بارلاۋشىلار ەفرەموۆ جانە سەيىتقاسىم ءاشىروۆ (وڭ جاقتا)
كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى سەيىتقاسىم ءاشىروۆ قازىرگى تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى ارىستانباب كەسەنەسىنىڭ جانىنداعى قوعام اۋىلىندا 1924 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇل جىلدارى تۋعانداردىڭ بالالىق شاعى اۋىر بولعانى بەلگىلى. سەيىتقاسىم اعامىز دا تالاي قيىندىق كورىپ جەتىلدى. سەگىز جاسىندا, 1932 جىلى اشارشىلىق بولىپ, اياعىنان ەندى تۇرا باستاعان ەلدى سارساڭعا ءتۇسىرىپ, تەنتىرەتىپ جىبەردى. ال 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا, ول نەبارى ون جەتىدە ەدى. ءا دەگەندە ونىڭ دا وتان قورعاۋعا اتتانباق ويى بولدى. بىراق ءبىرىنشى كەزەكتە شاقىرىلعانداردىڭ ىشىندە اتى اتالمادى. ەسەسىنە قوس بىردەي اعاسى مۇراتبەك پەن سەيىتبەك العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مايدانعا اتتاندى. وكىنىشتىسى, ولار سول كەتكەننەن قايتىپ ورالمادى.
سەيىتقاسىم ءوز دەگەنىن ىستەۋگە داعدىلانعان وجەت, قايسار بالا بولاتىن. ول ۇجىمشاردىڭ ارباسىن ايداۋعا سۇرانىپ, ارباكەش بالا اتانادى. جۇمىس اۋىر. ەلەڭ-الاڭنان باستالعان تىرشىلىك قارا كەشكە دەيىن سوزىلادى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ء«بارى دە وتان ءۇشىن, مايدان ءۇشىن!» دەگەن ۇراننىڭ توڭىرەگىنە توپتاستى.
سوعىستىڭ ەكىنشى جىلىنا اياق باسقاندا سەيىتقاسىمعا دا ارىس اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرۋ قاعازى كەلدى. بۇل 1942 جىلى ونىڭ 18 جاسقا تولعان كۇنى ەدى. سەيىتقاسىم بىردەن مايدانعا اپاراتىن شىعار دەپ ويلاعان. بىراق ولاي بولماي شىقتى. ارىس ستانساسىنان شىققان ەشەلون باتىسقا ەمەس, وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي تارتتى. وزبەكستاننىڭ سامارقان وبلىسىنا قارايتىن قاتتاقورعان قالاسىنا كەلىپ ءبىر-اق توقتادى. وسى جەردە ولاردى جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنىڭ ءارتۇرلى سالادا اسكەري ماماندار دايارلايتىن بولىمدەرىنە ءبولىپ جىبەردى. سەيىتقاسىم بارلاۋشىلار بولىمىنە تاپ بولدى. قاتال ۋاقىتتىڭ تارتىبىنە قاراي وقۋ قىسقارتىلىپ, ولار نەبارى ءۇش ايداي عانا وقىپ, جاتتىقتى. دەگەنمەن ءۇش اي ۋاقىت از سىن بولعان جوق. كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي توقسان تاۋلىك بويى جۇرگىزىلگەن تاكتيكالىق جاتتىعۋ ساباقتارى ورىمدەي جىگىتتەردى قاي جاعىنان العاندا دا شىنىقتىردى. اينالدىرعان ءۇش ايدا ولار ادام تانىماستاي وزگەردى. مىلتىق جيناۋدان باستاپ, جاۋمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەندە قولداناتىن ايلا-تاسىلگە دەيىن ۇيرەنىپ, شاپشاڭدىققا ماشىقتاندى.
