اكادەميك م.ح.اسىلبەكتىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ىزدەنىستەرىنىڭ باستى باعىتى ء«حىح عاسىردىڭ 2-جارتىسى مەن حح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايى مەن دەموگرافياسىنىڭ دامۋ پروتسەستەرى» تاقىرىبىن زەرتتەۋمەن بايلانىستى بولدى. سونىڭ ىشىندە عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ ءىرى شوعىرى ۇلتتىق جۇمىسشى تابىنىڭ قالىپتاسۋى, وندىرىستەندىرۋ ۇدەرىستەرىن زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنا ارنايدى. ونىڭ قازاقستاندا تەمىرجولدىڭ دامۋىنا, قازاقستان تەمىر جول ماماندارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, تۇلعاتانۋعا (ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ تاعدىرى), دەموگرافيالىق دامۋىنا قاتىستى قۇندى ەڭبەكتەرى جارىققا شىقتى. بۇل تاقىرىپتاردى زەرتتەۋ وتاندىق عىلىمنىڭ حح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ ەتنو-دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني قۇرىلىمىن تالداۋمەن, قالالارىنىڭ قالىپتاسۋى, دامۋىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىلىپ وتىردى.
عالىمنىڭ 1963 جىلى قورعاعان ء«حىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقستان تەمىر جولدارىندا جۇمىسشى مامانداردىڭ قالىپتاسۋى» تاقىرىبىنداعى ديسسەرتاتسياسىندا, 1973 جىلى جاريالانعان «قازاقستان تەمىرجولشى كادرلارىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى (1917-1970 جج.)» مونوگرافياسىندا قازاقستاندى جەدەل يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەكشەلدى. ەلىمىزدەگى پايدالى قازبالارعا باي ايماقتاردى يگەرۋدەگى كولىكتىڭ, سونىڭ ىشىندە تەمىرجولدىڭ, ونىڭ قالا مەن اۋىلدى, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن بايلانىستىرۋداعى ورنى اشىلدى. مونوگرافيادا تەمىرجولشى مامانداردى قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ باستى كەزەڭدەرى, الەۋمەتتىك كوزدەرى مەن ونى تولىقتىرۋ جولدارى, 1920-1930 جىلدارداعى جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەس, تۇركسىب, ترانسقازاقستان ماگيسترالىنىڭ (پەتروپاۆل – كوكشەتاۋ, كوكشەتاۋ – اقمولا, اقمولا – قاراعاندى جانە ت.ب.) بولىمشەلەرى مەن باسقا دا تەمىرجول تارماقتارىنىڭ قۇرىلىسى مەن پايدالانۋ جۇمىسىنا قازاق شارۋالارىن, ءبىرىنشى كەزەكتە سىرتقا كەتكەندەردى تارتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى, جىنىسى, جاسى, ەڭبەك ءوتىلى, ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ساندىق جانە ساپالىق ديناميكاسى زەرتتەلدى. ونىڭ ىشىندە تەمىرجول كولىگىندە كوبىرەك شوعىرلانعان ۇلتتىق ماماندارعا نازار اۋدارىلدى. 1974 جىلى «قازاقستان تەمىرجولشى ماماندارىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋى (1917-1970 جج.)» تاقىرىبىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلىعى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىقتى.
