سالالىق زەرتتەۋلەر بەلەسى

اكادەميا قۇرۋداعى باس­تى ماقسات – ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنىڭ جانە پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ دامۋىنا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ. وسى ماقسات اياسىندا كوپتەگەن جۇ­مىس اتقارىلدى. اكادەميا ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىم رەتىندە «قازاقستان­نىڭ ازاماتتىق اليانسى» زاڭدى تۇل­عالار بىرلەستىگى مەن الماتى قا­لاسى اكىمدىگىنىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­د­ارىمەن جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى.

اكادەميا قۇرامىندا ءبىلىم سالاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن تانىمال اكادەميكتەر, كوررەس­پون­دەنت-مۇشەلەر, قۇرمەتتى اكادە­ميكتەر, شەتەلدىك مۇشەلەر بار.

اكادەميا بۇعان دەيىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى قارجىلاندىرعان 20-دان اسا گرانتتىق عىلىمي زەرتتەۋ جوباسىن, الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن 10-نان اسا ماڭىز­دى الەۋمەتتىك جوبانى جۇزەگە اسىردى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتي­جەسىندە ونداعان مونوگرا­فيا, ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار, ادىستە­مەلىك قۇرالدار, كىتاپتار, بروشيۋرالار, عىلىمي ماقالالار جازىلىپ, اۆتورلىق كۋالىكتەر الىندى.

2020 جىلى ۇلى ابايدىڭ 175 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي ازا­مات­تىق باستامالاردى قولداۋ ور­­تا­­­لىعىنىڭ ارنايى جوباسىمەن رەس­­پۋبليكالىق جاس اقىندار ءمۇ­­شايراسىن وتكىزدىك. ابايدىڭ ەڭبەگىن كەڭ ناسيحاتتاۋمەن بىرگە, بارلىق وبلىس پەن ءىرى قالالاردا, حاكىم شىعارمالارىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق جاس اقىندار باي­قاۋى ءوتتى. وعان 548 ادام قاتىس­تى. جەڭىمپاز بولعان 51 جاس اقىن­عا ارنايى ماراپات بەرىلىپ, ءومىر­باياندارى مەن ەڭبەكتەرى جازىلعان جيناق جارىق كوردى.

سونداي-اق قازاقستان پەداگو­گيكالىق عىلىمدار اكادەمياسى بىر­نەشە رەت الماتى قالاسى اكىم­­­دىگىنىڭ العىسحاتىمەن ماراپات­تالدى. 2021 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى وتكىزگەن ء«بىلىم بەرۋ, عىلىم, اقپارات, دەنە شى­نىقتىرۋ جانە سپورت سالا­سىن­داعى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ» اتا­لىمىن جەڭىپ الدى. ال بىلتىر قازاقستاننىڭ XI ازاماتتىق فو­رۋمى شەڭبەرىندە «تاڭداۋ» رەسپۋب­ليكالىق سىيلىعىنىڭ ء«بىلىم بەرۋدى دامىتۋ» اتالىمىندا توپ جاردى.

جالپى, اكادەميا اتقارعان جۇ­مىس­تاردى بىرنەشە باعىتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.

ءبىرىنشى – سالىستىرمالى پەداگوگيكا (سپ) باعىتى. 2005 جى­لى ەلىمىزدىڭ كومپاراتيۆيست-عالىم­دارى قازاقستان سالىستىرمالى پەداگوگيكا قوعامىن قۇردىق. 2006 جىلى گاۆاي ارالدارى گونولۋلۋ قالاسىندا بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك سالىس­تىرمالى ءبىلىم بەرۋ قوعام­دارى كەڭەسى مەن امەريكا سپ قو­عامى وتكىزگەن سيمپوزيۋمعا قا­تىس­تىق. وندا وسى قوعامعا مۇشە بو­­لىپ قابىلدانىپ, باسقا ەلدەر­دىڭ سالىستىرمالى پەداگوگيكا قوعام­دارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتتىق.

قوعام مۇشەلەرى گونكونگتە, بوسنيا جانە گەرتسوگوۆينادا, اۋس­ترا­ليادا, تۇركي­يادا, جاپو­نيادا, رە­سەي­دە, قىتايدا, بولگا­ريادا وتكەن سيم­پوزيۋمدەر مەن كونگرەستەرگە قاتىسىپ, بايانداما جاسادى. اكا­دەميا سالىستىرمالى پەداگوگيكا تاقىرىبىنا ارنالعان كوپ­تە­گەن حالىقارالىق عىلىمي پەدا­گوگي­كا­لىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى.

سالىستىرمالى پەداگوگيكا ەلىمىز­دىڭ پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ جەكە سالاسى رەتىندە تولىق قولدا­نىسقا ەنگىزىلدى. كوپتەگەن وقۋلىق, وقۋ ادىستەمەلىك قۇرال, مونوگرافيا, ماقالالار جازىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارنايى ءپان رەتىندە وقىتىلادى. دوكتورلىق, ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالار جازىلىپ, ونىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىلدى.

ەكىنشى – قازاقشا-ورىسشا, ورىس­شا-قازاقشا سالالىق تەرمي­نولوگيالىق سوزدىكتەر دايىنداۋ. اكا­دەميا 2012-2014 جىلدارى ما­دە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاپسىرماسىمەن عىلىم مەن ءبىلىم­نىڭ, ءوندىرىس پەن مادەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن 30 تومدىق سالا­لىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر توپتاماسىن دايىنداپ, شىعاردى.

وسىنداي سوزدىكتەر توپتاماسى العاش رەت 1999-2000 جىلدارى شىق­قان بولاتىن. ال وسى سوزدىكتەر توپتاماسىن شىعارۋداعى باستى ماقسات, ول كەزدە دايىندالعان ءار سوزدىكتە شامامەن 5000 تەرمين بولسا, ولاردى وڭدەپ, ءار تومداعى تەرميندەر سانىن 11-12 مىڭعا دەيىن جەتكىزۋ بولدى.

وسى سوزدىكتەر توپتاماسىن دايىنداۋعا 52 مەكەمەدە – جوعارى وقۋ ورىندارىندا, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا, مينيسترلىكتەر مەن پارلامەنتتە جۇمىس ىستەيتىن 144 عىلىم دوكتورى, 120 عىلىم كانديداتى اتسالىستى. جالپى, 350-دەي ادام جۇمىس ىستەدى.

ءار سوزدىك ۇكىمەتى جانىن­داعى رەسپۋبليكالىق تەر­مي­نولوگيا كوميسسياسىندا ماقۇل­داندى. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ناتي­جەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينو­لو­گيالىق قورى 250 مىڭنان اسا تەرمينمەن تولىقتىرىلدى.

ءۇشىنشى – وقۋلىقتانۋ عىلى­مىن دامىتۋ. وقۋلىقتانۋ عىلى­مى 500 جىلدىق تاريحى بار كونە عىلىم. 1879 جىلى العاش رەت ى.ال­تىنسارين جازعان «قازاق حرەس­تو­ماتياسى» كىتاپ-وقۋلىعى جا­رىق كوردى. كەيىنگى جىلدارى ا.باي­تۇرسىن ۇلى, ءا.بوكەيحان, م.دۋ­لات ۇلى, ج.ايماۋىت ۇلى, ق.سات­باەۆ جانە باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى جازعان وقۋ قۇرال­دارى شىقتى. بىراق كەڭەس زاما­نىندا وتاندىق مەكتەپتەر نەگى­زى­نەن اۋدار­ما وقۋلىقتارمەن وقىدى, سون­دىقتان ەلىمىزدە وقۋلىقتانۋ عىلىمى دامىمادى, ونىڭ عىلىمي نەگىزى جاسالمادى.

اكادەميا عالىمدارى ساپالى وقۋلىق دايىنداۋ جانە ونى باعالاۋ كريتەريلەر جۇيەسىن جاساۋ ماقساتىندا كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 2021 جىلى «وقۋلىق جاساۋ جانە باعا­لاۋ تەورياسى» اتتى مونوگرا­فيا­لىق ەڭبەك (اۆتورى ا.قۇسايى­نوۆ) جارىق كوردى.

رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ءبىلىم مازمۇنىن ساراپتاۋ ورتالىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وقۋلىقتىڭ ديداكتيكالىق اپپاراتى مەن اتقاراتىن قىزمەتتەرىنىڭ ساپاسىن انىقتايتىن 128 كريتەري جۇيەسى جاسالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى.

اكادەميا جانىنان وقۋلىق­تانۋ ورتالىعى قۇرىلدى. ارنايى دايىن­دالعان وقۋلىق اۆتورلارى كۋرسى بەكىتىلىپ, سوڭعى جىلدارى مىڭ­­نان اسا وقۋلىق اۆتورلارى وسى كۋرس­­تان ءوتىپ, كاسىبي دەڭگەيىن كوتەردى.

ءتورتىنشى – جاستارعا ۇلتتىق رۋ­حاني ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ. قازىرگى تاڭدا جاس ۇرپاققا ۇلت­تىق رۋحاني ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ – اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. 2021 جىلى الماتى قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ارنايى جوبا جاسالدى. ونىڭ ماقساتى – مۇعالىمدەرگە بارلىق سىنىپتا تاربيە ساعاتتارىن ناتيجە­لى جۇرگىزۋگە قولداۋ كورسەتۋ. وسى ماقساتتا 14 ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق دايىندالدى.

2022 جىلى الماتى قالاسى مەك­تەپ­تەرىندە وسى نۇسقاۋلىق نەگى­زىن­دە تاربيە جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, مامىر ايىندا رەسپۋبليكالىق عىلى­مي پەداگوگيكالىق كونفەرەن­تسيا ءوتتى. مۇعالىمدەر نۇسقاۋ­لىق­تاردىڭ ساپاسىنا جوعارى باعا بەرىپ, ولاردى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.

