اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانى شاكەي اۋىلىندا تۋعان اكەمىز كەيىن وتباسىمەن قاراعاندىعا قونىس اۋدارىپ, اكەسى راحىمجان شاحتادا جۇمىس ىستەدى. اربامەن كومىر تاسىپ, وتباسىن اسىرادى. امانتاي, ايتباي جانە قارعامباي (رەجيسسەر اقان ساتاەۆتىڭ اكەسى) ەسىمدى ءۇش ۇلىن اۋىر ەڭبەككە مويىماي ءجۇرىپ جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ارعى اتامىز ساتاي كەزىندە اقمولالىق كوپەس كۋبريننىڭ ۇلەسكەرى بولىپتى. كۋبريننىڭ ءۇيى – قازىر استانانىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى. ساتاي اتامىز سول كۋبريندى ەتپەن, ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ەكەن.
اكەمە ساباق بەرگەن ۇستازدارىنىڭ ءبىرى, اتى اڭىزعا اينالعان تاريحشى سيگۋرد شميدت: «قازاقتىڭ ەكى بالاسى وقىدى, ەكەۋى دە وتە ءبىلىمدى ەدى» دەپ ەسكە الادى.
ول كىسى: «ارادا الپىس جىل وتسە دە, بەينەسى جادىمدا جاتتالىپ قالىپتى. ماعان قويعان سۇراقتارى ۇنايتىن. جاپ-جاس ستۋدەنتتىڭ بىلىمگە قۇشتارلىعى, جان-جاقتىلىعى, بىلىكتىلىگى قايران قالدىراتىن», دەيدى.
اكەممەن بىرگە ەلىمىزدىڭ ارحيۆ سالاسىندا باسشىلىق ەتكەن حاسبولات قاجىمۇراتوۆ تا وقىدى.
العاشقى شىعارمالارىن اكەم 1950 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي جازدى. ولاردىڭ ىشىندە بىرقاتار تاڭداۋلى پوۆەستەرى, پەسالارى مەن كينوستسەناريلەرى بار. ونداعان قويىنداپتەر, كۇندەلىك تولتىردى.
«قازاقتەلەفيلم» كينوستۋدياسىمەن, قۋات ابۋسەيىتوۆ, سەرىك جارمۇحامەدوۆ سياقتى بەلگىلى رەجيسسەرلەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەدى, قازاق دەرەكتى فيلمدەرى تاريحىندا وزىندىك ورنى بار ءبىراز دەرەكتى تۋىندىنى تۇسىرۋگە اتسالىستى. بۇلاردىڭ قاتارىندا «بولەرو» (1968), «سارى جايلاۋ» (1970), ءسابيت مۇقانوۆ تۋرالى ء«بىزدىڭ ءسابيت» دەرەكتى ءفيلمى, «دوستىق ءانى» (1972), سەركە قوجامقۇلوۆ حاقىندا «سەر-اعا / كوپ قىرلى سەركە» (1973) دەرەكتى ءفيلمى, «كۇي قۇدىرەتى», «قۇرمانعازى» كوركەم ءفيلمى, «ماحاببات تۋرالى ءان» (1974) جانە تاعى باسقا تاڭداۋلى ەكراندىق تۋىندىلاردى دايىنداعان.
سونىمەن قاتار «اققۋدى اتپايدى» (الماتى: «جازۋشى», 1966), «دالا كۇيلەرى» (الماتى: «جازۋشى», 1968), «اقىن ءىزى» (الماتى: «جازۋشى», 1970) كىتاپتارى جارىق كوردى. اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردىڭ تاريحي پورترەتتەرىن (بوگەنباي باتىر, قۇرمانعازى, شوقان ءۋاليحانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ جانە ت.ب.) بەينەلەيتىن اڭگىمەلەر, وچەركتەر, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالار جازدى.