مالىك-ايدار حانتەمىر ۇلى مامان جۇمىسشىلار قاتارىندا قازاقتار ۇلەسىنىڭ تومەندىگىن, قازاقستاندىق ماماندار قاتارىندا كوشى-قون ۇدەرىسىنىڭ ناتيجەسىندە سىرتتان كەلگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ۇلەسىنىڭ باسىم ەكەندىگىن بايقاپ, بۇل ماسەلەنىڭ تاريحي دەموگرافيالىق تالدانۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنىپ, تاريح عىلىمىنىڭ «اقتاڭداق», اشىلماعان تۇسىن ءدوپ كورە ءبىلدى. بۇل ونىڭ تاريحي دەموگرافيا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى باستاۋىنا نەگىز بولدى. كەڭەس داۋىرىندە, اسىرەسە 1920 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ قازاقستان تاريحي دەموگرافياسى ماسەلەلەرى جونىندە ەداۋىر زەرتتەۋلەر جارىق كوردى, بىراق 1937 جىلى بۇكىلوداقتىق ساناق كەڭەس وكىمەتى باسشىلارىنىڭ حالىق سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى تۋرالى بولجامىن اقتاماعان سوڭ, كەڭەس وداعى بويىنشا تۇرعىنداردىڭ دەموگرافيالىق مالىمەتتەرىنە رەسمي تىيىم سالىندى دەۋگە بولادى. كەڭەستىك يدەولوگيا بارلىق ۇلتتىڭ تەڭدىگى مەن ءوزىن-ءوزى بيلەۋ ء(وز الدىنا مەملەكەت قۇرىپ, ءبولىنىپ شىققانعا دەيىن) قۇقىعى اشىق جاريالانعانىمەن, كوپ رەسپۋبليكالارداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازايىپ كەتۋى, ءسىبىر مەن قيىر شىعىستاعى ونداعان ۇلتتىڭ جوعالىپ كەتۋى, 1917-1923 جىلدار, 1921-1922 جىلدار, اسىرەسە 1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق سەبەپتەرىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ادام شىعىنى ايتىلمادى. تاريحي دەموگرافيالىق باعىتتاعى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەدى. سوعان قاراماستان, وسى كەزدەرى جاريالانعان ب.سۇلەيمەنوۆ, پ.گالۋزو جانە باسقا بەلگىلى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە 1917 جىلى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاقستان حالقىنىڭ سانى مەن قۇرامى جانە تەرريتوريالىق ورنالاسۋى جونىندە مالىمەتتەر كەلتىرىلگەنىن مالىك حانتەمىر ۇلى ءاردايىم ايتىپ وتىردى. 1970-1980 جىلدارى تاريحي دەموگرافيا عىلىمى توقىراۋدان بىرتىندەپ شىعا باستادى. 1980 جج. ن.بەكماحانوۆانىڭ ەكى مونوگرافياسى مەن ن.الەكسەەنكونىڭ كىتابى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەردە قازاقستان حالقىنىڭ 1917 جىلى رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى ەتنودەموگرافيالىق دامۋى مەن كوشى-قون ۇدەرىستەرى قاراستىرىلادى. بىراق تاريحي دەموگرافيا ماسەلەلەرىن قامتىعان زەرتتەۋلەر ءالى دە شەكتەۋلى بولدى.
80-جىلدارى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا بولعان وزگەرىستەر قىلاڭ بەرە باستادى. مىسالى, 1983 جىلى قازان ايىندا «كوممۋنيستىك قۇرىلىس تاريحى» ءبولىمىنىڭ اتى «قازاقستاننىڭ يندۋستريالدىق دامۋى جانە جۇمىسشى تابى تاريحى» دەپ وزگەرتىلەدى. 1985 جىلى ءبولىم قىزمەتكەرلەرى م.ح.اسىلبەك پەن ب.ابىشەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «كەڭەستىك قازاقستاننىڭ يندۋستريالدىق دامۋى جانە جۇمىسشى تابىنىڭ ءوسۋى» تاقىرىبى بويىنشا زەرتتەۋ اياقتالدى. زەرتتەۋ بارىسىندا جۇمىسشى تابىنىڭ قۇرامىنداعى ساندىق جانە ساپالىق وزگەرىستەر دە قاراستىرىلعان بولاتىن. سودان كەيىن 1989-1991 جىلدارى «قازاقستان ترانسپورتىنىڭ دامۋى جانە ونىڭ جۇمىسشى ماماندارىنىڭ ءوسۋى (1917-1985 جىلدار)» اتتى جوسپارلى تاقىرىپتى (جەتەكشىسى م.ح.اسىلبەك) ورىنداۋ بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكىزگەن قايعىلى ساتتەردىڭ ناتيجەسى تاعى دا انىق كورىنىس تاپتى.
1980 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ, ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىر توبى عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىن قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋىن زەرتتەۋگە بۇردى. مالىك حانتەمىر ۇلىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن حالىقتانۋ سالاسىنداعى سەڭدى بۇزارلىقتاي زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. م.ح.اسىلبەك پەن ءا.عاليدىڭ «قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق پروتسەستەر (1917-1980 جىلدار)» (الماتى, 1991 جىلى) مونوگرافياسى قوعامدىق عىلىمداردىڭ كەڭەس زامانىندا قاتتى يدەولوگيالىق تەگەۋرىندە بولعان سالاسى تاريحي دەموگرافياعا بەتبۇرىس اكەلدى. بۇل ەڭبەكتە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋى كەڭ كولەمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەر نەگىزىندە العاش رەت قاراستىرىلدى. قازىرگى كەزدە تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تاريحي زەرتتەۋ سالاسىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان تاريحي دەموگرافيا عىلىمي سالاسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جالعاسۋى مالىك اعامىزدىڭ وندىرىستەندىرۋ مەن جۇمىسشى مامانداردىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن زەرتتەۋ بارىسىنداعى عىلىمي قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال.
1991 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ شىنايى تاريحي دامۋىن زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «قازاقستاننىڭ يندۋستريالدىق دامۋى مەن جۇمىسشى تابىنىڭ تاريحى» ءبولىمىنىڭ اتى وزگەرتىلىپ, «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارى تاريحى» ءبولىمى دەپ اتالدى. 1991-1993 جىلدارى ءبولىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىر توبى تاريحي دەموگرافيا سالاسى بويىنشا, م.ح.اسىلبەكتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق قۇرامىنداعى وزگەرىستەر (1917-1989) جىلدارى» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. نەگىزگى عىلىمي ناتيجەلەرى: العاش رەت قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى مەن ۇلتتىق قۇرىلىمىنداعى ۇزاق مەرزىمدەگى وزگەرىسى كورسەتىلدى. زەرتتەۋلەردە, اسىرەسە وتپەلى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ ناتيجەلەرىنە باسا نازار اۋدارىلدى.
مالىك حانتەمىر ۇلىنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىن تالداعان سايىن, «اسقار تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەدى» دەگەندەي, ونىڭ عىلىمي, ءتالىم-تاربيەلىك مۇرالارىنىڭ ماڭىزى مەن ومىرشەڭدىگىن ەرەكشە سەزىنەمىز. شاكىرتتەرىمەن اڭگىمە بارىسىندا اكادەميك تاريح عىلىمىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن, وزەكتى ماسەلەلەرىن, زەرتتەلۋىندەگى كەمشىن تۇستارىن ايتا وتىرىپ, ماسەلەلەردىڭ جان-جاقتى قىرلارى مەن كەيبىر تەوريالىق-مەتودولوگيالىق تۇستارىن ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن, ول ويلار بىرتىندەپ ءىرى عىلىمي تۇجىرىمدارعا اينالاتىن.
م.ح.اسىلبەك قازاقستاننىڭ كورنەكتى عالىمدارى مەن ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ, ولاردىڭ قىزمەتتەرى مەن عىلىمي مۇراسىنا كوڭىل ءبولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن قازاقتىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى ءا.بوكەيحان, م.تىنىشباەۆ, ت.رىسقۇلوۆ, عالىم-ۇستاز س.تولىبەكوۆ, ا.پانكراتوۆا, پ.گالۋزو, ا.نۇسىپبەكوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, گ.داحشلەيگەر, س.تاجىباەۆ, م.قوزىباەۆ سىندى قايراتكەرلەردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى جۇمىستار جارىق كوردى. تۇلعاتانۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا, ول تاريح عىلىمىنداعى ءىرى تۇلعالارعا قاتىستى «كەيىنگى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قالىپتاسا باستاعان جاڭا ساياسي-عىلىمي كوزقاراستاردىڭ قاتال دا ءادىل دەڭگەيىنەن ۇڭىلە قاراعاننىڭ وزىندە بىرنەشە اعا بۋىن تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ حالىق باسىنان وتكەن قيلى-قيلى زامانداردى, داۋىرلەر مەن كەزەڭدەردى, شىم-شىتىرىق وقيعالار مەن وزگەرىستەردى زەرتتەۋدە قىرۋار ەڭبەك ەتىپ, وشپەس مۇرا قالدىرعاندىعىنا كوزىمىز جەتەدى» دەگەن تۇجىرىمدى ۇستانىپ, ءوز ماقالالارىندا ءاربىر تۇلعانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ناقتى كورسەتىپ وتىردى.
