سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – بەردىبولات كوركەمباەۆ
ۇلت جادى ۇلىلارىن ۇمىتپاۋعا ءتيىس. وسى ورايدا الدىمىزدا وراسان زور مىندەتتەر بار. جاقسى-جايساڭدارىمىزدىڭ جارقىن ىستەرىن جاڭعىرتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى وتكەن تاريح قايتالاۋدى سۇيەدى. جەتى ىقىلىمنان جەتكەن باياعى بابالارىنىڭ باي مۇراسىن ساناسىنا سىڭىرمەگەن, ەرلىگى مەن ورلىگىنەن ۇلگى الماعان وعلانداردىڭ وتانشىل بولۋى نەعايبىل. ەندەشە, ەستيار بالامىزدان ەڭكەيگەن قاريامىزعا دەيىن ۇلتتىق مۇددەدەن ارتىق ۇلى مۇرات بولمايتىنىن ۇعار ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
ۇلت ۇپايىن تۇگەندەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن پاراساتتى ءھام پاتريوت ازاماتتار بىزدە, ارينە, جوق ەمەس. سول ساڭلاقتاردىڭ ساپىندا تورعايدىڭ توپقا تاتىر پەرزەنتى, رۋحاني جوبالارعا قارجىلاي دەم بەرىپ, مەرەيلى مەتسەنات اتانعان بۇگىنگىنىڭ اتىمتاي-جومارتى, كانىگى كاسىپكەر, جەر-كوكتى شارلاعان جيھانكەز, «تىلەپ» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, «التىن ادام» اتالىمىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى ساپار ىسقاقوۆ تا جۇرگەنىن اتاپ وتكەنىمىز ابزال.
كوكەيىندەگى كوپ ماقساتىنا جەتۋ جولىندا تاباندىلىق تانىتۋدان تانبايتىن اعامىزدىڭ بۇعان دەيىن تىندىرعان تىڭعىلىقتى جۇمىستارىن ساناۋعا ساۋساق جەتپەيدى. ەڭ باستىسى, ونىسىن ەشقاشان بۇلداعان ەمەس. وتارشىلدىق وزبىرلىعىن كوپ كورىپ, كەڭەستىك ساياساتتىڭ كەسىرىنەن رۋحاني جاداپ-جۇدەي جازداعان حالقىنىڭ كەم-كەتىگىن تولتىرۋدان, ب ۇلىنگەن دۇنيەلەرىمىزدى بۇتىندەۋدەن باسقا ويى جوق.
جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان, جاتپاي-تۇرماي جاقسى يدەيالارىن قالىڭ ەلى قازاعىنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋدان جالىقپايتىن جامپوز كەيىنگى جىلدارى كەرەمەت ءبىر جوبانى قولعا العان ەدى. قازىر سونىڭ قامىمەن كۇندىز-ءتۇنى شاپقىلاپ جۇرگەن جايى بار. بۇيىرسا, بۇل شارۋانىڭ دا باسى قايىرىلىپ قالعانداي.
سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان سەرگەك جاننىڭ ەندىگى ويى – ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسى قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋدانىندا سالىپ جاتقان كوپبەيىندى تۋريستىك كەشەندى دەر كەزىندە اياقتاۋ. بىلتىر قىستا سول عاجايىپ قۇرىلىس الاڭىنىڭ العاشقى نىساندارىن كوزىمىزبەن كورىپ, كوڭىل كونشىتىپ قايتقانىمىز ەستە. وي, وندا نە جوق دەيسىز؟ جەر ءجۇزىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق جاۋھارلارى تورعايدىڭ جەتى گەكتار جەرىنە كوشىپ كەلگەندەي. الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى 150-گە تارتا مەملەكەتتى ارالاعان ساپەكەڭ وزىنە ۇناعان مادەني وردالاردىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىنە كوز سۋارىپ قانا قويماي, سولاردىڭ كوشىرمەسىن ەلىنە اكەپ ورناتۋدى ويلاستىرعان ەكەن. تۋريستىك حابتاعى عيماراتتاردىڭ اتى دا ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزەدى. ماسەلەن, پاڭ پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسى, ۇندىستانداعى تەڭدەسسىز ءتاج-ماحال, مەكسيكاداعى مايا تايپاسىنىڭ ماقتانىشى چيچە يتسا عيماراتى, گراناداداعى «ال-گامبرا» سارايى, سيرياداعى «پالميرا» امفيتەاترى جانە تاعى باسقا تاڭعاجايىپ ساۋلەت تۋىندىلارى وسىندا كوكتەن تۇسكەندەي ورناي قالماق.
