قازاقستان - مەنىڭ ەكىنشى وتانىم – جوەل ادامسون

ەگەمەن ەل بولعان تۇستان قازاقستان ۇكىمەتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى كوزدەدى, قانداس باۋىرلارعا قۇشاق جايدى. سونىمەن قاتار ەلدىگىمىزدى تانىپ, ءتاي-ءتاي باسقان قازاقستاننىڭ قارىشتى قادام باسۋىنا نيەتتەس ازاماتتاردى تاۋەلسىز ەلدە قابىلدادى. وسى مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرمەي, ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزگە امەريكالىق – جوەل ادامسون وتباسىمەن كوش تۇزەدى. بۇگىندە «Invest شەشىم» كونسالتينگتىك كومپانياسى ارقىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جوەل ادامسون العان ءبىلىمىن, جيعان تاجىريبەسىن بۇگىپ قالمادى. 34 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ەلگە تابانى تيگەن ۋاقىتتان ادامسون وتباسى اۋاسىن جۇتىپ, ءدامىن تاتىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن مەڭگەرۋگە دەن قويعان. قازىر قازاق-اعىلشىن تىلدەرىندە عانا قۇجات راسىمدەپ, ءىسىن ىلگەرىلەتىپ وتىر. جوەل ادامسون مۇنىڭ ءبارىن قازاق تىلىندە بىزگە ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى.

- قازاقستانعا العاش تاۋەلسىزدىك تۇسىندا تابان تىرەپسىز. وسى ۋاقىت ارالىعىنداعى قازاقستاننىڭ دامۋى جولى ءسىزدىڭ دە كوز الدىڭىزدا ەكەنى كۇمانسىز... ءبىزدىڭ ەلدىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن قالاي باعالايسىز, قانداي ءىرى جەتىستىكتەرىن اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

- كەڭەس وداعى تۇسىندا امەريكالىق ازاماتتاردىڭ بۇل ايماققا كىرۋىنە رۇقسات ەتىلمەيتىن. قازاقستانعا 34 جىل بۇرىن ايەلىم ەكەۋمىز كەلدىك. ايەلىم – ەستون قىزى. ونىڭ تەكتىك تاريحى كەڭەس وداعىمەن بايلانىسىپ جاتىر. سوندىقتان دا كو ەلدەرىن كورىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقىمىز كەلەتىن. ءبىز قازاقستانعا كەلۋدى جۇرەكپەن تاڭدادادىق. سول كەزدەن بەرى قازاقستان جوعارى جىلدامدىقپەن دامىدى. قازاقستاندا وتە كوپ وزگەرىس, دامۋ بولدى. تاكسيمەن كوپ جۇرەتىندىكتەن جۇرگىزۋشىلەرمەن قازاقستان تۋرالى سويلەسەمىن. وسىعان دەيىن 500-گە جۋىق اداممەن وسى تاقىرىپتا سويلەستىم. كوپ جاستار ءبىزدىڭ ەل بۇدان دا باي بولۋ كەرەك ەدى دەپ ايتىپ جاتادى. قازاقستاننىڭ دامۋ جولىن ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن, ول كەزدە حالىقتىڭ جاعدايى قازىرگىدەي بولماعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مىسالى ايتاتىن بولسام, كوشەدە كەپتەلىس بولمايتىن. ويتكەنى ماشينا از بولدى. ادامداردىڭ ايلىعى دا جەتكىلىكتى بولمادى. 50 دوللاردىڭ اينالاسىندا عانا جالاقى جاراتتى. وعان تەك نان كەلەتىن. قازىر دۇكەندە تۇرعان تاماقتار ول كەزدە ادامداردىڭ ارمانى بولاتىن. 1990-2000 جىلدار قازاقستان ءۇشىن قيىن جىلدار بولدى. قازاقستاننىڭ دامۋى جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىمەن دە بايلانىسىپ جاتىر. ەكونوميكا, ينفراسترۋكتۋرا دامىدى. الماتىعا العاش كەلگەندە تۇراتىن ءۇي تابۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوقتى. قازىر تۇرعىن ۇيلەر دە كوبەيدى. سول كەزدە قوعامدا كريمينالدىق ارەكەتتەر دە ءورشىپ تۇردى. ال بۇگىنگى كۇنى امەريكادان گورى قازاقستان قوعامى قاۋىپسىز ءارى تىنىش. امەريكادا جىل سايىن 3000 ادام وققا ۇشادى. امەريكادا 330 ملن حالىق بولسا, 350 ملن تىركەلگەن تاپانشا بار. وندا كوپ شتاتتاردا ساقتانىپ ءجۇرۋ كەرەك. ال استانانىڭ كەز كەلگەن جەرىندە قورقىنىشسىز ەمىن-ەركىن جۇرە بەرەسىڭ.

- وزىڭىزبەن قازاقستاننىڭ باستى ۇلتتىق مەرەكەسى قارساڭىندا اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەرەكەلەرىن اتاپ وتۋگە قانشالىقتى كوڭىل بولەسىز؟

- مەن اقش-تىڭ سەاتل قالاسىندا تۇرعاندا سونداعى قازاقتارمەن ءجيى باس قوساتىنبىز. قازاقتىڭ ەكى مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋدى داستۇرگە اينالدىردىق. ونىڭ ءبىرىنشىسى 16 جەلتوقسان تاۋەلسىزدىك كۇنى. بۇل مەرەكەلەردە 50-100-گە دەيىن ادامدار جينالادى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى باۋىرساق ءپىسىرىلىپ, ەت اسىلادى. ەكىنشى ناۋرىز مەيرامىن تويلايمىز.  ناۋرىزدا ۇلتتىق كيىم كيىپ, ساياباقتا جينالامىز. سونداعى قازاقتار انا تىلىندە ءان شىرقاپ, ەلگە ساعىنىشتارىن باساتىنداي كورىنەتىن.

- ءيا, قازاقتىڭ مەرەكەلەرى ۇلتتىق اسپەن استاسىپ جاتىر. سىزگە ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاعامدار ۇنادى ما؟

- قازاقستانعا العاش كەلگەندەردە ايەلىم ەت اسۋدى ۇيرەندى. ول كەزدە قامىردى قولدان يلەپ, جاياتىن. ودان كەيىن امەريكادا 18 جىل تۇرىپ, 2 جىل بۇرىن قازاقستانعا قايتا ورالعاندا دۇكەندە دايىن ەتتىڭ قامىرلارىن كورىپ تاڭ قالدىق. ساتىلاتىنىن ءبىلىپ, قاتتى قۋاندىق. ايەلىم ەت اسۋ وڭاي بولدى دەپ ءماز بولدى. ءبىز قويدىڭ ەتىنەن ازىرلەنگەن تاماقتاردى ءسۇيىپ جەيمىز. ءبىز قازاقستانعا العاش كەلگەن جىلدارى جىلقى ەتى از بولدى, ونى ساتىپ الۋعا حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيتىن. قازىر قازاقتار قالاعانىن تاڭداپ جەيدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارا تۇسكەننىن اڭعارتادى. تاماق ءوندىرىسى دە العا جىلجىپ كەلەدى.  امەريكادا قويدىڭ ەتى بۇل جاقتان قاراعاندا ەكى ەسە قىمبات. وتكەن جازدا قىرعىزستانعا بيزنەس كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا باردىم. بىشكەك پەن وش قالالارىنا باردىق. سالىستىرىپ قاراساق, ول جاقتاعى ەكونوميكالىق جاعداي قازاقستانمەن سالىستىرعاندا تومەن ەكەنىن كوردىم. جالپى قازاقستان ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە كوش ىلگەرى. 

- ءبىزدىڭ سۇحباتتىڭ وقىرماندارىنا قازاق ءتىلىن قانشا ۋاقىتتا, قالاي ۇيرەنگەنىڭىز قىزىق بولارى ءسوزسىز. وسى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرىڭىزشى؟

- مەن قازاق ءتىلىن ءالى ۇيرەنىپ ءجۇرمىن. كۇن سايىن سويلەمدەر جاتتايمىن. ءتىل ۇيرەنۋ ءومىر بويى جاسالاتىن جۇمىس. قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورى مول ەكەن. ونى ءاردايىم قايتالاپ وتىرماساڭ ۇمىتىلىپ كەتەدى. جىل سايىن سوزدەردى ۇيرەنىپ, سوزدىك قورىمدى مولايتىپ جاتىرمىن. بۇل ءۇردىس ءالى بىتپەدى. دامىپ وتىرۋ ءۇشىن ارقاشان جاڭا ءسوز جاتتايمىن. ال باستاپقى ۋاقىتتا الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا ەكى جىل ينتەنسيۆتى تۇردە قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەن قويدىق. ودان كەيىن ينۆەستيتسيالىق باعىتتا جۇمىس باستاپ, ونى قازاق-اعىلشىن تىلدەرىندە جۇرگىزىپ كەلەمىز.