مىسالى, م.ح.اسىلبەك ءوزىنىڭ ۇستازى بەگەجان سۇلەيمەنوۆتىڭ تاريح عىلىمى سالاسىنا كەلگەنگە دەيىنگى ومىرىنە تالداۋ جاساپ, جەكەشە تۇرعان كۇردەلى ماسەلە رەتىندە – 1950 جىلدىڭ باسىندا ماسكەۋ مەن قازاقستاندا, اسىرەسە الماتىدا, تاريحشى جانە ادەبيەتشىلەر قاۋىمىندا ورىن الىپ, ورلەپ, شەكتەن شىققان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.ۆياتكيننىڭ رەداكتسياسىمەن شىققان ە.بەكماحانوۆتىڭ «كازاحستان ۆ 20-40 گودى حIح ۆەكا» دەگەن مونوگرافياسىندا زەرتتەلگەن كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تۋرالى ايتىس-تارتىسقا ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ قاتىسى تۋرالى پىكىرىنە كەلەيىك. ول «ە.بەكماحانوۆتىڭ ەڭ قاتاڭ ءارى تۇراقتى سىنشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان ب.سۇلەيمەنوۆ, ونىڭ تىم وتكىرلىگىنە قاراماستان, كەنەسارى قوزعالىسىن رەاكتسيالىق, فەودالدىق-مونارحيالىق ەمەس, كەرىسىنشە وتارلاۋعا قارسى, ستيحيالىق دەپ سانادى» دەپ اتاپ كورسەتەدى. ءاربىر ادام – ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى. كەڭەستىك يدەولوگيالىق, قۇقىقتىق قىسىم جاعدايىندا ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ مۇنداي پىكىردى جاريالاۋى ۇلكەن ەرلىكتى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتىپ, ونىڭ تۇلعالىق بەينەسىنە نازار اۋدارتادى, بولاشاق زەرتتەۋلەرگە وزەك بولاتىن ماسەلەلەردى بەلگىلەيدى: «وسى جەردە ساۋال تۋىندايدى: بۇل قالايشا, ە.بەكماحانوۆتى «اشكەرەلەدى», بىراق ب.سۇلەيمەنوۆتى ودان ەرتە تۇتقىنداپ, سوڭىنان بوساتتى. قازاقستاننىڭ ەكى اسا ءىرى كەڭەستىك تاريحشىلارىنىڭ تاعدىرلارىنداعى وسى ايتارلىقتاي فاكت اناعۇرلىم بايسالدى جانە ارنايى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى, دەپ ويلايمىن. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان, ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ 1951-1952 جىلدارى اشكەرەلەۋشىلەرگە, سونىڭ ىشىندە ج.شاياحمەتوۆ باسقارعان قازاقستان كومپارتياسىنىڭ وك باسشىلىعىنا قارسى ارەكەتتەرى مەن سويلەگەن سوزدەرى مۇندا باستى ءرول اتقاردى, – دەپ ەسەپتەيمىز – ە.بەكماحانوۆپەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە ولارعا ب.سۇلەيمەنوۆتى قوعامنان وقشاۋلاۋ قاجەت بولدى» دەپ ءوز پىكىرىمەن بولىسكەن بولاتىن.