قازىردىڭ وزىندە قابىرعاسى قالانعان قالاشىقتىڭ سىرتقى كورىنىسى كەلگەن-كەتكەن كوپشىلىكتى ءسۇيسىنتىپ ۇلگەردى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن «مەموريال» كەسەنەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. پانتەونعا پارا-پار دەرسىڭ. مۇندا تورعاي توپىراعىندا تۋعان شاقشاق جانىبەك, قوشقار, يمان, تولەك جاۋكە باتىرلاردىڭ, ىبىراي التىنسارين, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, احمەت ءبىرىمجانوۆ, امانگەلدى يمانوۆ, ءالىبي جانگەلدين, كەيكى كوكەمباي ۇلى, ابدىعاپپار جانبوسىن ۇلى سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىم-سويلارى تاعزىم تاقتاسىنا جازىلىپ, استىنا ولاردىڭ ماڭگىلىك مەكەندەرىنەن اكەلىنگەن توپىراق سالىنعان.
ەندى, مىنە, تاعى ەكى بىردەي ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا كۋا بولدىق.
* * *
بۇگىندە سۇلتان بەيبارىستى بىلمەيتىن قازاق كەمدە-كەم. راس, دەشتى قىپشاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, تاعدىر تالكەگىمەن قۇلدىققا ساتىلىپ كەتكەن, كەيىن كۇللى مىسىردى بيلەگەن تاريحي تۇلعا تۋرالى موريس سيماشكونىڭ «جۋسان ءيىسى» حيكاياتىن وقىدىق. بەلگىلى كينورەجيسسەر بولات مانسۇروۆ تۇسىرگەن كوركەم ءفيلمدى كوردىك. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ قازاقشاعا اۋدارعان ء«از-زاكىر بەيبارىس سۇلتاننىڭ عۇمىرناماسى» اتتى ارابتىڭ حالىق رومانىمەن دە تانىستىق. ءبارىبىر بىلەتىنىمىز از.
بيىل ماملۇكتەردىڭ دۇنيەجۇزىنە ءمالىم كورنەكتى كوسەمىنىڭ 800 جىلدىعى اتاپ ءوتىلىپ جاتىر. وسىناۋ ورايلى تۇستا ساناتكەر ساپار ىسقاقوۆ بايىرعى باتپاققارانىڭ توسىندە بەيبارىس بابامىزدىڭ ات ۇستىندەگى ايبىندى ەسكەرتكىشىن ورناتتى.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ساپار اعا اعىنان جارىلىپ ءبىر اڭگىمە ايتتى: «وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ساۋد ارابياسىنا باردىم. كىشى قاجىلىق جاساعاننان سوڭ سونداعى ەلشىلىگىمىزگە سوقتىم. سودان ديپلومات جىگىتتەر ەر-رياد قالاسىنىڭ ماڭىندا تۇيە بازارى بارىن تىلگە تيەك ەتتى. نەگە ەكەنىن قايدام, قاراپتان-قاراپ الگى ساۋدا ورنىن كورگىم كەلدى. ەدەل-جەدەل جەتسەك تە, ۇلگەرە المادىق. بازار جابىلىپ قالىپتى. ەندى قايتتىك؟ كەنەت شىعابەرىستە قوراعا قامالعان ون تۇيە كوزىمىزگە ءتۇستى. «قوي, كينوعا ءتۇسىرىپ الايىق, ءبىر كەرەگى بولار...» دەگەن ويمەن مال يەسىنەن رۇقسات سۇرادىق. ءۇيدىڭ ىرگەسىندەگى كولەڭكەدە وتىرعان ۇلكەن كىسى رۇقساتىن بەردى. ويداعىمىز ورىندالىپ, قايتۋعا ىڭعايلانعاندا جاڭاعى اقساقال ءجون سۇراعانى:
– قاراقتارىم, قايدان كەلدىڭدەر؟
– قازاقستاننان!
– ؟...
