اتالمىش سۇحبات بارىسىندا بەرىك ءۋالي قازاقستان قازىرگى ۋاقىتتا جانە جاقىن بولاشاقتا بريكس-كە مۇشە بولۋعا ءوتىنىش بەرۋدەن قالىس قالاتىنىن ايتتى.
«قازاقستان بريكس-ءتىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسىن قىزىعۋشىلىقپەن مۇقيات باقىلاپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى قۇرىلىمنىڭ نەگىزىن قالاعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قانداي دا ءبىر الپاۋىت دەرجاۆانىڭ گەگەمونياسىنان ازات, ادىلەتتى ءارى دەموكراتيالىق الەمدىك ءتارتىپ قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن قولدايدى. پرەزيدەنتكە قازاقستاننىڭ بريكس قۇرىلىمىنا كىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءتۇستى. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جاۋاپتى جانە بەدەلدى مۇشەسى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزگە مۇنداي ۇسىنىستىڭ ءتۇسۋى قالىپتى دۇنيە. بۇل ۇسىنىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى مۇقيات قاراستىرىپ وتىر جانە ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءتيىستى ۆەدومستۆولار قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى تۇرعىسىنان تالداۋ جۇرگىزىپ جاتىر. ەلىمىز قۇرىلىمعا مۇشە بولۋعا جانە وسى بىرلەستىكتىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا قاتىستى باسقا دا ماسەلەلەردى قاراۋدىڭ كوپ ساتىلى پروتسەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازىر جانە جاقىن بولاشاقتا بريكس-كە مۇشە بولۋعا ءوتىنىش بەرۋدەن قالىس قالادى», دەدى بەرىك ءۋالي.
باقىلاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ءۋاليدىڭ وسىنداي مالىمدەمەسى سەرىكتەس ەلدەردە كۇتپەگەن, ءتىپتى ەرەكشە رەاكتسيالارعا سەبەپ بولدى.
«نەگە مۇشە بولمايدى دەگەن سۇراققا كەلەر بولساق, مەنىڭ ويىمشا, مۇندا بىرنەشە ماڭىزدى تۇستار بار. بىرىنشىدەن, پرەزيدەنت ايتقانداي, ماسەلەنى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراۋ قاجەت. وسى جاعىنان العاندا, بريكس ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىز ءۇشىن قازىرگى تاڭدا ءتيىمدى ەمەس جانە قاجەت ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە دەسەڭىز, بريكس ۇيىمىن حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى, ويتكەنى ول رەسمي تۇردە تىركەلمەگەن. قازاقستاننىڭ قۇرىلتاي مەملەكەتى بولماۋى, سونداي-اق ۇيىمنىڭ ەرەجەلەرىندە كىرۋ مەن شىعۋ ماسەلەلەرىنىڭ ناقتى كورسەتىلمەگەنى بۇل جاعدايدى قيىنداتادى. سونىمەن قاتار قازىرگى گەوپوليتيكالىق احۋال دا كۇردەلى: ۋكرايناداعى قاقتىعىس, يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى جاعداي — وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇۇ-نىڭ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان سوزدەرىن راستايدى», دەيدى ساياساتتانۋشى ءبورىحان نۇرمۇحامەد.
بريكس ۇيىمى 2006 جىلى قۇرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا وعان ون ەل كىرەدى: برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي, وڭتۇستىك افريكا (ولاردىڭ اعىلشىنشا اتاۋلارىنىڭ العاشقى ارىپتەرىنەن اتالۋى قالىپتاسقان), ەگيپەت, يران, ءباا, ساۋد ارابياسى جانە ەفيوپيا.
ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, اتالمىش جوبانىڭ ناقتى قۇرىلىمدىق ۇيىمى نەمەسە تۇراقتى جۇمىس ورگاندارى جوق.