- قازاقستانعا دەگەن ايرىقشا كوڭىلىڭىز ءار سوزىڭىزدەن بايقالىپ-اق تۇر. ءبىزدىڭ بايتاق دالامىزدىڭ قاي قالالارىندا بولدىڭىز؟

- ءيا, قازاقستان جەرى كوز تارتارلىق ادەمى عانا ەمەس, جايلى. ءۇش جىل اتىراۋدا «تەڭىز – شەۆرويل» كومپانياسىندا جۇمىس ىستەدىم. سوندا بالالارىم قازاق بالاباقشاسىنا باردى. جەرگىلىكتى حالىقپەن جاقسى سىيلاستىق. ودان كەيىن اقتاۋ, شىمكەنت, تارازدا قوناق بولدىم. الماتىنىڭ تاۋى, جاسىل-جەلەگىمەن ۇناسا, استانا ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەرىمەن كوز تارتادى. شىمكەنتتىكتەردىڭ اقجارقىن پەيىلى مەنى باۋراپ الدى. قازاق دوستارىمىز  دا بار. ولار ءبىزدى قوناققا شاقىرادى, ءبىز ولاردى شاقىرامىز. قازاق وتباسىلارمەن جاقسى ارالاسىپ, سىيلاسامىز. مۇنىڭ ءبارى قازاق مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى. قازاق تىلىندە سويلەيتىن, وسى تىلدە تاربيە العان وتباسىلاردىڭ اشىق-جارقىن قوناقجاي بولاتىنداي.... قازاق تويلارىنا دا شاقىرىلدىم. حالىق 200-300 ادامدى جيناپ, داستارحان جايادى, قۋانىشىن بولىسەدى. مەن دە ۇلىمدى ۇيلەندىرگەندە وسى ءۇردىستى ۇستاندىم. بارلىق ادامسوننىڭ باسىن قوستىم. ادامسوندار باسقا امەريكالىقتارعا قاراعاندا ءجيى سىيلاسىپ باس قوسىپ تۇرادى. قازاقتار ماعان سول ءۇشىن دە بىردەن جاقىنىمداي بولىپ كەتتى.

- بۇگىندە «Invest شەشىم» كومپانياسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرسىز. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن نەلىكتەن قازاقستاندى تاڭدادىڭىز؟

- ءيا, امەريكالىق Invest شەشىم كونسالتينگتىك كومپانيانىڭ پرەزيدەنتىمىن. قازاقستىننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە Kazakh Invest  دەگەن ءبولىم بار. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز شەتەلدەن ينۆەستورلار تارتۋ. قازاقستاندا جۇمىس جاساۋعا, زاۆود سالۋعا شاقىرۋ, ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ۇگىتتەۋ. جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلىپ,قازاق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋ. «Invest شەشىم» كومپانيامىز قازاقستان الەمنىڭ باسقا مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيا جاساۋعا تۇراقتى ەل ەكەنىن تۇسىندىرەدى. قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا باي, بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر از. مۇندا بىلىكتى ماماندار دا جەتكىلىكتى. قازاقستاندا كەيىنگى 30 جىلدا جۇمىس ىستەگەن مامان رەتىندە ونىڭ تەرەڭ تاريحىن, مادەنيەتىن قازاق ءتىلىن بىلگەندىكتەن قازاقستاندى امەريكا نارىعىنا شىعارۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوسقىم كەلەدى.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

ءسوز سوڭىندا ۇلى اقىن اباي قۇنانباەۆتىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن ءتامسىلىن بەرىك ۇستاناتىن قازاق حالقىنىڭ اق نيەتىن ءاردايىم باعالايتىن شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ بولعانى ەرەكشە قۋانتاتىنىن ايتقىمىز كەلەدى. ال جوەل ادامسوننىڭ سونداي تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى ەكەنىنە سۇحبات بارىسىندا كوڭىلىمىز ناندى.