سونىمەن قويشى, اقىرى قازاقستاننىڭ قايدا ەكەنىن تۇسىندىرە المادىم. قىتايدىڭ سولتۇستىگىندە, رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندە دەدىم... تەرريتورياسى جاعىنان الەمدە 9-ورىن الادى دەدىم... كەنەت اقىلىم ەندى كىرگەندەي قۋانىپ كەتتىم دە: ء«بىز بەيبارىس سۇلتان تۋعان ەلدەنبىز!», دەپ ايقايلاپ جىبەردىم. سونداعى انا قاريانىڭ جايناعان ءجۇزىن كورسەڭىز... «باعانادان بەرى سويدەمەيسىڭدەر مە؟ ەندى مەنىڭ قادىرلى قوناعىمسىزدار. قازىر انا تۇيەلەردىڭ ءبىرىن سويدىرتام. ءدام تاتىپ كەتىڭدەر. بەيبارىس ءبىزدىڭ ەلدە ەرەكشە قۇرمەتكە يە. سەندەردى قۇر جىبەرە المايمىن» دەپ قۇراق ۇشتى. ايتپاقشى, سويعالى تۇرعان تۇيەسىنىڭ قۇنى – 5 ملن دوللار ەكەن. ال كەرەك بولسا... ءشاي ۇستىندە ءجۇز تۇيەڭىز بار ەكەن. ارقايسىسى 5 ملن بولسا, قىپ-قىزىل بايسىز عوي دەدىم ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ. «بىزدە دۇنيە بايلىعىنان گورى رۋحاني بايلىق جوعارى باعالانادى» دەدى سوندا قاريا ءار ءسوزىن شەگەلەي سويلەپ. قانداي اقىلدى ءسوز. بەيبارىس باباما ءبىر قۇرمەت جاساۋ كەرەكتىگى تۋرالى وي ماعان العان سول جولى كەلگەن ەدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك بەيسەنعاليەۆ ماملۇكتەر مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەيبارىس بابامىزدىڭ ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەنىنە باسا نازار اۋداردى. ەلىن موڭعول شاپقىنشىلىعىنان قورعاعانىنا, كرەست جورىعىنا قاتىسۋشىلارعا قاتتى سوققى بەرگەنىنە توقتالدى.
ءوز كەزەگىندە سالماقتى پىكىر ساباقتاعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي ۇلى تۇلعالارىمىزدى اۋىزشا ماقتاپ قانا قويماي, وسىلايشا لايىقتى ۇلىقتاۋ قاجەتتىگىنە ەكپىن تۇسىرە ايتتى. دالەلدى تۇردە دارىپتەۋدىڭ كورنەكى ۇلگىسى مىناداي ەسكەرتكىش قويۋ ەكەنىن جەتكىزدى. ەندىگى جەردە عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءجون ەكەنىن ەسكە سالدى.
«الەم ادەبيەتىنەن, تورتكۇل دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مۋزەيلەردەن, ارحيۆتەردەن ءوز تاريحىمىزدى ىزدەۋ ارقىلى ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى, قايدا بارا جاتقانىمىزدى انىقتاي تۇسەمىز. مۇنداي يگىلىكتى قادامدار ءبىزدىڭ اداسۋىمىزعا جول بەرمەيدى. ارعى-بەرگى زامانداردىڭ اراسىنداعى التىن ارقاۋدى ۇزبەي, ەسكىنىڭ ەستى دەرەكتەرىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى ساپار ىسقاقوۆ سەكىلدى ابزال اعالارىمىز امان بولسىن», دەدى ول وزەكجاردى ويىن تۇيىندەپ.
تورعايلىقتار اتىنان تولعانا سويلەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى, امانگەلدى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇحتار حودەنوۆ كورگەنى كوپ كوشەلى قاريانىڭ كەيپىن تانىتىپ, تەرەڭنەن تەبىرەندى. تورعاي توپىراعىندا ءوسىپ-ونگەن ەل-جۇرتتىڭ بۇگىن ەرەكشە قۋانىشتا ەكەنىن ايتتى. جاقسى ىستەر جالعاسىن تابۋى كەرەكتىگىن, ساپارداي ساليقالى ازاماتتار تۇرعاندا جەرلەستەرىنىڭ ىرىسى ورتايمايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
قوستانايلىق بەلگىلى اقىن اقىلبەك شاياحمەت تويعا شاشۋ رەتىندە بەيبارىس باباعا ارناعان وتتى جىرىن وقىدى.
سونىمەن تاۋەلسىز قازاقستاندا سۇلتان بەيبارىسقا ارنالعان ەكىنشى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى. ءبىرىنشىسى بۇدان ءبىراز بۇرىن اتىراۋدا بوي كوتەرگەنى امبەگە ايان.