قازاقستان پەداگوگيكالىق عى­لىم­دار اكادەمياسى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەر­سيتەتى جانە الماتى قالاسى ءبىلىم باسقارماسى بىرلەسە وتىرىپ, بارلىق ادىستەمەلىك نۇسقاۋ­لىقتى توپتاستىرىپ «ۇرپاق تاربيەسىندەگى قۇن­دىلىقتار نەگىزى» اتتى 3 توم­دىق جيناق دايىندادى. ونى ى.ال­تىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى قاراپ, بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا قولدانۋ ءۇشىن ۇسىندى.

اكادەميا جانىنان جاس ۇرپاق­قا رۋحاني ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ورتالىعى قۇرىلدى. وقۋ-اعار­تۋ مي­نيسترلىگى بەكىتكەن ارنايى باع­دارلاما نەگىزىندە, ورتالىق مۇعا­لىمدەردىڭ كاسىبي قۇزىرەتىن كوتەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستادى.

بەسىنشى – ەتنوگرافيالىق سوز­دىك­تەر دايىنداۋ. تاريحي دامۋىنا باي­لانىستى قانداي ۇلتتىڭ بولماسىن باسقا ۇلتتاردا جوق وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارى قالىپتاسادى. ولار سول ۇلتتىڭ ۇلت­تىق تەرميندەرىندە ناقىشتى كورىنىس تابادى. ۇلتتىق كود پەن ۇلتتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن وسىنداي ەتنوگرافيالىق تەرميندەردى ءبىلۋ جانە ولاردىڭ ماعىناسىن تەرەڭ ءتۇسۋ قاجەت.

ءبىز ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشە­لىك­­تەرىن بىلدىرەتىن 1100-دەن اسا تەرميندى جيناستىرىپ, ەكسپو-2017 كورمەسىنە ارناپ «ال­­­تى ءتىلدى (قازاقشا, ورىسشا, اعىل­­­­­شىنشا, تۇرىكشە, قىتايشا, اراب­­­شا) قىسقاشا ەتنوگرافيالىق سوز­­دىك» ازىرلەدىك. مۇنداي سوزدىك ەلىمىزدە العاش رەت جارىق كوردى.

الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن كەلگەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قازاق حال­قىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ, ونى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ەكسپو-2017 ۇيىم­داستىرۋ كوميتەتىنە 400 دانا سوزدىكتى سىيعا تارتتىق.

التىنشى – جالپى ءبىلىم ساپاسىن, ونىڭ ىشىندە ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋ. بۇل اسا ماڭىز­دى ءارى وتە كۇردەلى پروبلەما. قاي ەلدىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسى جوعارى بولسا, سول ەلدىڭ ادامي كاپيتالى جوعارى بولادى, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى مەن ەكونوميكاسى داميدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ 2020 جىلى 27 ما­مىر كۇنى وتكەن وتىرىسىندا, وقۋ­شى­لارىمىزدىڭ ءبىلىم دەڭگەيى حا­لىق­ارالىق باعالاۋدا دامىعان ەلدەر­دەن ايتارلىقتاي ارتتا قالعا­نىن, ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – وسى سالادا جۇيەلى جانە ويلاستىرىلعان رەفورمالاردىڭ جۇرگىزىلمەگەنىن ايتقان بولاتىن.

ءبىز 30 جىلدان اسا ۋاقىت جۇرگىز­گەن زەرتتەۋلەرىمىزدى سارالاي وتىرىپ, ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتە­رۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاسادىق. وسى يدەيا­نىڭ ومىرشەڭدىگىن انىقتاۋ ماقسا­تىندا 2018 -2019 جانە 2019-2020 وقۋ جىلدارىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ 4 اۋدانىندا كولەمدى ەكسپەريمەنت جۇرگىزدىك. وعان 40 مەكتەپ 3 مىڭنان اسا وقۋشى مەن 400-گە جۋىق مۇعالىم قاتىستى.

ەكسپەريمەنتكە قاتىسقان سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم ساپاسى, ەكسپەريمەنتكە قاتىسپاعان سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنا قارا­عاندا, ءار پاندەر بويىنشا, ورتا ەسەپپەن, 4,5%-دان 9,5%-عا دەيىن كوتە­رىلدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا, «ور­تا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدىڭ عىلى­مي-پراكتيكالىق نەگىزدەرى» دەگەن مونوگرافيالىق ەڭبەك جارىق كوردى.

بيىلعى 2024-2025 وقۋ جىلىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى د.ساتىبالدىنىڭ قولداۋىمەن وب­لىستىق ادامي الەۋەتتى دامىتۋ باس­قارماسى, وسى يدەيا نەگىزىندە, وقۋ­شى­­لاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ جۇ­مىس­تارىن بىرنەشە اۋداندا ارنايى باعدارلاما بويىنشا جۇرگىزىلە باستادى.

الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادە­ميا­سى مۇشەلەرى وسى ايتىلعان بارلىق باعىت بويىنشا ءوز جۇمىس­تارىن جالعاستىرىپ, باسقا دا عىلى­مي زەرتتەۋ جۇمىستار مەن الەۋ­مەتتىك ماڭىزدى جوبالاردى اتقارا بەرەدى.

اسقاربەك قۇسايىنوۆ,

قازاقستان پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى