دامىعان بيزنەس – تۇراقتىلىق تۇعىرى

قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆپەن اڭگىمە – باقىت تۇرلىحان ۇلى, «نۇرلى جول – بولاشاق­قا باستار جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى شەڭبەرىندە قازاقستان ۇكىمەتى ەلدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىن قولداۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس­كە نەلىكتەن سونشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىر؟ – پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىل­عان «نۇرلى جول» جاڭا ەكو­­­نوميكالىق ساياساتى ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋدى عانا ەمەس, قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋدى دا ماقسات ەتەدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەل­باسى قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋ ماڭىز­دىلىعىنا تۇراقتى كوڭىل ءبولىپ وتىرادى. سوڭعى جىلدارى ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە وسى سالانىڭ دامۋىنا جاردەمدەسۋ تۇر­عىسىندا ۇلكەن جۇمىستار جاسالدى. بيزنەستى اشۋ جانە جۇرگىزۋ ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جويىلۋدا, ستارتاپتارعا  جانە تۇتاستاي العاندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋدىڭ جەڭىلدىكتى جاعدايلارى جا­سال­دى. اتال­عان ساياسات «نۇرلى جول» شەڭبەرىندە جال­عاسىن تابا­دى. وسى ورايدا ول ۇلت­تىق قوردان اي­تار­لىقتاي قار­جى رەسۋرستارىنىڭ ءبولىنۋى, سونداي-اق «دامۋ» كاسىپ­كەر­لىك­تى دامىتۋ قورىنىڭ جەكە قارا­جاتى ارقىلى دا كۇشەي­تىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, 2015-2019 جىلدارى حالىقارالىق قار­جى ۇيىمدارىمەن ءبىر­لەسىپ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ باستالادى. «نۇرلى جول» باسىم دەپ انىقتاعان جەتى سالاداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى قولعا العان وتاندىق كاسىپكەرلەر 13 ميلليارد دوللاردان اساتىن مولشەردە قارجىلاندىرۋدان ۇمىتكەر بولا الادى. اڭگىمە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولداردىڭ قۇرىلىسى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ سياقتى سالالار جونىندە بولىپ وتىر. ءدال وسى جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەن ەكى فاكتوردى باسشىلىققا الا وتىرىپ,  «نۇرلى جول» شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدى بارىنشا ىنتالاندىراتىن بولادى. بۇل قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى. كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەلەۋلى ءرول اتقارادى. كاسىپكەرلىك بەلسەن­دىلىك جوعارىلاعان سايىن, جالپى ءونىم دەڭگەيى دە جوعارى. كاسىپورىن قۇرا وتىرىپ جەكەمەنشىك بيزنەس بەلگىلى ءبىر يدەيامەن نارىققا شىعادى, ونى ىسكە اسىرۋ ءوڭىردىڭ, دەمەك, ەلدىڭ دە جالپى ءونىمىنىڭ ءوسى­مىن قامتاماسىز ەتەدى. بيزنەس يدەياسى تابىستى بول­عان سايىن, ونىڭ ونىمدىلىگى مەن تابىستىلىعى دا جوعارى. تيىسىنشە, وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ وسۋىنە كاسىپورىننىڭ قوسار ۇلەسى دە كوپ. ەكىنشى ماڭىزدى جاعداي – بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءوسۋى. ادەتتە ءىرى كومپانيالارعا قاراعاندا شاعىن ۇيىمدار ءوز ەسەپ شوتتارى بويىنشا ۋاقتىلى تولەم جاساپ وتىرادى. قازاقستاندا قازىر بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسى 18-20 پايىزدان اسپايدى. ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 60-70 پايىزعا جەتەدى. – دەمەك, داعدارىس كەزىندە ءىرى بيزنەسكە قاراعاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ەكپىن ءتۇسىرۋ تيىمدىرەك بولعانى عوي؟ – شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە باسىمدىق بەرۋ قاي كەزدە بولسا دا پايدالى. ويتكەنى, بۇل سالا – بەرىك ورتا تاپتىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. «ورتا تاپ» دەگەنىمىزدىڭ ءوزى جەكەمەنشىك ارقىلى ءوزىن ءىس جۇزىندە كورسەتۋ ءمۇم­كىن­دىگىن العان ادامدار سانىنىڭ ءوسۋ شاماسىنا قاراي قالىپتاسادى. بۇل ۇعىمنىڭ ءوزى ۇساق جانە ورتاشا مەنشىك يەلەرى مەن كاسىپكەرلەردى بەلگىلەۋ ءۇشىن XVII عاسىردا پايدا بولعان. بۇگىندە ورتا تاپقا تابىس دەڭگەيىنە قاراپ قانا جاتقىزۋ ءداستۇر­گە اينالعان. بىراق وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەنەدجەر­لەر, باسقارۋشىلار, ونىڭ ىشىندە جەكە بيزنە­سىن باسقاراتىندار جالدامالى قىزمەتكەرلەرگە قاراعان­دا اناعۇرلىم ءتيىمدى قارجىلىق جاعدايدا بولادى. ءبىزدىڭ ءوز بيزنەسىن اشاتىن ادامدار نەعۇرلىم كوپ بولسا جانە ول نەعۇرلىم تابىستى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, ورتا تاپتىڭ الەۋمەتتىك توبى دا سولعۇرلىم كەڭەيە تۇسەدى دەۋىمىز دە سوندىقتان. بىراق سونىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسى ءىرى بيزنەسكە قاراعاندا ءونىم بىرلىگىنە شاققاندا جۇمىس ورىندارىن كوپ قۇراتىندىقتان حالىقتىڭ دا جالپى ءال-اۋقاتى جاقسارا تۇسەتىن بولادى. اڭگىمە بىلىكتى كادرلار ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ستۋدەنتتەر, زەينەتكەرلەر, ورتا ءبىلىمى جانە بىلىكتىلىگى بار ادامدار ءۇشىن دە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جونىندە بولىپ وتىر. ياعني, تابىس تابۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرى پايدا بولادى. ونىڭ سىرتىندا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس الەمدە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى گەنەراتورى بولىپ ەسەپتەلەدى. اقش-تا مىسالعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا اشىلعان ءاربىر سەگىزىنشى كومپانيا جاڭا ءونىم مەن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋگە, وندىرۋگە جانە كوممەرتسيالاندىرۋعا مامانداندىرىلعان. – وندا مەملەكەت ولاردىڭ قىزمەتىن قانداي دا ءبىر جولمەن قوسا قارجىلاندىرىپ وتىرادى عوي؟ – قازاقستانداعى سياقتى ولاردا دا مەملەكەت عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. ماسەلە بيزنەستىڭ جەكە مۇددەلىلىگىندە: ءبىر جاعىنان وزىنە قاجەتتى تالداۋلاردى ساتىپ الۋ نەمەسە شوب-قا تاپسىرىس بەرۋ ءۇشىن ءىرى بيزنەستىڭ, ەكىنشى جاعىنان يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا دەيىن جەتكىزۋ ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مۇددەلىلىگىندە. مەملەكەت باسشىسى عىلىمنىڭ ناقتى ءىس يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن جايدان-جاي ايتقان جوق. يننوۆاتسيالار ءوندىرىستىڭ پايدالى اسكەر كوەففيتسيەنتىن (پاك) ارتتىرۋعا, تۇپتەپ كەلگەندە, تابىس تابۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل بارشا ءۇشىن دە ءتيىمدى. ءسوز رەتىندە ايتا كەتسەك, شوب يننوۆاتسيا­لار­دى قۇرۋعا عانا اتسالىسپايدى, سونىمەن بىرگە, ءىرى بيزنەسكە قاراعاندا يننو­ۆا­تسيالىق ءونىمدى ءوز قىز­مەتىنە دە بەلسەندىرەك ەن­گىزە­دى. ءىرى فيرمالار, ۇلكەن تاۋە­كەل مەن جوعارى شىعىن­دار­دى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ءونىم­دەر دايىنداۋعا اسقان ساقتىقپەن كوشەدى. ءىرى فيرمالار ونىمدەرىنىڭ جاڭارۋلارىنا جاسالعان تالداۋ ونىڭ ءتۇر­لەرىنىڭ 70 پايىزىنىڭ موديفيكاتسيالار, 20 پايىزىنىڭ شاعىن يننوۆاتسيالار جانە تەك 10 پايىزىنىڭ عانا بۇعان دەيىن ەشكىم شىعارماعان جاڭا ونىمدەر ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. شوب بۇل تۇرعىدا شاپ­شاڭ­داۋ قيمىلدايدى. ول تۇتى­نۋ­­شىلار مۇددەلەرىنە جاقى­نىراق جانە ءوز قىزمەتىن ءوز تۇ­تى­نۋشىلارىنىڭ مۇق­تاج­دارى­نا قاراي شاپشاڭ بەيىم­دەي الاد­ى. شاعىن بيزنەس ءۇشىن ول رى­نوكتا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرىپ, تۇتىنۋشى ءۇشىن كۇ­رەس­تە جەڭىپ شىعۋ ءۇشىن قاجەت. – سوندا شوب ەكونوميكانى جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى بۋىنعا اينالاتىن بولىپ وتىر عوي؟ – سونىمەن بىرگە, ەكونو­ميكا­نىڭ دامۋى مەن قوعامدىق پروگرەستى قامتاماسىز ەتەتىن باسەكە­لەس­تىكتىڭ كۇشەيۋى ءۇشىن دە ىنتالاندىرۋشى بولىپ تابىلادى. – ەلدە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى ىسكە قوسىلعاننان بەرى مۇنداي جاڭاشىلدىقتىڭ ءرولى تۋرالى ءجيى ايتىلۋدا. ءسىز شوب بۇگىندە مەملەكەت ساتۋعا شىعارعان كاسىپورىندار ءۇشىن ءوسۋ كاتاليزاتورى بولا الادى دەپ ويلايسىز با؟ – وتكەن جىلى ءبىزدىڭ جە­كە­­شەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى بۇقارالىق تولقىنىن ىسكە قوس­قان­ىمىزدى بىلەسىزدەر. العاشقىسى 90-شى جىلدار­دىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. وسى ناۋقان شەڭبەرىندە ءبىز مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ساتىپ قانا قويمايمىز, سونىمەن بىرگە, بيزنەستىڭ كۇشىن قولدانۋ ءۇشىن رىنوكتاعى تاۋاشالاردى دا بوساتامىز. – سىزدەردىڭ بيزنەس ءۇشىن قاجەتتى تاۋاشالاردى بوساتىپ جاتقاندارىڭىزدى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ – ءبىز جەكە سەكتور جۇمىس ىستەي الاتىن جەردە مەملە­كەتتىك كاسىپورىندار سەكتورىنىڭ قىزمەتى شەك­تەۋلى بولاتىن Yellow Pages Rule قاعيداتىن قولدا­نامىز. مەملەكەتتىك كاسىپورىندار تەك ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىكتى, مەملەكەتتىڭ قورعانىس قابىلەتىن, قوعام مۇددەسىن قورعاۋدى, مەملەكەت مەنشىگىندەگى ستراتەگيالىق نىسانداردى ۇستاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزگە مۇمكىندىكتەرى جوق جەرلەردە عانا جۇمىس ىستەي الادى. ەگەر قاراپايىم تىلمەن ايتار بولساق, جەكە بيزنەس بار جەردە ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىندار بولماۋى ءتيىس. ويتكەنى, مەملەكەت ءوزىنىڭ قاتىسۋىمەن رىنوكتا باسەكەلەستىكتى تۇنشىقتىراتىن بولادى. ياعني, نارىقتىق قاتىناستاردىڭ نەگىزىن جوق­قا شىعارادى. ال باسەكەلەستىك جوق جەردە ۇيىق­تاۋ­عا جاقسى بولعانىمەن, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ناشار بولاتىن­دىعى بەلگىلى. ەگەر ءسىز جەكەشەلەندىرىلەتىن كومپانيالار تىزىمىنە قا­رار بولساڭىز, كوپتەگەن ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن, مەم­­لەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىن كورەسىز. بۇل سا­لا­­دا بۇگىندە مەملەكەتتىك ورتالىقتار دا بار, سونىمەن ءبىر­گە, جەكە سەكتور قىزمەتى دە بەلسەندى دامۋدا. ەگەر جەكەمەنشىك بار بولسا, مەملەكەتتىڭ نە قاجەتى بار؟ جاڭا كاسىپورىندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تور­دىڭ ەنشىلەس كومپانيالارىن قۇرۋ بارىسىندا دا وسى قاعيداتتار قولدانىلاتىن بولادى. مەملەكەت, ءتىپتى كۆازي-تۇردە بولسا دا, جەكە بيزنەستىڭ نەسىبەسىن الىپ قويماۋى ءتيىس. ءوزىمىز ايتىپ وتكەندەي, جەكە بيزنەس تابىس تابۋدا اناعۇرلىم ونىكتى جۇمىس ىستەيدى. ويتكەنى, كەز كەلگەن ينۆەستوردىڭ باستى مىندەتى – بانكروت بولماۋ. – كۇزدە قازاقستاندىق جەكەشەلەندىرۋ اۋك­تسيون­دارى ءۇشىن تاڭعالارلىق شىعىس قازاقستان­دا­عى ءبىر جشس-ءنىڭ ساتىلۋ باعاسى تۋرالى ايتىل­دى – ول باستاپقى باعادان 25 ەسە ارتىق بولدى. – اڭگىمە «ريتۋال-سەرۆيس» جشس-ءنىڭ 51 پايىز­دىق اكتسيالار پاكەتىن ساتۋ جونىندە بولدى. وندا ساتۋ باعاسى شىنىمەن دە باستاپقى باعادان 25,5 ەسە­د­ەن اسىپ ءتۇستى. ازىرگە بۇل جشس وعان بيزنەستىڭ قىزى­عۋ­شىلىعى جاعىنان كوشباسشى بولىپ تۇر. ەڭ قىزىعى, ساتىپ الۋشىلار اۋتسيوننىڭ باسىنان-اق جوعارى ستاۆكالار جاساي باستاعان. «ماك-ەكىباستۇز» جشس-ءنى («قازاقستان تەمىر جولى» ۇك اكتيۆىنە قاراستى) ساتۋ كەزىندە دە ءبىز بيز­نەستىڭ جوعارى قىزىعۋشىلىعىنا كۋا بولدىق. وندا ساتىپ الۋشىلار بىرقالىپتى, بىراق تاباندى ساۋدالاس­تى, بارلىعى 55 «ساۋدا قادامى» جاسالدى. ايتقانداي, بۇل ساۋداعا 5 ساتىپ الۋشى قاتىستى. دەمەك, ساق جۇرگەنىنە قاراماستان, تارتىس جەڭىل بولا قويعان جوق. – ساتىلعانداردىڭ ىشىندە ەڭ قىمباتى قانداي نىسان بولدى؟ – ەگەر تۇپكىلىكتى باعا بويىنشا ايتار بولساق, وندا «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى ارقىلى 13,1 ملرد. تەڭگەگە جەكەشەلەندىرىلگەن KEGOC كومپانياسى. اۋكتسيون ارقىلى ەڭ قىمباتقا ساتىلعان نىسانداردىڭ ءبىرى «ماك ەكىباستۇز» بولدى, ول ميلليارد تەڭگەدەن استامعا ساتىلدى. ال «الماتى ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى» اق-تىڭ 100 پايىز اكتسياسىنىڭ قۇنى ەڭ جوعارى باعاعا يە بولىپ, 6,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مەن بۇتىندەي العاندا, جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسى جاقسى العا باسۋدا, ەڭ باستىسى, ول بيزنەسكە قاجەت بولىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت بيزنەستىڭ كۇشىن قولدانۋ ءۇشىن باسەكەلەستىك تاۋاشالاردى بارىنشا كوبىرەك بوساتۋ ماقساتىن قويىپ وتىر. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, ەلدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ وسۋىنە جاعداي جاسايدى, ال ول ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا وڭ اسەرىن تيگىزبەك. ويتكەنى, ەگەمەن مەملەكەت دەگەنىمىز – ول ءوزىن قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتتى مەملەكەت. مۇنىڭ ءوزى سالىقتار تۇرىندە بيزنەستىڭ شىرىنىن سىعىپ الماي, سونىمەن بىرگە, كاسىپكەرلىكتى, اقىرىندا, بۇتىندەي العاندا, سالىق سالۋ بازاسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساي وتىرىپ, جۇزەگە اسۋى ءتيىس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان».