اۋە قالقانى: كۋرسانتتاردىڭ وقۋ-جاتتىعۋ بازاسىنان رەپورتاج

بورت ءنومىرى تۋرالى حيكايا

تاڭعى قۇلانيەك ۋاقىت. تالعات بيگەل­دينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇش­تەرى­نىڭ اسكەري ينستيتۋتى ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىم­داستىراتىن بولىپ, ءبىر توپ جۋرناليست استاناداعى اۋە بازاسىنان اقتوبەگە ۇش­قا­لى تۇرعانبىز. جەر باۋىرلاپ جاتقان س-295 ۇشاعىن اينالا قاراپ ءجۇرمىن. 1997 جىلى يسپانيانىڭ CASA كومپانياسى تا­جىريبەدەن وتكىزىپ, 2000 جىلدان باس­تاپ قولدانىسقا ەنگەن جەڭىل ءتۋربوۆينتتى اس­كە­ري ۇشاقتىڭ اۆتوبۋستان ءسال ۇلكەن تۇر­پاتىنا تاڭدانىپ, سۋرەتكە تۇسىرە باس­تادىم.

ەكى-ءۇش اتتاساڭ, ۇشاق ىشىنە كىرگىزىپ جىبەرەتىن بورت ترابىنا, ەڭكەيە ەنبەسەڭ, باسىڭدى ۇراتىن تاپال ەسىككە, جۇگىمەن قوسقانداعى سالماعى 23 توننادان اساتىن «تەمىر قۇستى» جەرگە قوندىرىپ الا قويا­تىن شاعىن دوڭعالاقتارعا زەيىن سالا قا­رايمىن. وسى ۇشاقتىڭ 7 620 مەتر بيىككە ۇشاتىنى, ەكيپاجدىڭ ءتورت مۇشەسىنەن باسقا 69 قارۋلى اسكەردى مەجەلى جەرگە جەت­كىزە الاتىنى سەكىلدى اقپاراتتاردى ەسكە ءتۇسىرىپ تۇرعانىمدا, جانىما اسكەري ما­مان كەلىپ:

– كەشىرىڭىز, رەنجىمەسەڭىز ۇشاقتىڭ «بورت ءنومىرىن» سۋرەتكە تۇسىرمەي-اق قويساڭىز! – دەدى. سوسىن نە دەرىن بىلمەي اڭتارىلىپ قالعان ماعان كۇلە قاراپ: – ءسىز ۇشاق سۋرەتىن «بورت نومىرىمەن» قوسا جاريالاساڭىز, بۇل ۇشاقتىڭ قاي مەملەكەتكە تيەسىلى ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالماي ما؟ ۇشاقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ماقساتىندا ايتىپ جاتقانىم عوي, – دەدى كۇلە ءتىل قاتىپ.

اسكەريدىڭ ەسكەرتپەسىنەن كەيىن ەسىمدى دەرەۋ جيدىم. وسى ساپاردا وقىرمانعا قىزىق تالاي «تىڭ ارالداردىڭ» اشىلارىن سەنىپ, س-295-ءتىڭ ىشىنە ەنىپ, ورنىما جايعاستىم.

ەلدى قورعاۋ – ەردىڭ ءىسى

ۇشاق اقىرىن قوزعالدى. تەرەزەلەرگە تارتىلعان تور پەردەلەردىڭ ساڭىلاۋىنان تۇزگە قيالداي كوز سالدىم. سىرتتاعى دۇشپان ىشتەگىنى كورمەۋ ءۇشىن ىلىنگەن پەردە تەز-تەز تەربەلىپ, ۇشاق جىلدامدىقتى ارتتىرىپ, بيىكتەپ بارادى. جارتى ساعات شاماسىندا اق ۇلپا بۇلتتار تابان استىندا قالدى. كۋرسانتتاردىڭ ۇشىپ بارا جاتقان وسى «تەمىر قۇستان» پاراشيۋتپەن جەرگە تۇسەتىنى (ۇشاققا 48 كۋرسانت پاراشيۋتىمەن سىيادى) ويىما ورالىپ ەدى, كەۋدەمدە ءدىرىل پايدا بولدى. مىنا «بورت ءنومىرىن» جاريالاۋعا بولمايتىن «تەمىر قۇستان» 48-ءدىڭ ءبىرى رەتىندە تاۋەكەلگە بارۋعا اسكەريلەر بولماسا, قاراپايىم ازاماتتىڭ جۇرەگىنىڭ داۋالاماسىن ءتۇيسىنىپ, ەل مەن جەردى قورعاۋ ءۇشىن زەڭگىر كوكتەن سەكىرەتىن جاۋجۇرەك ساردارلارىمىزدىڭ بارىنا تاۋبە ەتتىك.

استانادان اۋەگە كوتەرىلگەن اسكەري ۇشاق 2 ساعات, 33 مينۋت ۇشىپ, ت.بيگەل­دينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرى اسكەري ينستيتۋتى كۋرسانتتارى وقۋ-جات­تىعۋ وتكىزەتىن بازاسىنا قوندى. كەلە سالا كوزىمىزگە چەحيادا شىعارىلعان L-410, Zlin-242 ۇشاقتارى ءىلىندى.

L-410 دەگەن اتاۋمەن تانىمال بۇل «تەمىر قۇس» 1 500 شاقىرىم قاشىقتىققا 19 جولاۋشىنى, ياكي 1 800 كيلو جۇكتى تاسىمالداۋعا قابىلەتتى. ال بار بولعا­نى ەكى ەكيپاج مۇشەسى سىياتىن Zlin-242 نەگىزىنەن جەڭىل ۇشىپ-قونۋ جاتتى­عۋلارىن جاساۋعا ىڭعايلى ۇشاق سانالادى. بيىكتىگى 3 مەتر, ۇزىندىعى 6 مەتر­دەن اساتىن, شاعىن ۇشاقتىڭ بار جىلدام­دىعى جەڭىل كولىكتىكى سەكىلدى, ياعني ەڭ جىل­دام ۇشتى دەگەننىڭ وزىندە ساعاتىنا 233 شا­قىرىم قاشىقتىقتى عانا باسىپ وتە الادى, رۇقسات ەتىلگەن جىلدامدىق – ساعاتىنا 225 شاقىرىم.

ۇشاقتار تۇرعان الاڭقايدىڭ ارعى بەتىندەگى جۇرگىنشىلەر جولى بويىندا قالقايىپ ەكى ەسكەرتكىش تۇر. بۇل ەسكەرتكىش 2013 جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە وتانىمىزدى قورعاۋ جولىنداعى دايىن­دىعىن پىسىقتاپ, وقۋ-جاتتىعۋ جاساپ جاتقان ساتتە شەيىت كەتكەن ەكى ازاماتقا قويىلىپتى. 42 جاستاعى پودپولكوۆنيك ەۆگەني ۆيسساريونوۆ پەن 20 جاستاعى كۋرسانت ارمان ماسساليموۆ اۋە بازاسىنا قونار كەزدە جولدا تۇرعان جولاۋشىلار ۇشاعىن كورگەن. باتىر ۇلدار ۇشاقتى سوقسا, ادام شىعىنى كوپ بولارىن ءبىلىپ, ءوز ءومىرىن ەرلىكپەن قيعان. اسكەريلەردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, اسكەري قىزمەتتە ءجۇرىپ جان تاپسىرعانداردىڭ ەرلىگى انتقا, ادالدىقتى اڭعارتادى. ەلدى قورعاۋ وسىنداي ەرلەردىڭ قولىندا بولعانى – قاۋىپسىزدىكتى نىعايتا تۇسەدى.

ادامدىقتىڭ اسپانداعى جارشىسى

L-410 ۇشاعى اقتوبە قالاسىنىڭ ءۇستىن اينالىپ ۇشىپ ءجۇر. ىشتەگى وپەراتورلار مەن فوتوتىلشىلەر جۇمىسقا كىرىسىپ كەتكەن. ءبىز ءىس-شارا ۇيىمداستىرۋشىلارىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى قۇرىلعانىنا بيىل 50 جىل تولىپتى. باستاپقىدا اقتوبە ازاماتتىق اۆياتسيا جوعارى ۇشۋ ۋچيليششەسى رەتىندە اشىل­عان وقۋ ورداسى جارتى عاسىر ىشىندە مىڭداعان ۇشقىش پەن اۆيا ينجەنەر دايارلاعان. بۇگىندە ينستيتۋت تۇلەكتەرى ەلىمىزدىڭ اۋە قورعانىس كۇشتەرى سالاسىندا قىزمەت ەتىپ, وتان الدىنداعى مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر.

ماماندار بۇل ءوڭىردىڭ بۇلتسىز اسپانى ۇشىپ-قونۋعا وتە ىڭعايلى ەكەنىن, سول ءۇشىن دە وقۋ ورداسى وسى قالاعا سالىنعانىن دا ايتتى. تاعى ءبىر قىزىق دەرەك, بۇل ۇشاقتار اسكەري مىندەتىمەن قوسا, ادامگەرشىلىك سيپاتىنداعى ميسسيانى دا قاتار اتقارادى. اۋە قورعانىس كۇشتەرى سالاسىنىڭ باسشىلارىنا ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى اسكەري قىزمەتتەگىلەردىڭ وتباسى, جاقىن تۋىستارى ۇشاق بورتىنا تەگىن وتىرا الادى. اسكەري ۇشاقتار اۋە قورعاۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن اتقارا ءجۇرىپ, بالاسىن ساعىنعان اتا-انانى نەمەسە جاقىن تۋىستارىن كەز كەلگەن قالاعا تەگىن جەتكىزىپ تاستايدى. بۇل جايتتان ءبىزدىڭ قورعانىس كۇشتەرى سالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق تانىمىمىزعا سىڭگەن تۋىستىق قارىم-قاتىناستارعا ادامدىق كوزقاراسپەن قارايتىنىن بايقادىق.

L-410 ۇشاعىنىڭ بورتىنان تۇسكەننەن سوڭ, ءبىز ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىنا كەلدىك. قازىر بۇل وقۋ ورداسى اۆياتسيا ماماندارىنان باسقا اسكەري دارىگەرلەر مەن تەڭىز وفيتسەرلەرىن دە دايارلاۋ ءىسىن قولعا الا باستاپتى. ينستيتۋت اسكەري دارىگەرلەردى اقتوبە قالاسىنداعى مارات وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىن پايدالانۋ ارقىلى وقىتادى.

«بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ينستيتۋت 7 ما­ماندىق جانە 15 سالا بويىنشا بىلىكتى­لىكتى ارتتىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا بولاشاق ۇشقىشتار مەن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قۇرام, اسكەري دارىگەرلەر مەن تەڭىزشىلەر دە بار. ءبىز كۋرسانتتاردى تەوريالىق تۇرعىدا وقىتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋدى دا ۇيلەستىرىپ وتىرمىز», دەدى ينستيتۋت باستىعىنىڭ وقۋ جانە عىلىمي جۇمىس جونىندەگى ءبىرىنشى ورىنباسارى پودپولكوۆنيك ءسابيت قۇرتاەۆ.

پودپولكوۆنيك س.قۇرتاەۆ كەيىنگى جىلدارى ينستيتۋتتىڭ وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى بەلسەندى جاڭارتىلىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ: «بىلتىر چەحيادا شىعارىلعان ەكى L-410 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاعىن الدىق, ال جوعارعى كۋرستىڭ اۆياتسيا كۋرسانتتارى زاماناۋي L-39 ۇشاعىمەن ۇشىپ, جاتتىعۋىنا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – كۋرسانت­تارعا بارلىق زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەلەتىن تەحنيكانىڭ ءتىلىن مەڭگەرتۋ. سونى­مەن قاتار جاقىندا ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىنىڭ وپەراتورلارىن دايارلاۋدى دا باستادىق», دەدى.

بەيبىت كۇننىڭ باتىرلارى

ينستيتۋت جۇمىسىمەن تانىسقاننان كەيىن مي-8 تىكۇشاعى بورتىنان رەپورتاج جاساۋعا اتتاندىق. تىكۇشاقتىڭ شىر اينالعان قاناتىنان بۇرقاسىن جەل تۇرىپ, ءبىر قولمەن سىرت كيىمنىڭ جاعاسىن بۇرە ۇستاپ, ەكىنشى قولمەن مالاقايدى باسا دەدەكتەپ جۇگىرىپ بارىپ, تىك ۇشاققا مىندىك. قوزعالتقىشىنىڭ شۋىلىنان قۇلاق تۇنادى. ونى ەلەيتىن وپەراتور مەن فوتوتىلشىلەر بار ما؟ ءبارىمىز اينالانى سۋرەتكە ءتۇسىرىسىپ ءمازبىز. تەحنيكا قونعان جەرىن ور سەكىلدى قازىپ تاستاماۋ ءۇشىن جەرگە جاسىل تەمىر توسەلگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاسىل ءتۇس اسپاننان قاراعان كەزدە بۇل جەردە ۇشۋ الاڭى بار ەكەنىن بىلدىرمەيتىن كورىنەدى.

تىكۇشاقتان تۇسكەن ساتتە «اۋە قور­عانىس كۇشتەرىنىڭ بەيبىت كۇندەگى جۇمى­سىنا كۋا بولىپ جاتىرسىزدار عوي. سۋ تاسقىنى كەزىندەگى ارپالىستى ساتتەردى كورسەڭىزدەر عوي», دەدى اسكەري مامان.

«سۋ تاسقىنى بولىپ, ەل نە ىستەرىن بىلمەي قالعان كۇندەرى ءبىزدى الدىمەن ورالعا جىبەردى, كەيىن اقتوبە وبلىسىندا كۇن-ءتۇن دەمەي قۇتقارۋ جۇمىستارىمەن اينالىستىق. سول كۇندەردى ويلاسام, تۇلا بويىم مۇزداي بولىپ سۋىپ كەتەدى. بىراق سودان بەرى اسكەري قىزمەت جولىن تاڭداعانىما ىشتەي ريزا بولامىن. ءبىزدىڭ تىكۇشاقتاردى كورگەندە بارىنەن ءۇمىتى ءۇزىلىپ, اجالىن كۇتىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ جىلاعانىن ەستىسەڭىز عوي, ازا بويىڭىز قازا بولادى. بىرنەشە كۇن ءنار سىزباي, ءجۇزى بوزارىپ, جانارى­نان ءبىر تامشى جاس شىقپاي قالعان بالالار­دىڭ ۇرەيلى كەيپى بىزگە جىگەر بەردى. جان تاپپاي كۇنىنە 250-300 ادام قۇتقاردىق. بۇل ومىردە ادامعا جاقسىلىق جاساۋدان اسقان ۇلى مىندەت بولا ما؟» دەدى قايتادان باعاناعىداي انتەك جىميىپ.