بيدايعا سۇرانىس قانداي؟
وبلىس اۋماعىنداعى 36 ەلەۆاتور جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتان 1,2 ملن توننا بيداي قابىلداعان. ونىڭ 57%-ى – 3-سۇرىپتى, 29%-ى – 4-سۇرىپتى, 10%-ى – 5-سۇرىپتى بيداي. الايدا ديىرمەندەردىڭ كوبى بىلتىر جيناپ العان قورىن ءالى تۇگەسە الماي وتىر. بيىلعى ءونىمدى ساتىپ الۋعا ىجداعاتسىز. بيدايعا سۇرانىس تومەن بولعاندىقتان, باعاسى دا مايلى, بۇرشاقتى داقىلداردان الدەقايدا ارزان. قۇرعاقشىلىق پەن كۇزگى جاۋىن-شاشىن سالدارىنان بىرنەشە جىل قاتارىنان دۇرىس ءونىم الا الماي كەلىپ, بيىل ماڭداي تەرى وتەلگەندەي بولعان شارۋالاردى دا وسى بيداي نارىعىنداعى باعا ماسەلەسى الاڭداتىپ وتىر.
كانىگى ديقان باۋىرجان بارساقباەۆ قوستاناي اۋدانىندا 2 مىڭ, ناۋرىزىم اۋدانىندا 3 مىڭ گەكتار جەرگە ءدان ەگەدى. بىرىنشىسىنەن گەكتارىنا 20 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم العان. ناۋرىزىم اۋدانىنا قاراستى رازدولنىي ماڭىنداعى القابىنان العان ءونىمى كەلەسى جىلعى تۇقىمدىققا دا جەتپەيدى.
«ناۋىرزىم اۋدانىنداعى بۋرەۆەستنيك, رازدولنىي, ولەڭدى اۋىلدارىندا كەش سەپكەن ەگىن وسپەي قالدى. دۇرىس ءونىم بەرمەدى. ءتىپتى كەيبىر القاپقا كومباين كىرگەن جوق. اۋرۋدان با, الدە جاڭبىر شايىپ كەتتى مە, ماساقتا بيداي جوق. باعا بولماي جاتىر. مىسالى, مەن ارپانى قوستانايدان 300 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان رازدولنىيدان تاسيمىن. جۇك كولىكتەرىنىڭ قىزمەتى قىمبات, ءبىر «كاماز» ارپانى قوستانايعا جەتكىزۋ ءۇشىن 60 مىڭ تەڭگە سۇرايدى. مۇندا ءبىر توننا ارپاعا 45–46 مىڭ تەڭگە بەرەدى. سوندىقتان بىردەن 4 كولىك جالدايمىن, سونىڭ بىرەۋىنىڭ اقشاسى جۇك كولىكتەرىنىڭ قىزمەتىنە كەتەدى», دەيدى ب.بارساقباەۆ.
ديقاندار قاشانعى ساندالادى؟
شارۋالاردىڭ ايتۋىنشا, بيىل سولتۇستىك اۋداندار جاقسى ءونىم العانىمەن, بيدايدىڭ قامىرلىلىعى تومەن – 18, 20, 22% شاماسىندا. ويتكەنى جازدا جاڭبىر كوپ بولىپ, كۇننىڭ كوزى دۇرىس تۇسپەگەن. مەملەكەتتىك ستاندارت بويىنشا 3-سۇرىپتى بيدايدىڭ قامىرلىلىعى 23%-دان باستالادى. بىراق 23%-دى ديىرمەندەر ەشقاشان 3-سۇرىپتى بيداي دەپ سانامايدى, وعان 4-سۇرىپتىڭ باعاسىن بەرەدى. ديىرمەنگە قامىرلىلىعى 25%-دان جوعارى ءونىم كەرەك.
