– نۇربول ورىنباسار ۇلى, بۇل باستامانى قاشان قولعا الدىڭىزدار؟ اۋەلگىدە قالاي باستالدى؟
– وسىدان جەتى جىل بۇرىن «جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» دەگەن گرانت نەگىزىندە پورتۋگالياعا تاجىريبە الماسۋعا باردىم. سول ەلدەگى جاڭا ليسسابون ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تاعىلىمدامادا شەتەلدىكتەر كۇرىش قالدىقتارىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋ, فلاۆونويدتاردى سۋدا ەريتىن كۇيگە كوشىرۋ تۋرالى باستامامىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. سولارمەن بىرلەسە وتىرىپ, فلاۆونويدتاردىڭ باسقا دا اۋرۋلاردى تەجەيتىن قاسيەتىن انىقتاۋ ءۇشىن ەكسپرەسس-تەست جۇرگىزىپ كوردىك. ناتيجەسىندە, التسگەيمەر جانە پاركينسون اۋرۋلارىنا اكەلەتىن اميلويد فيبريلدەرىنىڭ ءتۇزىلۋىن تومەندەتەتىن قاسيەتى راستالدى. وسىلايشا, ەۋروپالىق وداقتىڭ «Horizon» باعدارلاماسىنا ۇسىنعان جوبامىز ءۇشىنشى مارتە دەگەندە سىناقتان ءوتىپ, وبلىس تاريحىندا ەۋرووداقتىڭ «گوريزونت» يننوۆاتسيالىق جوباسىن العاش رەت ۇتىپ الدىق. قازىر بۇل باعىتتا بىزدەن باسقا پورتۋگاليا, نيدەرلاند, ۇلىبريتانيا, دانيا, رەسەي, بەلارۋس جانە ۋكراينا مەملەكەتتەرىندەگى ارىپتەستەرىمىز دە ىزدەنىپ جاتىر.
جالپى, بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىس سانالاتىن فلاۆونويد كوپتەگەن وسىمدىكتە كەزدەسەدى. سىردىڭ بويىندا وعان كادىمگى جانتاق باي. ءبىز وسى فلاۆونويدتاردى فۋللەرەن دەگەن نانوماتەريالمەن سۋدا ەريتىن كۇيگە كوشىرىپ, جاڭا قوسىلىستى سينتەزدەپ الىپ, پورتۋگالياداعى لۋزوفونا, ۇلىبريتانياداعى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە, نيدەرلاندتىڭ نەۋروپلاست عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنا بيولوگيالىق سىناقتار جۇرگىزۋگە جىبەردىك. پورتۋگاليالىق ارىپتەستەرىمىز ءبىز العان قوسىلىستىڭ تولىق قۇرامى مەن قۇرىلىسىن زەرتتەپ, دالەلدەپ بەردى. ولار قوسىلىستاردىڭ اميلويدتى فيبريلدەردىڭ ءتۇزىلۋىن تەجەيتىن قاسيەتتەرىن انىقتادى. ادام اعزاسىندا پايدا بولاتىن اميلويدتى فيبريلدەر تۇزىلە سالا جويىلىپ وتىرادى. كەيبىر كەزدەرى اعزا ونى ءوزى جويا الماي قالادى دا, دەمەنتسيا پايدا بولادى. ونىڭ سەبەبى ءالى تابىلعان جوق. قازىر عالىمدار وسى اميلويدتى فيبريلدەردىڭ ءتۇزىلۋىن تەجەيتىن قوسىلىستار العانىمەن, ولاردىڭ گەماتوەنتسەفاليتتى كەدەرگىدەن ءوتۋى وڭاي بولماي تۇر. ءبىزدىڭ ماقسات – وسىنى جويۋ. ۇلىبريتانيالىق ارىپتەستەرىمىز ءبىز العان قوسىلىستاردىڭ گەماتوەنتسەفاليتتى توسقاۋىلدان دا وتە الاتىنىن دالەلدەدى. دەمەك ول ەش كەدەرگىسىز ميعا جەتىپ اميلويدتى فيبريلدەردى جويا الادى دەگەن ءسوز.
ءبىراز جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, ءبىز ءدارىنى ءالى ويلاپ تاپقان جوقپىز, تەك ەۋروپالىق عالىمدارمەن بىرگە التسگەيمەر جانە پاركينسوننىڭ الدىن الۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزگى زاتتى ازىرلەپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى الىنعان ميكروتولقىندى رەاكتور ارقىلى وسى كۇنى قوسىلىستىڭ كولەمىن كوبەيتۋگە كۇش سالىپ وتىرمىز. ناتيجەسى دە جامان ەمەس. ونىڭ ۋلىلىعى, جاناما اسەرلەرى ءالى دە زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. بولاشاقتىڭ ەنشىسىندەگى بۇل شارۋا ەندى نەيروبيولوگتەر مەن مەديتسينا ماماندارىنا تىكەلەي بايلانىستى.
