اقىن, ساتيريك ش.سماحان ۇلى مەكتەپتە ءجۇرىپ-اق زەرەك تە سەرگەك, وجەت تە ءورشىل رۋحىمەن تانىلىپ, اقيقاتقا جاقىن, شىندىق جۇزىنە تۋرا قاراپ, ومىرگە قۇشتار, ولەڭ-ونەرگە سۇيىسپەنشىلىگى زور بولعانىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: «استە ساتيريك بولسام دەپ ارماندامادىم دەسەم, وتىرىك ايتقان بوپ شىعار ەدىم. 5-6 سىنىپتا-اق قابىرعا گازەتىندە ءتارتىبى ناشار, ساباققا ۇلگەرمەيتىن بالالاردى سىناعان ولەندەرىم ۇزبەي شىعىپ تۇراتىن. بىردە تالاس اۋدانى «تامدى» ورتا مەكتەبىنە اسقار توقماعامبەتوۆ كەلدى. مەن ول كىسىنىڭ ولەڭدەرىن تۇگەلگە جۋىق جاتقا بىلەتىنمىن. كەزدەسۋدە اسقار اعانىڭ ولەڭدەرىن وزىنە وقىپ بەرگەنىمدە, ول قايران قالدى. بايقاسام, شەبەر قيىسقان ولەڭدەردى جاتتاۋىم جاي اۋەسقويلىق ەمەس, ونەرگە شىن قىزىعۋشىلىق ەكەن. كەيىن مۇعالىم بولىپ ءجۇرىپ تە ولەڭنەن قولىمدى ۇزگەنىم جوق. جازعاندارىم رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا دا كورىنىپ جۇرەتىن» (ش. سماحان ۇلى. كۇلكى كوبەيسىن. – «قازاقستان پيونەرى», 1984. -– 11 قازان). بۇدان باسقا, «ايعا ۇشامىن» كىتابىنا (1971) ەنگەن «ناعاشى» اتتى باللاداسىندا بالالىق-جاستىق كەزەڭىن, «سۇرىنسەڭ دە جىعىلما» حيكاياتىندا – الاپات اشتىق كورىنىستەرىن ەل-جەرمەن, جەكە ومىرىمەن, تاعدىر-تالايىمەن بايلانىستىرادى. قوعام, زامان شىندىعى, ادام مۇراتى كەڭ ورىن الادى.
ش.سماحان ۇلى شىعارماشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ساتيرالىق پوەزياسى تاقىرىبى مەن جانر جۇيەسى جاعىنان ءار الۋان. اتامەكەننىڭ قادىر-قاسيەتى, ادام الەمى مەن مۇراتى, اتا-انانىڭ ورنى, بالالىق شاق, جاستىق كەزەڭ, ەڭبەك بولمىسى, ءومىر-تۇرمىس سىرلارى سىندى تاقىرىپتارداعى ولەڭ ورىمدەرىنەن جان جىلۋى, كوڭىلدىڭ نۇرى مەن شۋاعى, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قۋاتى كورىنەدى. قوعام-كەزەڭ كورىنىستەرىن, ءومىر-ۋاقىت سىرلارىن بار شىندىق سيپاتتارىمەن تارتىمدى ورىستەتىپ, سەنىمدى سۋرەتتەيدى. ادام مەن ونىڭ ەڭبەگى, مىنەزى مەن كوزقاراسى, ارەكەتتەرى ارقىلى ءار قىرىنان اشىلىپ, ارتىق-كەم تۇستارى ايقىن, بەدەرلى بەرىلەدى. اڭ-قۇس, جان-جانۋارلار الەمى, ولاردىڭ وزىندىك بەلگى-ەرەكشەلىكتەرى, ورتاق سيپاتتارى سالىستىرىلىپ, قىسقا-نۇسقا ۇلگىدە جەتكىزىلەدى. ەڭ نەگىزگىسى, ساتيرانىڭ سىن ساداعى – ءازىل-كۇلكى, سىن-سىقاق, مىسقىل, مىسال, شىمشىما, شانشىما نەگىزىندە ادامدار اراسىندا, ءومىر-تۇرمىستا ورىن العان كەمشىلىك-كەدەرگىلەردى قوعاداي جاپىرىپ, قىرعيداي ءتيىپ, ءتيىستى تۇستا تامىرشىداي تاپ باسىپ, اقيقات الدىندا تىزە بۇكتىرەدى.