«1967 جىلى ماسكەۋدە وتكەن ادەبي كۋرس ساباقتارىنىڭ كەزىندە بەلگىلى سىنشى جانە ادەبيەتتانۋشى ۆالەري ياكوۆلەۆيچ كيرپوتين بىزگە ورىس جازۋشىسى ۆسەۆولود يۆانوۆتىڭ ستالينمەن, پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ باسقا دا باسشىلارىمەن كەزدەسۋى تۋرالى ادەبي «ەرتەگىلەرىن» ايتىپ بەردى. كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە يۆانوۆ ولارعا ءوز بالاسىمەن بىرگە كولچاكتىڭ كىشكەنتاي جەتىم بالاسىن ەمىزگەن قازاق ايەلى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەنىن جەتكىزدى. كيرپوتين ءوز اڭگىمەسىن اياقتاعان ساتتە ەسىمە ءتۇسىپ, مەن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «اقبىلەك» رومانىنان ءۇزىندى كەلتىردىم. ونىڭ ەسىمى مەن شىعارمالارىن ايتۋعا تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان, بۇل تۋىندىدا اق گۆارديالىق وفيتسەردىڭ قازاقتىڭ ادەمى ءبىر ارۋ قىزىن وزىمەن بىرگە الىپ كەتەتىن تۇسى بار. سونى ايتىپ بەردىم».
اكەم ءباسپاسوز قۇرالدارىندا, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىلىعىندا, كەيىنىرەك قازكسر تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامىندا قىزمەت اتقاردى. ونىڭ باستاماسىمەن قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن ەسكەرتكىش مەملەكەتتىك قورعاۋ تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, ءبىرازى قالپىنا كەلتىرىلدى.
«ابىلاي حان تۋرالى دەرەكتەر ومبى جانە سانكت-پەتەربۋرگ ارحيۆتەرىنەن الىندى. بۇل ءىس 1970 جىلدارى ءتول تاريحىمىزعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا باستاعان تۇستا باستالدى. ءبىزدىڭ تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعامى كوپ جۇمىس تىندىردى. ماسكەۋ تاريح جانە مۇراعات ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى رەتىندە سول جەرگە بارىپ, قازاقستان تۋرالى بارىنشا كوپ اقپارات جيناپ قايتۋعا تىرىستىم. بىرتىندەپ مالىمەتتەر قورىن قالىپتاستىرا باستادىق, كوپتەگەن فوتوقۇجاتتى تاسپالادىق, شىعىستانۋ مەن قازاقستاندى تانىپ-ءبىلۋدىڭ بىرەگەي ۇلگىسىن قۇراستىردىق. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا ارنايى قارجى ءبولىنىپ, تاريحشىلار بىزبەن بىرگە ىسساپارعا شىعىپ, ۇلى جىبەك جولى بويىندا تۇڭعىش رەت ۇلكەن ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ولجامىز – تاريحي تۇلعالاردىڭ پورترەتتەرىن جاسادىق. مۇنى تۇتاس ءبىر گالەرەيا رەتىندە قاراستىرعان ابزال. وسىعان دەيىن قانشاما قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. ولاردىڭ ارقايسىنىڭ سىرتقى سۇلباسىن باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. سول تۇستا سىرداريانىڭ جاعاسىندا اتى اڭىزعا اينالعان قورقىتقا ەسكەرتكىش بەلگى سالىنىپ, سىرىمبەت يەلىگى قالپىنا كەلتىرىلدى. تاريحي-مادەني ماقالالاردىڭ بەس جيناعى شىعارىلدى, ولاردىڭ ارقايسى ءوز الدىنا باعا جەتپەس بايلىق سانالادى. مەن بۇل جەردە «قازاقستان تاريحى مەن مادەنيەتى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جيناعى» تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن.
تاريحي ماتەريال بىزدە جەتىپ ارتىلادى. ءبىر عانا يمپەراتورلىق گەوگرافيالىق قوعامنىڭ جيناعان دۇنيەسىن الىپ قاراڭىز. ارادا قانشاما جىل وتسە دە, ونىڭ ءالى تولىق اشىلماعان قىرلارى از ەمەس. ءيا, مۇنى دا قويا تۇرىپ, ەڭ بولماسا «ورىس-قازاق قاتىناستارىنىڭ» كەرەمەت تومدارىن الايىقشى. قالامگەر قاۋىم سولاردى اقتارىپ قاراسا, 1711 جىلى ابىلاي حان دۇنيەگە كەلگەن دەگەندى ادەبيەتشىلەردەن كەيىن تاعى قايتالاپ جاتپاس ەدى-اۋ. وندا ونىڭ ءى پەترمەن حات جازىسقان كەزىندە قايىپحانمەن بىرگە بولعانى ايتىلادى. سودان كەيىن عانا ول جوعالىپ كەتەدى. قالاي قايىپحان جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولادى. دەمەك ابىلاي حان 10 جىل بۇرىن تۋىلۋى كەرەك ەدى».