«وسىدان 10–15 جىل بۇرىن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» بىزدەن وتە ۇلكەن كولەمدە, ميلليونداپ بيداي ساتىپ الاتىن. باعاسى دا جاقسى ەدى. وسىلايشا, وڭىردەگى بۇكىل ەلەۆاتوردى جەرگىلىكتى بيدايمەن تولتىرىپ تاستايتىن. ونى كورپوراتسيانىڭ ءوزى ەكسپورتتايتىن. يران, اۋعانستان, تۇركيا, ءتىپتى, يتالياعا دەيىن جىبەرەتىن. قازىر «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» نارىقتان تىس قالعان سەكىلدى. مىسالى, قازىر وتكەن جىلى كۇزدە, بيىل كوكتەمدە وزدەرىنەن قارىزعا اقشا العان شارۋالاردىڭ ءونىمىن عانا ساتىپ الىپ جاتىر. بۇل كولەم – وتە از, جالپى ءونىمنىڭ 5%-ىنا دا جەتپەيدى. كانادانىڭ جانە بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىنىڭ شارۋالارى ءونىمىن كولىككە تيەپ الىپ, ءبىز سەكىلدى سورلاپ جۇرمەيدى. ولاردىڭ باستى مىندەتى – ساپالى ءونىم ءوسىرۋ. ءبىز سياقتى ءونىمىم وتپەي قالادى-اۋ دەپ باس اۋىرتپايدى. بيدايى كەز كەلگەن ۋاقىتتا لايىقتى باعاعا وتەتىنىنە سەنىمدى. ءبىزدىڭ بيدايدىڭ قۇنى كوك تيىن. وزىمىزدەن باسقا ەشكىمگە كەرەگى جوق. قوستانايدىڭ وزىندە ەكى تاۋلىك ءجۇرىپ ارپامىزدى وتكىزە المادىق. قالانىڭ انا شەتىنە ءبىر, مىنا شەتىنە ءبىر بارامىز, بىرەۋى باعانى تۇسىرەدى, ەكىنشىسى اقشاڭدى كەيىن بەرەمىز دەيدى. سوندىقتان جوعارعى جاق وسىنىڭ ءبارىن نارىققا يتەرە بەرمەي, ماسەلەنى رەتتەۋ جاعىن ويلاستىرۋى كەرەك. قانشا دەگەنمەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك قوي», دەيدى شارۋالار.
ساپالى بيداي دا ساتىلماي تۇر
مەڭدىقارا اۋدانىنداعى «قارقىن» اگروفيرماسى دا كۇزگى ناۋقاندى ويداعىداي اياقتادى. سەرىكتەستىك ءبىر گەكتاردان 20 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. ءونىمنىڭ 60%-ى – 3-ءشى, قالعانى 4-سۇرىپتى. ياعني بيدايىنىڭ باسىم بولىگى ساپالى.
«بىراق باعا ءتۇستى. سۇرانىس جوق. وزبەكستان بيدايدى عانا الىپ جاتىر, ۇن وتپەيدى. ال ۇن ەكسپورتقا وتپەسە, ديىرمەندەر ءبىزدىڭ بيدايدى المايدى. ەكىنشىدەن, بيدايدى ەكسپورتتاۋ دا قيىن بولىپ تۇر. رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 26 ملن توننا ءداندى داقىل, ونىڭ ىشىندە 18 ملن توننا بيداي الاتىن شىعارمىز. ال ەلىمىزدە كەلەسى جىلعا تۇقىم قالدىرۋعا, تۇراقتاندىرۋ قورىن تولتىرۋعا, حالىقتى ءبىر جىلدىق ۇن ونىمدەرىمەن, نانمەن قامتاماسىز ەتۋگە 7 ملن توننا بيداي جەتەدى. قالعانىن سىرتقا ساتۋ كەرەك. بىرەۋلەر بيىل ءبىزدىڭ بيدايدى قىتاي الادى ەكەن دەپ جاتىر. ولار جىلدا الامىز دەيدى. بىراق قىتايدىڭ كوپ العانىن كورگەن جوقپىن. قازىر ەڭ ساپالى دەگەن 3-سۇرىپتى بيدايدىڭ باعاسى 60–65 مىڭ تەڭگە. سوندىقتان شارۋاشىلىقتاردىڭ كوبى بيدايىن ساتا الماي وتىر. ويتكەنى ەلەۆاتورلار بيدايدىڭ قامىرلىلىعىن ءتۇسىرىپ, باعانى ارزانداتىپ جىبەرىپ جاتىر. 3-سۇرىپقا 4-سۇرىپتىڭ باعاسىن بەرەدى. وتكەندە قامىرلىلىعى 23% بولاتىن 2 مىڭ توننا بيداي تاپسىرىپ ەدىك, ەلەۆاتور ونى 22%-عا ءتۇسىرىپ تاستادى. ەلەۆاتورعا بارساڭ, قامىرلىلىقتى 5-6 پۋنكتكە دەيىن ءتۇسىرىپ, ىلعالدى كوبەيتەدى. شارۋالار وسى ماسەلەگە نارازى. ەلەۆاتورلار جەكەنىڭ مەنشىگىندە بولعان سوڭ, وعان ەشكىم ەشتەڭە ايتا المايدى. نەگە ولاي ەكەنىن بىلمەيمىن. بۇرىن استىق ينسپەكتسياسى دەگەن بولۋشى ەدى, ونى قۇرتتى. قازىر ديىرمەن, ەلەۆاتورلاردى ەشكىم تەكسەرمەيدى, ول دۇرىس ەمەس. ۇكىمەت وسى ماسەلەنى رەتتەپ بەرسە يگى. ەلەۆاتور جەكەنىڭ مەنشىگىندە بولسا دا, وسى ەلدە تۇرعاندىقتان, ءبىر تارتىپكە باعىنۋى كەرەك قوي», دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى سايران بۇقانوۆ.
شارۋالار نەسيەسىن جابا الماي وتىر
شارۋالاردىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى بيداي باعاسى 40, 50, 60 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. سوندىقتان بيىل رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوزى استىعىن لايىقتى باعامەن وتكىزە الماي جاتىر. بىلتىر «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىنان» فورۆاردتى ساتىپ الۋ بويىنشا قارىز العان شارۋالاردىڭ ءبىرازى ءالى كۇنگە دەيىن بەرەشەگىن جابا الماعان. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى يبراگيم بەكمۇحامەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بەرەشەگى بار ديقانداردىڭ 50%-ى عانا بورىشىن وتەگەن.
«اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرمەن كۇندەلىكتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ولار قارىزىن 1 قاراشاعا دەيىن وتەۋگە ءتيىس. مۇنىڭ سىرتىندا, بىلتىر 19 شارۋاشىلىق تاۋارلىق نەسيە مەرزىمىن ۇزارتىپ پرولونگاتسيا العان. ولاردىڭ 13%-ى عانا بەرەشەگىنەن قۇتىلدى. قالعان شارۋاشىلىقتار جەلتوقساننىڭ بىرىنە دەيىن قارىزىن وتەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. كوبى قارىزىن بۇگىن-ەرتەڭ وتەۋدى جوسپارلاپ وتىر. شارۋاشىلىقتار بەرەشەكتەن بيىل قۇتىلۋعا ءتيىس. مۇنى كاسىپكەرلەردىڭ ءبارى بىلەدى. ەگەر تالاپ ورىندالماسا, كورپوراتسيا بەرگەن قارىزىن كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەندەي سوت تارتىبىمەن ءماجبۇرلى تۇردە ءوندىرىپ الادى», دەيدى باسقارما باسشىسى.
بىلتىر نەسيە العان, جوعارىدا اتالعان كورپوراتسيامەن كەلىسىمشارت جاساسقان شارۋاشىلىق وكىلدەرى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن بيدايدىڭ باعاسىنا اكەپ تىرەيدى.