اقىن-ساتيريك شىعارماشىلىعىنداعى سىقاق ولەڭدەر قوعام, كەزەڭ كورىنىستەرىن, ءومىر-ۋاقىت تالاپتارىن, ادام الەمى مەن ەڭبەگىن, جاقسى مەن جامان اراقاتىناسىن, جاستىق پەن جاستار سىرىن, اكە مەن شەشە, بالا مەن نەمەرە ەرەكشەلىكتەرىن, مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك سيپاتىن, جالاقور مەن پاراقوردى, ارىزقوي مەن ماسكۇنەمدى, قىسقاسى قالىڭ كوپشىلىككە تانىس جانە بەيتانىس جايتتاردىڭ بارشاسىن اقيقات الدىندا, شىندىق جۇزىندە ءازىل-اجۋامەن, سىن-سىقاقپەن مىنەپ, تۇيرەيدى (مىسالى, «ماقتامپازدار», «قۇبىلما جەڭگەي», «جومارت كەلىندەر», «قوماعاي سوزدەر», «حرۋستال-مرۋستال», ت.ت.) .
ساتيرالىق پروزاسى وزىنشە ءبىر الەم. ول «ساندىقتان شىققان سايتان» (الماتى: جالىن, 1977), «ەلپەكبايدىڭ تەلپەگى» (الماتى: جازۋشى, 1987) سىندى ساتيرالىق اڭگىمەلەرى مەن بىرقاقپاي, شىمشىمالارى مەن فەلەتوندارى ەنگەن كىتاپتارىنان تەرەڭ تانىلادى. وسىنداعى – «ادەيى ەرتىپ كەلگەندە», «نەمەرە ءازىلى», «مىنەز», «مونشادا جوعالعان اكە», «سوقىرىشەك», «شىلبىر», «جەتىم بوتا», «وپەراتسيا الدىندا», ت.ت. قوعامداعى, ومىردەگى كەلەڭسىز قۇبىلىس-كورىنىستەر, ادام بويىنداعى, مىنەزىندەگى جات ارەكەت, كەمشىلىكتەر كەڭىنەن كورسەتىلىپ, كەمەل ءسوز ەتىلەدى. ايتالىق, «ادەيى ەرتىپ كەلگەندە» اتتى تۋىندى وتباسىلىق ءومىر, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ۇلكەن قالاعا كەلگەندەگى ءوزارا ارەكەت, سۇحباتتارىنا قۇرىلعان. اۆتور دالا مەن قالا, ونىڭ ادامدارىن, وزىندىك ءىس-ارەكەتتەرىن سالىستىرا كورسەتۋ نەگىزىندە وتباسىلىق ءومىر, مادەني-رۋحاني تالاپ-تىلەكتەر, كوزقاراستار قاقتىعىسى, ت.ت. كەڭ كولەمدە ءسوز ەتەدى. اڭگىمە تابيعاتىنان اۋىل-قالا كورىنىستەرى, ادام ءومىرى مەن ەڭبەگىن قاتار بايانداۋ جەلىسى ايقىن اڭعارىلادى. اۆتور وسى جايتتار ارقىلى ادام الەمىن, ىشكى-سىرتقى كورىنىستەردى جۇيەلى, كوركەم كورسەتەدى. ال «مىنەز» انگىمەسىندە ادام مەن ونىڭ ەڭبەگى, ءىس-ارەكەتتەرى, ومىردەگى ورنى, ۇلەسى كەڭىنەن كورىنەدى. قالادان اۋىلعا بارعان كارتاقۇمار ارەكەتى, ويىن ۇستىندەگى ادامداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, ىشىمدىك ۇستىندە ايتىلاتىن بىلاپىت, دورەكى سوزدەر, ت.ت. نەگىز بولادى. اۆتور ادامدار قارىم-قاتىناسىن كارتا ويىنى ۇستىندە بار قىرىنان اشادى. ءار الۋان مىنەز, كوزقاراستار قاقتىعىسىن دا ءوزارا بايلانىس, ءىس-ارەكەتتەر ارقىلى نانىمدى بەينەلەيدى.
«ساقالىن جۇلعان» – ادالدىق پەن ادىلەتسىزدىك, پاراساتتىلىق پەن پارىقسىزدىقتىڭ تەكەتىرەسى, ەڭ نەگىزگىسى ادام ساناسىنداعى كەرتارتپالىق, كەرەعارلىق, توعىشارلىق سىندى جاعىمسىز جايتتار باياندالادى. اڭگىمەدەگى ءداۋىرباي اقساقالدىڭ بالاسىن وقۋ ورنىنا الىپ كەلۋى, ونداعى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان – تومار, كەجەن, ماسان, سونداي-اق نارتاەۆ, جولشيەۆا, سۇرقىلتاەۆ سىندى كەيىپكەرلەر اراسىنداعى پاراعا بايلانىستى ديالوگتەر قوعامدا, ومىردە ورىن العان جايتتاردى بۇكپەسىز-بوياماسىز العا تارتادى. اۆتور پارا بەرۋ مەن الۋ ىسىندەگى سىبايلاستىق, جەمقورلىق جايلى تامىرى تەرەڭگە تارتقان «اڭگىمەنى» ءومىر وقيعالارىنا, ارەكەت-قيمىل, تارتىسقا قۇرۋ ارقىلى قوعام شىندىعىن, ادام الەمىن ايقارا اشادى.
ء«ۇمىت جۇلدىزى» پوۆەسىندە وتكەن داۋىرلەردە ءومىر سۇرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تاعدىر-تالايى, ازاتتىق, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى بيىك مۇراتتارى, ەرەن ەرلىكتەرى سۋرەتتەلەدى. ەل-جەرگە ادالدىق, ادامدىق, ازاماتتىق پارىز-قارىزدان تۋعان كادەلى, ساۋاپتى ارەكەتتەر – بولتىرىك شەشەن, سۇرانشى باتىر, ءسۇيىنباي اقىن, سونداي-اق پوۆەستەگى تانىمال تۇلعالار – جاناي, ۇلجان, ۇلدار, ت.ت. توڭىرەگىندەگى وقيعالار ومىردەن ءوربىپ, ونەگەلى-عيبراتتى ۇلت مۇراتىن, تاۋەلسىزدىك تالاپتارىن كەڭ كولەمدە كورسەتەدى. پوۆەستەگى باستى تۇلعا – جاناي توڭىرەگىندەگى وقيعالار مەن ەل-جەر تاعدىرىنا قاتىستى تاباندى ارەكەتتەردەن ازاتتىق, تەڭدىك جولىنداعى ەلدىك پەن ەرلىك ۇلگىلەرى, ۇلت مۇراتىنا بايلانىستى كوزقاراس, قيمىلدار كەڭىنەن كورىنەدى. قازىناباي اۋىلىنىڭ تىنىس-تىرلىكتەرى, اسپەت باي مەن قادىر بولىس ارەكەتتەرى ومىردەن وربىگەن وقيعالار شىندىعىن, ادام مۇراتىنىڭ اسقاق تۇستارىن, ۋاقىت تىنىسىن تەرەڭ تانىتادى.