ءومىر وعان تاڭعاجايىپ تۇلعالارمەن ۇمىتىلماس كەزدەسۋ سىيلادى: الكەي مارعۇلان, ەبىنەي بوكەتوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, قاراعاندىعا جەر اۋدارىلعان الەكساندر چيجەۆسكي, ءسابيت مۇقانوۆ, ەسكەندىر تىنىشپاەۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, حاميت ەرعاليەۆ, جاقان سىزدىقوۆ, ءسادۋ ماشاقوۆ, شاكەن ايمانوۆ, نۇرمۇقان ءجانتورين جانە باسقا دا كوپتەگەن تۇلعانىڭ ەسىمى ونىڭ كۇندەلىگىندە ءجيى كەزدەسەدى. ماتەماتيك-پروفەسسور, الاش قوزعالىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ءالىمحان ەرمەكوۆ وعان: «امانتاي, سەن ءوز داۋىرىڭدە تۋماعان ەكەنسىڭ, ءيا تىم ەرتە نەمەسە وتە كەش دۇنيەگە كەلگەنسىڭ!», دەگەن ەكەن.
بەلگىلى وپەراتور ەسكەندىر تىنىشباەۆ 1979 جىلى مەرەيتويىن اتاپ وتكەندە, امانتاي ساتاەۆ باس بايانداماشى رەتىندە تاعايىندالدى. باياندامادا ول مەرەيتوي يەسىنىڭ اكەسى مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ ەڭبەگى تۋرالى كوپ ايتتى. سول كەزەڭنىڭ سانا-سالتىمەن ساراپتاعاندا, بۇل وتە باتىل ارەكەت ەدى, مۇنداي قادامعا بارۋعا كوپ ادامنىڭ باتىلى جەتپەس ەدى. ەسكەندىر مۇحامەدجان ۇلى بۇل سوزدەرگە ەرەكشە تەبىرەنىپ, شىن جۇرەكتەن العىس ايتتى.
ءوزىن عانا قامشىلاماي, وزگەلەردىڭ دە كاسىبي تۇرعىدا شىڭدالۋىنا كوڭىل بولەتىن. قولىندا بار ماتەريالدارمەن ءبولىسىپ, كەيىنگىلەرگە اقىل-كەڭەسىن ايتۋدان جالىقپايتىن. اكەمنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, قۇرمەت كورسەتكەندەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول ءداستۇردى جالعاستىرىپ, ونىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, كوپشىلىككە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدا ايانباي تەر توگىپ كەلەدى.
جازۋشىنىڭ ءتول تۋىندىلارى انا تىلىنەن باسقا پولياك, رۋمىن, ۋكراين, لاتىش, التاي, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, ازەربايجان تىلدەرىندە جاريالانعان.
اكەمىز تويلاۋدى, قىدىرۋدى ۇناتپايتىن. انامنىڭ ەسىنە ءجيى سالىپ وتىراتىن ءسوزى: «مەن سەنى 40 جىلدا دايىن تاريحشى, پۋبليتسيست ەتىپ شىعاردىم. مەن كەتكەن سوڭ قولىڭ بوس بولمايدى, ارحيۆپەن اينالىساتىن بولاسىڭ!». ال اپكەم ساۋلەنى «مەنىڭ تسەلينوگرادتاعى جالعىز دوسىم» دەپ قوياتىن.
بالالارىنا قالدىرعان وسيەتى: «وزدەرىڭدى ءومىر بويى اسىرايتىن ماماندىقتى تاڭداۋلارىڭ كەرەك». ال اتام راحىمجان ءوزىنىڭ بالالارىنا: «نان تاۋىپ جەيتىن كاسىپتى مەڭگەرىڭدەر» دەگەن ەكەن. اكە اماناتىنا مەن دە, اپكەم ساۋلە دە ادالدىق تانىتىپ, ارحيۆ ماماندىعىن تاڭدادىق. مەن 1996 جىلدان, ساۋلە 1999 جىلدان بەرى ارحيۆ سالاسىندا قىزمەت ەتىپ كەلەمىز. ءبىزدى «ارحيۆشىلەر اۋلەتى» دەپ اتايدى. اكەمنىڭ شىعارماشىلىق جوبالارى مەن جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 8 كىتابىن باسپاعا ازىرلەدىك. ەڭبەكتەر «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن ساتىپ الۋ, باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كوردى.