«مەن قازاقستان تاريحى ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, ب.سۇلەيمەنوۆپەن, ۆ.شاحماتوۆپەن, ە.بەكماحانوۆپەن ارالاسا باستادىم. ستۋدەنتتەر كونفەرەنتسياسىندا باياندامالار جاسادىم. كوپ كەشىكپەي, 1950 جىلى 26 جەلتوقساندا «پراۆدا» گازەتىندە «زا ماركسيستكو-لەنينسكوە وسۆەششەنيە ۆوپروسوۆ يستوري كازاحستانا» دەگەن ۇلكەن ماقالا (اۆتورلارى: ح.ايداروۆا, ياكۋنين, ت.شويىنباەۆ) جاريالاندى دا, رەسپۋبليكادا, اسىرەسە عىلىم اكادەمياسى مەن ۋنيۆەرسيتەتتە, ونىڭ ىشىندە تاريحشىلار اراسىندا ايتىس-تارتىس باستالدى. «ۇلتشىلداردى» اشكەرەلەۋ, قۋعىن-سۇرگىنگە سالۋ ناۋقانى باستالدى. اكادەميا پرەزيدەنتى ق.ساتباەۆ, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ت.تاجىباەۆ, ت.ب. ورنىنان ءتۇستى. م.اۋەزوۆ ماسكەۋگە كەتىپ, باس ساۋعالادى. تاريحشىلاردان الدىمەن ب.سۇلەيمەنوۆ, سودان سوڭ ە. بەكماحانوۆ 25 جىلعا سوتتالىپ, جەر اۋدارىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردى قۋدالاۋ ءجۇرىپ جاتتى, كەيبىرەۋلەرى وقۋدان شىعارىلىپ, سوتتالدى. ۋنيۆەرسيتەت كومسومول كوميتەتى حاتشىسى س.جاقىپبەكوۆ ورنىنان الىندى. بارلىق ناۋقان كەنەسارى قاسىموۆ باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا كەرى باعا بەرىپ, رەاكتسيالىق-مونارحيالىق كوتەرىلىس دەپ ساناۋ باعىتىندا ءجۇردى. مەن دە بۇل قۋعىننان تىس قالمادىم. «ۇلتشىل» دەپ, ۋنيۆەرسيتەت كومسومول كوميتەتى قاتاڭ سوگىس بەردى. پارتيا تاريحى ماماندىعىنان كەڭەس وداعى تاريحىنا اۋىستىردى, ءتىپتى قازاقستان تاريحىنا دا جىبەرمەدى. بۇل 1950-1953 جىلدارى قازاق عىلىمى مەن بىلىمىنە قيانات جاسالعان قايعىلى دا, قاسىرەتتى دە جىلدار ەدى», دەپ ەسكە العانى ەسىمىزدە.
اكادەميك م.ح.اسىلبەك: «مەنىڭ بايلىعىم – شاكىرتتەرىم. تاريح عىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن شىنايى پىكىرتالاس وتە قاجەت, بۇل پىكىرتالاستا ناقتى, دالەلدى, جاڭا دەرەكتەر مەن ادەبيەتكە سۇيەنىپ پىكىر ايتۋ – ۇلكەن عىلىم جولى. بۇرىنعى تۇجىرىمىڭ قاتە بولسا, ودان اشىقتان-اشىق باس تارتىپ, سەبەپتەرىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك. پىكىرتالاستا جەكە باسقا تيىسۋدەن, اسىعىس تۇجىرىم جاساۋدان اۋلاق بولعان ءجون. عىلىم جولى تازا, ءادىل بولۋى كەرەك», دەپ وتىراتىن. اكادەميك ۇلتتىق مۇددەنى ءوزىنىڭ دە, شاكىرتتەرىنىڭ دە نەگىزگى ماقساتىنا اينالدىرا ءبىلدى. ول 50 عىلىم كانديداتىن, 13 عىلىم دوكتورىن دايىندادى. 15 مونوگرافيا, 346 عىلىمي ەڭبەك جاريالادى. 5 تومدىق «قازاق سسر تاريحى», 5 تومدىق «قازاقستان تاريحى», «قازاقستان تاريحى. وچەرك», «يستوريا رابوچەگو كلاسسا سوۆەتسكوگو كازاحستانا» ەكىتومدىق جانە تاعى باسقا دا كۇردەلى ەڭبەكتەردى جازۋعا بەلسەنە ارالاستى.
تارلانبوز تاريحشىنىڭ زەرتتەۋلەرى بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى تاريحشىلاردىڭ رۋحاني ولجاسى دەپ بىلەمىز.
ايجامال قۇدايبەرگەنوۆا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