كىشى سەرجانت س.ءاشىروۆ ۇرىس دالاسىنداعى ەرلىك جولىن ءبىرىنشى بەلارۋس مايدانىنا قاراستى 96-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 331-پولك قۇرامىندا قاتارداعى جاۋىنگەر-بارلاۋشى بولىپ باستادى. 1942–1945 جىلدارى ۆزۆود كومانديرى بولدى. پولتاۆا قالاسىن ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان شايقاستا س.ءاشىروۆ قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇدان كەيىن سوعىستا كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن قىزىل جۇلدىز جانە III دارەجەلى «داڭق» وردەندەرىن الدى. 1944 جىلدىڭ 8 شىلدەسىندە اعا سەرجانت سەيىتقاسىم بەلارۋستىڭ بارانوۆيچي اۋماعىنداعى زابولوتە دەرەۆنياسىندا ەكى قاندىكويلەك مايدانداسىمەن بىرگە جاۋ تىلىنا بارلاۋعا شىعىپ, تۇتقيىلدان مينومەت باتارەياسىنا شابۋىل جاساپ, 20-دان اسا ءفاشيستى ولتىرەدى, قالعانىن قاشۋعا ءماجبۇر ەتەدى. وسى شايقاستا جاۋدىڭ 6 مينومەتىن, 2 تياگاچىن, 4 اۆتوماشينا جانە راديوستانساسىن قولعا تۇسىرەدى. جاۋدىڭ 11 جاۋىنگەرى مەن وفيتسەرىن تۇتقىنعا الادى. وسى ەرلىگى ءۇشىن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1945 جىلى 24 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن بارلاۋشى س.اشىروۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلىپ, لەنين وردەنىمەن بىرگە التىن جۇلدىز مەدالى قوسا تاپسىرىلادى. اعامىز سوعىستى 1945 جىلى 3 مامىردا ءبىرىنشى بەلارۋس مايدانىنىڭ قۇرامىندا بالتىق جاعالاۋىندا اياقتادى.
سوعىستان كەيىن, 1946-1948 جىلدارى س.ءاشىروۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءشاۋىلدىر اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە نۇسقاۋشى بولىپ قىزمەت اتقاردى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, زاڭگەر ماماندىعىن الىپ شىقتى. 1951-1957 جىلدارى قىزىلقۇم اۋداندىق سوتىندا حالىق سۋدياسى بولىپ ىستەدى. كەيىن شاردارا اۋدانى شاردارا كەڭشارىندا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ, سامارقان قالاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, عالىم-زووتەحنيك ماماندىعىن وقىپ الدى. 1964 جىلى كوكسۋ, شاردارا كەڭشارلارىندا باس زووتەحنيك بولىپ ىستەدى. 1975-1987 جىلدارى زەينەتكە شىققانعا دەيىن س.ءاشىروۆ شاردارا كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى. اتاعى بۇكىل وداققا كەڭ تانىلعان كەڭشاردىڭ داڭقتى ءداۋىرى ونىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. س.ءاشىروۆ باسقارعان جىلدار شاردارا كەڭشارىنىڭ ەڭ ءبىر وركەندەگەن, گۇلدەنگەن, جۇلدىزى جانعان التىن كەزەڭى بولىپ تاريحتا قالدى. شاردارا كەڭشارىن ساكەڭ قابىلداپ العاندا, 40 مىڭعا جەتەر-جەتپەس قوي بولسا, ول مۇنى 70 مىڭ باسقا جەتكىزىپ, ساپالى قاراكول ەلتىرىسىن وندىرۋدە اۋدان, وبلىس قانا ەمەس, رەسپۋبليكاعا ايگىلى, ەكونوميكاسى قۋاتتى كەڭشارعا اينالدىردى. ساكەڭ اۋىل تۇرعىندارى تۇرمىسىنىڭ, ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ۇنەمى نازار اۋدارىپ, قامقورلىق جاسادى. كەڭشار ورتالىعى زامان تالابىنا سايكەس قايتا جانداندى, قىزىلقۇم جيەگىندە جاڭا فەرمالار پايدا بولدى. جۇزدەگەن گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانۋعا بەرىلدى. شوپاندارعا ارناپ ۇيلەر, مونشالار سالىنىپ, قۇدىقتار قازىلىپ, ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلدى. وسى جۇمىستاردىڭ بارىندە سەيىتقاسىم اعامىزدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, ىسكەرلىك قابىلەتى ايرىقشا كورىنىپ تۇردى. ونىڭ ۇزاق جىلدار بويى اتقارعان جەمىستى ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, وردەندەر مەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
كەيىپكەرىمىز زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە ءومىر مەكتەبىنەن جيناعان تاجىريبەسىن حالىققا قىزمەت ەتۋگە جۇمساپ, بارشا ەلگە اقىلشى, كوپكە ۇلگى بولدى. جارى جاميلامەن بىرگە ەكى ۇل, ءتورت قىز, ونداعان نەمەرە تاربيەلەپ ءوسىردى. ولاردىڭ ءبارى ۇلگىلى وتباسىن قۇرىپ, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى س.ءاشىروۆ 2004 جىلى 1 شىلدەدە 80-گە كەلگەن شاعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ول ايگىلى ارىستانباب اۋليەنىڭ جانىنا جەرلەندى. سودان بەرى 20 جىل وتە شىعىپتى.