ول قايتىس بولعاننان كەيىن جارىق كورگەن العاشقى «تۇڭعيىقتاعى تۇنىقتار» كىتابى (استانا: «ەلوردا», 2004) وقىرماندار اراسىندا, اسىرەسە قازاق ءتىلى مەن تاريحىنىڭ ماماندارى اراسىندا ايتارلىقتاي قۇپتاۋعا يە بولدى. ءبىر وقىرمانى: «امانتاي ساتاەۆتىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق, كوپقىرلى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ماعان ۇلكەن رۋحاني قانات ءبىتىردى. ونىڭ باعا جەتپەس زەرتتەۋلەرىن بۇرىنداۋ وقىپ, تانىس بولماعانىما قاتتى وكىنەمىن. مەنىڭ ويىمشا, بۇل تاڭعالارلىق جايت ەمەس: ول باسقا ءبىر تىلسىم الەمنىڭ جاراتىلىسى سەكىلدى. ونىڭ جازعان جاۋھارلارىنان كوپ نارسەنى تانىپ-ءبىلدىم. ءار ەسسە وزىنە ءتان جاڭاشىلدىعىن, قۇندىلىعىن بويىڭا ءمىنسىز سىڭدىرەدى» دەپ پىكىر بىلدىرسە, ادەبيەت زەرتتەۋشى, عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆ «تۇڭعيىقتاعى تۇنىقتار» جيناعىنىڭ قاي زەرتتەۋى, قاي ەسسەسى, حيكاياتتارى بولسىن, قازاق تاريحىن بىلگىسى كەلەتىن بۇگىنگى زەردەلى وقىرمانداردىڭ ساناسىنا ءماندى دەرەكتەر دارىتىپ, ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس جايلاپ العان قاپاس كوڭىلدەرگە جارىق ساۋلە, كۇن نۇرىن تۇسىرەتىنى, ۇلتتىق نامىسىن قايرايتىنى ايدان انىق. تاريحي تاقىرىپقا شىعارما جازاتىن قالامگەرلەرگە امانتاي ساتاەۆتىڭ ءومىر دەرەكتەرىن قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىمەن قابات, شىندىقتى سويلەتە ءبىلۋدىڭ كوركەمدىك ايلا-ءتاسىلىن دە قاتار ۇسىنعان ەكەن» دەپ وي تۇيەدى.
كەيىن «زامانا ءاپسانالارى» (الماتى: «سوزدىك-سلوۆار» , 2006), «الاشتىڭ اسىلدارى» (الماتى: «ەل-شەجىرە» , 2008), ء«تول تاريحىمىزدىڭ تۇنىعىنان» (الماتى: «قاينار», 2009) ت. ب. ەڭبەكتەرى جاريالاندى.
جازۋشىلار مەن تاريحشىلار, اسىرەسە زامانداستارى ا.ساتاەۆتىڭ شىعارماشىلىعى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ارنالعانىن جانە ارحيۆ ماتەريالدارىنا, ياعني ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەنىن باعالايدى. ارحيۆ سالاسىنىڭ كاسىبي مامانى رەتىندە ول قۇجاتتاردى ىزدەستىرۋ جولدارىمەن, جۇمىس ىستەۋ ادىستەمەسىمەن تانىس بولدى. ارىپتەستەرى, قالامگەرلەر ونى «قازاقتىڭ العاشقى ارحيۆاريۋسى» دەپ تانىدى, ال ءبىز: «امانتاي ساتاەۆ – ارحيۆ ءىسى بويىنشا قازاقتىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش كاسىبي تاريحشى-ارحيۆشىلەردىڭ ءبىرى» دەپ تولىقتىرعىمىز كەلەدى.
جانار ساتاەۆا,
ءارحيۆشى, ارحيۆ سالاسىنىڭ ۇزدىگى
الماتى