* * *
ىلە-شالا ءىرى ءىس-شارانىڭ ەكىنشى ءبولىمى باستالىپ, ۇلت جادى قابىرعاسىنىڭ لەنتاسى قيىلدى.
سالتاناتتى راسىمدە ءسوز العان قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رينات مۇحامەتقالي جەرلەستەرى عانا ەمەس, بۇكىل توبىل-تورعاي وڭىرىنە ساپار ىسقاق ۇلىنىڭ تاعى ءبىر تاماشا تارتۋى – كوپبەيىندى تۋريستىك كەشەن بىرەگەي جوباسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى اۋدانعا تۋريستەر تارتۋ ەكەنىن العا تارتا سويلەدى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاردايىم وتانشىلدىق يدەياسىنا ادال بولۋعا شاقىرادى. ءار ءىس ەلگە دەگەن جاناشىر نيەتپەن جاسالسا يگى. ءار قادامىڭ ەلگە پايداسىن تيگىزۋى كەرەك. وسى تۇرعىدا ەلىنە ينۆەستيتسيا سالىپ, كوپكە ونەگە كورسەتىپ وتىرعان ىسكەر ازامات ساپار ىسقاق ۇلىن ايرىقشا اتاپ وتكەنىمىز ءجون. بۇل تۋرحاب بۇكىل ايماعىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق العا باسۋىمەن قاتار, ءتۋريزمىنىڭ دامۋىنا دا زور سەرپىن بەرەدى», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
ال سەناتور بيبىگۇل اققوجينا كەلەشەكتە وسى وڭىرگە ساياحاتتاپ كەلۋشىلەر سانىنىڭ, ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ كوبەيۋىنە يگى اسەرىن تيگىزەتىنىنە ءۇمىت ارتاتىنىن ءبىلدىردى. «ۇلتتىق جادى قابىرعاسى – ەل تاريحىنداعى ەرەك تۇلعالارعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت. بۇل جاس بۋىننىڭ ۇلتجاندىلىق سەزىمىن ۇشتايدى», دەدى پارلامەنت مۇشەسى.
ءيا, ۇزىندىعى 35, بيىكتىگى 3,8 سم قىزىل كىرپىشتەن قالانعان قابىرعادا ارعى-بەرگى تاريحىمىزداعى اسا ارداقتى 260 تۇلعانىڭ اتى-ءجونى قارا ءتۇستى ءمارمار تاقتاعا جازىلعان. كيەلى كەرەگەدەگى ءتىزىم ءالى دە تولىقتىرىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق مۇندا مارقۇمداردىڭ جاتقان جەرلەرىنەن الىنعان توپىراقپەن تولتىرىلعان قۇتىلار دا قويىلعان.
«بۇل – التى جىلعا سوزىلعان «بابالار ىزىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ ناتيجەسى», دەيدى يدەيا اۆتورى ساپار ىسقاق ۇلى. اسپان استى, جەر ۇستىندەگى ءتورت قۇرلىقتا, 46 ەلدە بولىپ, سىرتتاعى «سىرتتاندارىمىزدىڭ» باسىنا بارىپ زيارات ەتتىك. تىڭ دەرەكتەر تاپتىق. قۇندى دەرەكتەرگە قانىقتىق. سونىڭ ءبارىن تاسپاعا تارتىپ, تەلەحابارلار تۇسىردىك. وسىناۋ رۋحاني ولجامىز ەلىمىزدىڭ رۋحاني قاجەتىنە جاراسا, ەتكەن ەڭبەك, توككەن تەردىڭ اقتالعانى.
بىزبەن ساپارلاس بولعان جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ساپار ىسقاقوۆ – تاريحىمىزدى كوپشىلىككە تانىتۋدا اۋىر جۇك ارقالاپ جۇرگەن ادام. مىسالى, كورشىلەس رەسەيدە مۇنداي ىرگەلى ىسپەن قاپتاعان ينستيتۋت پەن ءتۇرلى بىرلەستىك شۇعىلدانادى. سونداعى ارىپتەستەرى ابزال اعانىڭ اتقارعان جۇمىستارى جايىنداعى اڭگىمەگە قۇلاق تۇرگەندە قايران قالىپ, باستارىن شايقايتىن كورىنەدى.
ءيا, ساپەكەڭ شىنىمەن دە جايساڭ جان. جەكە باستىڭ بايلىعىنان ۇلتتىڭ مۇددەسىن جوعارى قويادى.
استانا – قوستاناي – استانا