«كورپوراتسيانىڭ وسىدان ءبىر اي بۇرىن بەرگەن باعاسى جامان ەمەس. وتە ساپالى بيدايعا 100 مىڭ تەڭگەدەن, ورتاشا 3-سۇرىپتى بيدايعا 85 مىڭ تەڭگە, 4-سۇرىپقا 75 مىڭ تەڭگە بەردى. بىراق قازىر بۇل باعامەن ەشكىم الىپ جاتقان جوق. نارىقتاعى باعا 50–60 مىڭ تەڭگە. كورپوراتسيا جازعىتۇرىم شارۋالارعا 40 ملرد تەڭگە كولەمىندە نەسيە ۇلەستىرگەن. ەندى سونى جابۋ بىزگە قيىنعا سوعىپ وتىر. ويتكەنى بيداي الىپ جاتقان ەلەۆاتور جوق, ەلەۆاتوردى باقىلاپ جاتقان ادام جوق. اپارعان 3-سۇرىپتى بيدايدى 4-ءشى, 4-سۇرىپتى بيدايدى 5-سۇرىپ قىپ جىبەرەدى. تاياۋدا قوستانايدا ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وسى جيىندا دا ءبىراز ماسەلە كوتەرىلدى. تاسىمالداۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. بىراق ءالى ناقتى شەشىم جوق. ەلەۆاتورلار بيداي قابىلدامايدى. كەيبىر جەكەنمەنشىك ەلەۆاتورلار كورپوراتسيامەن مۇلدە جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. بيىل مايلى داقىلداردىڭ دا ءتۇسىمى جوعارى بولدى. بىراق ونى دا نارىقتا ساتىپ الىپ جاتقان ادام جوق. مىسالى, رەسەيدە كۇنباعىستىڭ 1 تونناسى 45 رۋبلگە باعالانادى. ءبىزدىڭ ۆاليۋتامەن 210–215 مىڭ تەڭگە. بىراق ءبىز كۇنباعىستى نە رەسەيگە, نە قىتايعا شىعارا المايمىز. سەبەبى وتاندىق كۇنباعىستىڭ تونناسىن 100 ەۋروعا باعالاپ قويعان كۆوتا بار. 100 ەۋروڭىز – 52–55 مىڭ تەڭگە. سوندا ءبىزدىڭ كۇنباعىس 150 مىڭ تەڭگەگە ارزان بولىپ شىعادى. قازىر بىزدە ماي زاۋىتى كۇنباعىستى 140–150 تەڭگەدەن قابىلداپ جاتىر. ونىڭ ءوزى كوپ مولشەردە قابىلداي المايدى, ويتكەنى مول شيكىزات ساتىپ الاتىن قاراجاتى جوق», دەيدى مەڭدىقارا اۋدانىنداعى «ازات» جشس باسشىسى مارات احمەتوۆ.
مەملەكەت بەرەشەگىن قاشان وتەيدى؟
شارۋالار اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى وكىلدەرىنە ارنايى كوميسسيا شىعارۋدى, ول كوميسسيا ەلەۆاتورلار بوساعانشا شارۋاشىلىق قويمالارىندا جاتقان بيدايدىڭ ساپاسىن انىقتاپ, قولحات ارقىلى قويمانى ق ۇلىپتاپ قويۋدى سۇراعان. كوميتەت وكىلدەرى بۇل ۇسىنىستى قولداعان سىڭاي تانىتقانىمەن, ءالى ناقتى ناتيجە جوق.
«بىراق اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. بيىل تاۋبە, ەگىندى ءبارىمىز جيناپ الدىق. مەملەكەت بەرگەن ارزان جانارماي جەتكىلىكتى بولدى. مەملەكەت كەپتىرگىشتەرگە دە سۋبسيديا بەردى. ءبىز ءوزىمىز 4-5 مىڭ توننا مايلى, ءداندى داقىلىمىزدى وسى قۇرىلعىلارمەن كەپتىردىك. بىراق ءونىم كوپ, ساپا تومەن. بيدايدىڭ 65–70%-ى ساپالى دەگەندى ەستىپ قالىپ جاتىرمىز. بۇل دۇرىس اقپارات ەمەس. ويتكەنى ءوزىمىز ءوندىرىپ جاتىرمىز عوي, ءبىزدىڭ مەڭدىقارا وڭىرىندە بيدايدىڭ 30%-ى ساپالى, قالعانى – 4-ءشى, 5-سۇرىپ», دەيدى م.احمەتوۆ.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, شارۋالار بەرەشەك مەرزىمىن جەلتوقسان ايىنا دەيىن ۇزارتۋدى سۇرايدى. مۇنىڭ سىرتىندا, وڭىردە 9 ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا قاتىسقان شارۋاشىلىقتار وزدەرىنە تيەسىلى سۋبسيديا قارجىسىن ءبىراز ۋاقىتتان بەرى الا الماي وتىر. ياعني مەملەكەتتىڭ وبلىس شارۋاشىلىقتارىنا 45 ملرد تەڭگە كولەمىندە بەرەشەگى بار.
«سۋبسيديا مالەسەسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن تۇراقتى بايلانىس جاساپ وتىرمىز. ايتكەنمەن تيەسىلى قارجىنىڭ ناقتى قاشان تۇسەتىنى ازىرگە بەلگىسىز», دەيدى يبراگيم بەكمۇحامەدوۆ.
قوستاناي وبلىسى