– بيىل عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ بەس جوباسىن ۇتىپ الدىڭىزدار. وسى جوبالاردىڭ باعىتى مەن ماڭىزى تۋرالى ايتساڭىز؟
– جالپى, ۋنيۆەرسيتەت تاريحىندا حيميا سالاسى بويىنشا ءبىر جىلدا بەس جوبا الۋ دەگەن – بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىك. بۇل بىزدە عىلىمعا كوڭىل ءبولىنىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. جوبانىڭ تورتەۋى حيميالىق سينتەزگە بايلانىستى. قازىر قوسىلىس الۋدى باستاپ كەتتىك. الدا ونى موديفيكاتسيالاپ, قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋگە قولدانۋعا لايىقتايمىز. مىسالى, قازىر وسى دەرتتى ەمدەۋدەگى حيميالىق تەراپيا كەزىندە ناۋقاستىڭ شاشى ءتۇسىپ, اعزاسى قاتتى السىرەيدى. ءبىزدىڭ ماقسات – وسىنداي كەرى اسەرلەرىن ازايتۋ. مىسالى, قاتەرلى ىسىك كلەتكالارىنىڭ كومىرسۋدى كوپ قاجەت ەتەتىنى عىلىمدا دالەلدەنگەن. ءبىز جاسۋشانىڭ بارلىق تىرشىلىك ارەكەتىنە جاراپ, ەنەرگيا كوزى سانالاتىن وسى كومىرسۋعا حيميالىق موديفيكاتسيا ارقىلى ءوز قوسىلىستارىمىزدى بايلانىستىرىپ جىبەرىپ, اعزانى «الدايمىز». وسىلايشا, ول اعزاداعى باسقا جاسۋشالارعا «بۇرىلماي», قاتەرلى ىسىك دامىپ جاتقان تۇسقا تىكەلەي بارىپ, ونى توقتاتادى. ءتورت جوبانىڭ بىرەۋىنىڭ شەڭبەرىندە كۇرىش قاۋىزىنان بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالارى كوپ ماي الۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونى الىپ, رەاكتسيا ارقىلى بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن كوتەرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
تاعى ءبىر جوبامىز مۇناي قالدىقتارىمەن لاستاعان توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالادى. جالپى, لاستانعان توپىراقتى حيميالىق تازالاۋ – بۇرىننان بار ءادىس. بىراق ونىڭ ءتيىمسىز تۇسى – قورشاعان ورتاعا كەرى اسەر ەتەتىندىگى. سوندىقتان ءبىز جوبادا بيوحيمياعا سۇيەنىپ, ميكروبيولوگتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, توپىراقتى مۇنايمەن قورەكتەنەتىن باكتەريالار ارقىلى تازالاۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. وسى ارقىلى 2 ايدا توپىراقتى 10 پايىزعا دەيىن تازارتۋعا بولادى.
– وسىدان ءبىراز بۇرىن كۇرىش قاۋىزىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋدى باستاپ ەدىڭىزدەر. جوبانىڭ ناتيجەسى قالاي بولدى؟
– جالپى, كۇرىش قالدىعىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋ بۇرىننان بار. بىراق ولارعا قوسىلاتىن بايلانىستىرعىشتار قۇنى قىمبات. سوندىقتان ءبىز ارزان جولىن ىزدەپ, مۇناي قالدىقتارىنا كوشتىك. بۇرىنعى تاجىريبەلەردە الىنعان بەلسەندىرىلگەن كومىر قاسيەتى جاعىنان اعاش كومىرىنەن ءالسىز بولسا, مۇناي قالدىقتارىمەن ارالاسقان ءبىزدىڭ ءونىم ساپاسى بارىنەن جوعارى بولدى. بىراق قۇرامىندا مۇناي قالدىقتارى بولعاندىقتان, ءبىز ونى مەديتسينادا قولدانا المايمىز. ودان باسقا دا باعىتتار اراسىنان ءبىز قالدىق سۋدى تازارتۋ جاعىن تاڭداپ الدىق. وتكەن جىلى ۋنيۆەرسيتەتتەگى سۋ ماماندارى, اگرونومدار, گەوگرافتار, ەنەرگەتيكتەر مەن حيميكتەر بىرلەسە وتىرىپ نىسانالىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە تاسبوگەتتەگى كارىز سۋلارىن بيولوگيالىق تازارتۋ ستانساسىندا سۋدى بەلسەندىرىلگەن كومىرمەن تازالاۋ جوباسىن دايىندادىق. وسىلايشا, ستانسا ماڭىندا مال ازىقتىق داقىلدار مەن تال-داراق ەگىلدى.
ەگىس دالاسىنداعى قاشىرتقى سۋدى دا وسى ءادىس ارقىلى تازارتۋعا ابدەن بولادى. وعان دا زەرتتەۋ جاساپ كورگەنىمىزدە كۇرىشكە جۇمسالعان سۋدى تازارتىپ, ونى القاپقا پايدالانۋعا نەمەسە باسقا دا داقىلداردى سۋارۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. ءتىپتى تازارعان سۋدى داريا ارناسىنا قايتا قۇيۋعا دا بولادى. بىراق بۇل – كوپ قارجىنى قاجەت ەتەتىن شارۋا.
كەز كەلگەن ىزدەنىس ىرگەلى زەرتتەۋدەن باستالادى. مىسالى, ءبىزدىڭ كۇرىش قاۋىزىنان بەلسەندىرىلگەن كومىر الۋ باعىتىنداعى باستامامىز ىرگەلى زەرتتەۋ بولدى. ال بيولوگيالىق تازالاۋ ستانساسىنداعى قالدىق سۋدى تازارتىپ, ونى كادەگە جاراتۋداعى جۇمىستار – قولدانبالى زەرتتەۋ جەمىسى. وسى ءىستىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, تازا سۋدى ارىقتارعا جىبەرىپ, قالانى كوگالداندىرۋعا جۇمساي الساق جوبا كوممەرتسيالاندىرعان بولىپ سانالادى. وسىدان 12-13 جىل بۇرىن مۇناي قالدىقتارىنان قايتادان مۇناي الۋ جوباسىن باستاعان ەدىك. كاسىپكەرلەرمەن باستاعان ىرگەلى زەرتتەۋىمىز بويىنشا قالدىقتان ەكىنشى مارتە ءونىم الۋ جوباسى وندىرىسكە ەندى. بىراق بۇل جەردەگى باستى ماسەلە ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا تىكەلەي بايلانىستى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. باستاما باياندى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن –
مۇرات جەتپىسباي,
«Egemen Qazaqstan»