ءبىز باتىر اعامىزدىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى بالا كەزىمىزدە اۋىل اقساقالدارىنان, مۇعالىمدەردىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىپ, گازەتتەردەن وقىپ-ءبىلىپ وستىك. كەيىنىرەك 70-جىلدارى شاردارا اۋدانىندا قىزمەتتەس بولىپ, اعا-ءىنى رەتىندە ەتەنە ارالاسىپ, سىيلاسىپ, سىرلاسىپ جۇردىك. اعامىز ورتا بويلى, دەنەلى, دوڭگەلەك ءجۇزدى, قىر مۇرىندى, رەڭدى كىسى ەدى. ول تابيعاتىنان سەزىمتال, جاڭالىققا جانى قۇمار, ىزدەنگىش, ادامگەرشىلىك قاسيەتى جوعارى, تەرەڭ ويلاپ ءسوز قوزعايتىن, ەلدىڭ, جەردىڭ جاعدايىن, ارعى-بەرگى تاريحىن ايتىپ وتىراتىن, كوپتى كورگەن, دالا اكادەميگى بولدى.
بىردە جەڭىس كۇنىنىڭ قارساڭىندا اعامىز سوعىستاعى باستان كەشكەن وقيعالارىن ايتىپ وتىرىپ بىلاي دەدى: «سوعىستا جەڭىل-جەلپى تىرلىك بولمايتىنىن ءوزىڭ دە بىلەرسىڭ. مەن بارلاۋشى بولدىم. ارينە, بارلاۋشى بولۋ وڭاي ەمەس. قادام باسقان سايىن اجال ارانىن اشىپ تۇرادى. مەن باتىرلىققا ۇسىنىلعاننان كەيىن سول اتاقتى 8,5 ايدان سوڭ الدىم. سول ەكى ارادا وپات بولىپ كەتۋىم دە مۇمكىن ەدى. ايتەۋىر, ءتىرى قالدىق. بارلاۋشىلىق – ناعىز جۇرەك جۇتقان باتىر ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن اسكەري ماماندىق. سوعىستا بارلاۋشى بولىپ, ء«تىل» الىپ كەلۋ قانداي قيىن بولسا, ونىڭ ابىرويى ودان دا ءبىر كەم ەمەس. ولار تاپسىرمانى ورىنداۋعا جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ اتتانادى. ءار تاپسىرمانى ورىنداۋعا اتتانىپ بارا جاتىپ, ەندى قايتىپ كەلمەۋىڭ مۇمكىن ەكەنى ەرىكسىز ساناڭدا تۇرادى. بارلاۋشى كوبىنە جاتا قاپ, ەڭبەكتەپ العا جىلجيدى. ودان تىزەڭ جاۋىر بولادى. كەيدە سىزى وڭمەنىڭنەن وتكەن ساز توپىراقتىڭ ۇستىندە قىبىر ەتپەي بىرنەشە ساعات بويى جاتۋىڭا تۋرا كەلەدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سەنى نەمىس سنايپەرلەرى دە اڭديدى. ءساتى سوقسا, قاعىپ تۇسىرەدى. ال ء«تىل» اكەلسەڭ, بۇكىل پولك ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ويتكەنى جاۋدىڭ تاكتيكالىق جوسپارى مەن ايلا-ءتاسىلىن, ىشكى-سىرتقى كۇش-قۋاتىن الدىن الا ءبىلىپ الساڭ, بۇل جارتىلاي جەڭىسكە پارا-پار. ەگەر شىبىن جانىڭدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءجۇرىپ اكەلگەن ء«تىلىڭ» كوپ نارسەدەن حابارسىز, ماڭىزدى ەشتەڭە بولماي شىقسا شە؟ مۇندايدا ءتۇن قاتىپ, جاۋ تىلىنا قايتا بەت الۋعا تۋرا كەلەدى. كولدەنەڭىنەن تارتىپ تاستالعان تىكەنەك سىمعا, قۇرىپ تاستالعان ميناعا, اتىلعان پۋلەمەت وعىنا ۇشىراپ قالام با دەپ قورىققانىڭنان تۇرتىڭدەپ, توڭىرەگىڭدى سيپالاۋمەن جۇرگەنىڭ... كەنەت الدىڭنان قارا ءتۇندى قاق ءتىلىپ وق بورايدى. اينالا توڭىرەك سونىڭ جارىعىنان سامالاداي جاپ-جارىق بولىپ كەتكەندە جەرباۋىرلاماق تۇگىلى, قارا جەرگە كىرىپ كەتە جازدايسىڭ. تاستاي قاپ-قارا تۇندە قانشا جەردەن قىراعى, ەپتى بولعانىڭمەن, نەمىستەردىڭ توسقاۋىلىنا تاپ بولۋىڭ ابدەن مۇمكىن. مۇندايدا تەز شەشىم قابىلداي ءبىلۋ دە جەڭىستى وڭتايلى شەشەدى. كەيدە ءوز اسكەرلەرىڭ تانىماي قالىپ, جاۋدىڭ بارلاۋشىلارى دەپ وق بوراتىپ جىبەرەتىن كەزدەرى دە بولماي تۇرمايدى. نەسىن ايتاسىڭ, بارلاۋشىلىق – ۇلكەن ابىروي عانا ەمەس, ءوز باسىڭدى قاۋىپ-قاتەرگە تىگۋ دەگەن ءسوز».