جالپى العاندا, اقىن-ساتيريك شونا سماحان ۇلى ازامات-قايراتكەر رەتىندە ۇلتتىق مۇرات پەن ۇرپاق قامىن بار اسىلدان دا بيىك قويىپ, وسى ماقسات-مىندەتتى ورىنداۋ جولىنا سانالى ءومىرىن, اقىل-پاراساتىن, ءبىلىم-بىلىگىن باتىل باعىتتاپ, ارنادى. اقىننىڭ سىن-سىقاقتارى قوعام, كەزەڭ كورىنىستەرىنەن باستاپ, ءومىر-تۇرمىستا كەڭ ەتەك العان كەرەعار جايتتاردى, ادام مەن ونىڭ ەڭبەگىنە قاتىستى ۇنامسىز تۇستاردى, اڭ-قۇس, جان-جانۋارلار الەمىندەگى پايدالى, زياندى بەلگى-ەرەكشەلىكتەرىن مىنەپ, سودان ارىلۋ جولدارىن نانىمدى, تارتىمدى كورسەتەدى. اقىن-ساتيريك مۇراسى وزىنە دەيىنگى تاقىرىپتاردى ءار قىرىنان بايىتىپ, جانرلىق-كوركەمدىك تۇرعىدان, وي-ءسوز جۇيەسىمەن, سىر-سەزىم شىنايىلىعىمەن, رۋحاني-ەستەتيكالىق قىرلارىمەن جەتىلدىرە ءتۇستى. اقىن مۇراسى ءومىر-تۇرمىستا ءجيى كەزدەسەتىن كەرەعار كورىنىستەردى سىناپ-مىنەۋ ارقىلى سودان ارىلۋ جولدارىن, ءتالىم-تاربيە تاعىلىمدارىن, ءداستۇر-ونەگە ۇلگىلەرىن كەڭ كولەمدە كورسەتەدى. وسى ورايدا, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ج.دادەباەۆ ويلارى مەن تولعانىستارىنىڭ ماڭىزى زور: «شونا سماحان ۇلىنىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ باستى سالاسىن سىقاق, مىسال جانرىندا جازىلعان شىعارمالار قۇرايدى. اكىننىڭ سىقاق ولەندەرى نەگىزىنەن, بەلگىلى ءبىر عانا وي اينالاسىنا قۇرىلادى ءارى ەتەك-جەڭى جيناقى, كولەمى جاعىنان شاعىن بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا ادام بويىنداعى كەمشىلىككە, قوعامداعى ولقىلىققا سىن ايتىلادى. اقىن ايتقان سىننىڭ ءوزى بىردە ءاجۋا, بىردە مازاق, بىردە كەلەكە تۇرىندە كەلىپ, الدەنەشە قۇبىلىپ وتىرادى دا كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تۇرعىدا مەيلىنشە اسەرلى. اقىننىڭ سىنشىل ويى كوبىنەسە وسەك-وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, جالاقورلىق پەن پالەقورلىق, قۋلىق پەن سۇمدىق سەكىلدى كىسى بويىنداعى وڭباعان قىلىقتاردى اياۋسىز اشكەرەلەپ, ادام بولام دەگەن ازاماتتى ولاردان اۋلاق بولۋعا, اباي بولۋعا شاقىرادى» (اتىڭنان اينالايىن. — الماتى: نۇرلى الەم, 2002. – 236 بەت).
تۇتاستاي العاندا, اقىن-ساتيريك ش.سماحان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى جان-جۇرەككە, كوڭىل تولقىنىنا كەرى اسەر ەتەر جات تا تەرىس كورىنىستەردى, جاعىمسىز-ۇنامسىز تۇستاردى تامىرشىداي تاپ باسىپ, ينەنىڭ ۇشىنا ءىلىپ, جەلدىڭ وتىندە ۇستاپ, شوق تىلمەن تۇيرەيدى. ەلدىك مۇددە-مۇراتقا كەرەعار, قايشى كەلەتىن كەلەڭسىز جايتتاردىڭ ءبارى-بارشاسىن كوز دۇربىسىنە ءتۇسىرىپ, قورعاسىن جەبەلى سىن ساداعىنا الادى. ساتيرانىڭ قارۋلى كۇشى اسقاقتاي تۇسەدى. ەل ارداعىنا اينالىپ, ساتيرا ساڭلاعى اتانعان اقىن-ساتيريك ش.سماحان ۇلىنىڭ ءماندى قىرى, سىرلى الەمى, شىنايى شىندىعى وسى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