«بريكس – بۇل ساياسي وداق ەمەس (مىسالى, ەۋروپالىق وداق نەمەسە اسەان سياقتى رەسمي ساۋدا اسسوتسياتسياسى). دەگەنمەن, ونىڭ G7 مەملەكەتتەرى ءتارىزدى كۇشتى ەكونوميكالىق بلوك قۇرۋ الەۋەتى بار. قازاقستان بريكس-ءتىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن پەرسپەكتيۆالارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر, ەل بۇل باستامانىڭ ىسكە اسىرىلۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىمنىڭ قازان قالاسىندا وتەتىن سامميتىنە قاتىسادى. بريكس جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق جاعدايلارىن قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىن ەداۋىر ارتتىرۋ, سونداي-اق ءبىر-بىرىمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ارقىلى الەمدەگى پوزيتسيالارىن نىعايتۋ. دەگەنمەن, جوبانىڭ ناقتى قۇرىلىمدىق ۇيىمى نەمەسە تۇراقتى جۇمىس ورگاندارى جوق. مۇنداي كەڭ اۋقىمدى بەلگىسىزدىك جاعدايىندا نە ىستەۋ كەرەك؟ قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋدى قولدايدى», دەيدى ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ.
ءوز كەزەگىندە, ازەربايجاندىق ساياساتتانۋشى نادير شافيەۆ بريكس-كە قازاقستاننىڭ شاقىرىلۋىنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى سەبەپتەرىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق گەوگرافيالىق ورنالاسۋى, ەكونوميكالىق الەۋەتى جانە حالىقارالىق ارەناداعى تۇراقتى ساياساتى بريكس-ءتىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنا سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار ماماننىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ شاقىرىلۋى تەك ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇكىل ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىعىنا دا وڭ اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«بريكس ءوز قۇرامىن نىعايتا الاتىن ەلدەر ەسەبىنەن كەڭەيۋگە نيەتتى. وسى تۇرعىدا قازاقستان پرەزيدەنتىنە جانە قازاقستاننىڭ وزىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان كۇشتى ەل بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ گەوستراتەگيالىق جانە گەوساياسي جاعدايى وتە قولايلى. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ بريكس-كە قوسىلۋ تۋرالى ۇسىنىس, ەل بەدەلىنىڭ ارتىپ, كوپتەگەن ادامنىڭ ەسكەرەتىن مەملەكەتكە اينالىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى», دەدى ساياساتتانۋشى.
سوڭعى جىلدارى الەمدەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوز ورنىن نىعايتۋ ماقساتىندا قابىلدانعان شارالار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ساياساتتانۋشى ءبورىحان نۇرمۇحامەد قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ دامۋ باعىتتارى مەن ونىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ىقپالى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ بۇل قادامدارى تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, باسقا مەملەكەتتەردىڭ دە ۇلگى الۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
«مەنىڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى دۇرىس باعىتتا دامىپ وتىر. سەبەبى ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى بىلدىرەدى. ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ بۇل قادامى باسقا مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلگى بولارىنا ءۇمىتتىمىن. كەيبىر ەلدەر مۇنداي قادامدارعا بارۋ ءۇشىن سىرتقى قولداۋعا جۇگىنەدى, ال ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ مالىمدەمەسى ولارعا كومەك رەتىندە قابىلدانۋى مۇمكىن. وزدەرى شەشىم قابىلداعاندا, ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ساياساتتانۋشى رەتىندە مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن, سەبەبى مۇنداي باعىتتا جۇمىس ىستەۋ قاجەت. بىراق بۇل شارالاردىڭ قانداي ناتيجە بەرەتىنى ۋاقىت كورسەتەدى. حالىقارالىق دەڭگەيدە وسىنداي پىكىرلەر مەن پوزيتسيالار كوبىرەك ايتىلعان سايىن, الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ كوزقاراستارىنىڭ وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىنە سەنەمىن», دەيدى ساياساتتانۋشى ءبورىحان نۇرمۇحامەد.