كەيىنگى كەزدە ساكەڭدى ەسكە تۇسىرگەن سايىن مەنى ءبىر وي مازالاي بەرەتىن بولىپ ءجۇر. سوعىستا ەرلىك كورسەتىپ, امان-ەسەن ەلگە ورالعان سوڭ, ەڭبەك مايدانىنا ارالاسىپ, بۇل جەردە دە ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ادامدار از بولعان جوق. ونىڭ ىشىندە «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىن العاندار دا بارشىلىق. مىنە, س.ءاشىروۆتىڭ ەڭبەكتەگى كورسەتكىشى دە شىن مانىندە ەڭبەك ەرى اتاعىنا ابدەن لايىق جان ەدى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر كەرتارتپا باسشىلار مەن كەرەكسىز تالاس-تارتىستىڭ ەسەبىنەن وعان بۇل اتاق بەرىلمەي قالدى.
باتىردىڭ ابىرويىن بيىككە كوتەرگەن اسىل قاسيەتى – ونىڭ ادالدىعى, ادىلەتتىلىگى, تۋرالىعى. قانداي قيىن-قىستاۋ كەزدە دە ول ارىن تاپتاتپادى, نامىسىن بيىك ۇستادى. ار-نامىس, ادامدىق پەن ادىلدىك ءۇشىن ۇرىس مايدانىندا دا, ەڭبەك مايدانىندا دا قاراقان باسى ءۇشىن ەمەس, ەلدىڭ نامىسىن ويلادى. بۇل تۇرعىدان ونىڭ رۋحى حالقىمىزدىڭ وت جۇرەكتى ۇلدارى باۋىرجان مومىش ۇلى, راقىمجان قوشقارباەۆ باستاعان قاھارمان قازاقتارمەن ۇندەستى.
ول ەلىن سۇيگەن پاتريوت, حالقىنىڭ بولاشاعىنا سەنەتىن اسقان وپتيميست بولىپ ءومىر ءسۇردى. قانداي كەدەرگىگە تاپ بولسا دا, ءتىپتى اۋزىن ارانداي اشقان اجال دا ونىڭ حالىق الدىنداعى پارىزىن وتەۋگە بوگەت بولا العان جوق. قاجىرلى ەڭبەك ءومىرىنىڭ اقىرعى ساتىنە دەيىن جانسەرىگىنە اينالدى.
ساكەڭدەي باتىر ۇلىن تۋعان حالقى كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق ايالاپ, الاقانىنا سالدى. ادامگەرشىلىگى, ازاماتتىعى ءۇشىن قۇرمەتتەدى. شار بولاتتاي شىنىققان مىقتىلىعىن, قارا نارداي شىدامدىلىعىن تانىدى. ونىڭ مايدان مەن ەڭبەكتەگى ەرلىك ىستەرى تۋرالى 1985 جىلى بەلگىلى جازۋشى قاپان قامباروۆ «سەيىتقاسىمنىڭ جۇلدىزى» دەگەن رومان جازدى. ال بيىل باتىر اعامىزدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ قارساڭىندا ەلىمىزگە بەلگىلى قالامگەر بولات شاراحىمبايدىڭ «سۇراپىل سىناق عۇمىرى» اتتى كىتابى جارىق كوردى.
سەيىتقاسىم ءاشىروۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى تۇركىستان وبلىسى كولەمىندە كەڭ اۋقىمدا اتالىپ ءوتىپ جاتىر. اۋدان ورتالىعى ءشاۋىلدىر اۋىلىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنا ارنالعان «ەر ەسىمى ەل ەسىندە» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا, اقىندار ايتىسى ۇيىمداستىرىلادى.
ەل ءۇشىن ەرلىك جاساپ, ەڭبەكتىڭ قارا نارىنا اينالعان مۇنداي ەرەكشە جاندارعا قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە كوپتىك ەتپەيدى. ەل ءۇشىن ەتىگىمەن سۋ كەشكەن ەرلەردىڭ ءىسى ۇمىتىلماق ەمەس. ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن حالىقتىڭ بوستاندىعى جولىندا كۇرەسكەن ەرلەردى ارداقتاۋ, ولاردىڭ كورسەتكەن جولىن ۇلگى ەتۋ – ءار ۇرپاقتىڭ پارىزى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
قوعام قايراتكەرى