سوڭعى جىلدارى الەمدىك ساياسي ساحنادا كوپتەگەن وزگەرىستەر بايقالادى, بۇل ەلدەر اراسىنداعى قاتىناستاردى جاڭا تۇرعىدان قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستاننىڭ بريكس-كە قوسىلۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمى دە وسى ءۇردىستىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ سانالادى. بۇل تۋرالى ازەربايجاندىق ساياساتتانۋشى نادير شافيەۆ ايتتى.
«قازاقستاننىڭ بريكس-كە قوسىلۋدان باس تارتۋدى جاقىن ارادا جوسپارلاپ وتىرعانى تۋرالى ايتقاندا, بۇل ماسەلەنى بىرنەشە اسپەكتىدەن قاراستىرۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە كۇش ورتالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ءبولىنىس ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان, وزبەكستان, ازەربايجان, گرۋزيا سياقتى ەلدەر بەلگىلى ءبىر تاراپتى تاڭداۋىنا تۋرا كەلەدى. ايماقتىق دەڭگەيدە ءبىر نارسەنى شەشۋگە ءماجبۇرمىز, ال جاھاندىق دەڭگەيدە ءبىر-بىرىنە قارسى تۇراتىن ءىرى ويىنشىلار بار, سوندىقتان قالعان ەلدەر قانداي وداققا قوسىلۋ كەرەكتىگىن نەمەسە قوسىلماۋ كەرەكتىگىن تەرەڭ ويلانىپ شەشۋلەرى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاننىڭ كۇتپەلى پوزيتسياسى تۇسىنىكتى. ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا بريكس ەلدەرىمەن دە, باتىس ەلدەرىمەن دە ءساتتى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىر, بۇل فاكتى بريكس-كە قارسى كەلەدى. بۇل تەك مالىمدەمە جاساعاندىقتان ەمەس, باتىس ەلدەرى بريكس-ءتىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن وزىنە قاۋىپ رەتىندە كورەتىنىنە بايلانىستى. سوندىقتان مەنىڭشە, قازاقستاننىڭ تاڭداعان كۇتپەلى پوزيتسياسى الەمدەگى بولىپ جاتقان پروتسەستەردە ءوز بەيتاراپتىلىعىن ساقتاۋعا تىرىساتىندىعىمەن بايلانىستى», دەيدى مامان.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق قاتىناستاردا كۇردەلى وزگەرىستەر مەن شيەلەنىستەر قاپتاپ, مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىستارىندا جاڭا سىن-قاتەرلەر تۋىنداپ جاتىر. بۇل جاعدايلاردا ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ ءرولى مەن مۇددەلەرىنىڭ ەسكەرىلمەۋى الەمدەگى تۇراقتىلىقتى السىرەتىپ, كونفليكتىلەردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياساتتاعى جاڭا باعىتتارى مەن ستراتەگيالىق شەشىمدەرى وسى كونتەكستە ەرەكشە نازار اۋدارادى. ونىڭ ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق ارەناداعى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇستانىمى قازىرگى زامانداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
«مەنىڭ ويىمشا, پرەزيدەنت وسى قادامىمەن ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن كورسەتىپ, ساياساتتى وسى پرينتسيپتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بۇۇ-نىڭ بىرنەشە ماسەلەسىن شەشۋ, ونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋ ءۇشىن ورتا دەڭگەيدەگى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىن نازارعا الۋ قاجەت. بۇل, مەنىڭشە, بولاشاقتا سوعىسقا جول بەرمەي, بەيبىت شەشىمدەرگە الىپ كەلەتىن قادامدار. قازىرگى جاعدايدا الپاۋىت دەرجاۆالار ءوز ساياساتتارىنىڭ نەگىزىندە الەمدى باتىس پەن شىعىس, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىككە ءبولىپ, كوپ كونفليكتىلەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. وسى پروتسەستى توقتاتۋ نەمەسە ونى باسقا باعىتقا بۇرۋ ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىنداي مالىمدەمەلەرى مەن پىكىرلەرىن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا جەتكىزىپ وتىرعانى وتە ماڭىزدى», دەپ سانايدى ساياساتتانۋشى ءبورىحان نۇرمۇحامەد.
گۇلميرا سىزدىققىزى
