ناعىز تۇلعا تۋرالى تولعانىس

ن.وڭداسىنوۆ 1904 جىلى تۇركىستان جەرىندە ومىرگە كەلگەن. اكەسى مەن شەشە­سىنەن بىردەي ايىرىلعان جەتىم بالا كورشى وزبەك بايىنىڭ باقشاسىن سۋا­رىپ, اۋلاسىن تازالاپ, مالىن باعىسىپ كۇندىك قورەگىن ءۇزىپ, بارىنشا اشتىق پەن جوقشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ جۇرگەندە «عاني مۇراتباەۆ تاشكەنتتە جەتىم بالالارعا ارناپ مەكتەپ-ينتەرنات اشىپتى» دەگەندى ەستىپ, جاياۋلاپ-جالپىلاپ, سوعان بارىپ, وقۋعا قابىلدانادى. وسىندا عانيدىڭ وزىمەن تانىسادى. بار بولعانى وزىنەن ەكى-اق جاس ۇلكەن بالاڭ جىگىتتىڭ ءوزىن قويىپ, وزگەلەرگە قامقور بولىپ, ەسەيگەن ەل اعالارىمەن تەڭ دەڭگەيدە اتقارىپ جاتقان عاجايىپ ەرلىك ىستەرىن كورىپ-ءبىلىپ قايران قالادى. بۇرىن تويا ىشەر تاماقتى عانا ويلايتىن بالا ەندى بار ىنتاسىمەن ءبىلىم الۋعا كىرىسىپ, كەز كەلگەن قوعامدىق جۇمىسقا بەل شەشە ارالاسىپ, عانيداي بولۋدى ارماندايدى. ونى وزىنە ۇستاز تۇتىپ, ايتقان اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىنداپ ۇيرەنەدى. عاني اشقان مەكتەپ-ينتەرنات, ودان كەيىن ورمان شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن بىتىرگەن سوڭ سۋ شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. بىراق ونى اياقتاي الماي, سول كەزدەگى جاعدايعا بايلانىستى ورتا ازياداعى جۇمىسشىلاردى جوعارى وقۋ ورنىنا دايار­لايتىن فاكۋلتەتكە مۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. بۇدان كەيىن ءارتۇرلى لاۋىزىمدى قىزمەتتەر اتقارادى. قۇرامىنا قازىرگى پاۆلودار, سەمەي, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ ايماعى ەنگەن سول كەزدەگى رەسپۋبليكاداعى ەڭ ۇلكەن وبلىستا اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە الماتىعا شاقىرىلادى. مۇندا ونى وسىدان جارتى جىل بۇرىن عانا ءوزىن شىعىسقا اۋاتكوم توراعاسى ەتىپ جىبەرگەن, ورتالىقتىڭ تاپسىرماسىن اسىرا ورىنداپ, رەسپۋبليكانى «ىشكى جاۋلاردان تازارتۋ» ءۇشىن ستالينگە ارنايى تەلەگرامما ارقىلى قوسىمشا تاعى دا مىڭ ادامدى اتۋعا رۇقسات سۇراپ اسىرا بەلسەندىلىك تانىتقان, كوپ ۇزاماي سول مىڭنىڭ ءبىرى بولىپ, ءوزى دە «حالىق جاۋى» اتالىپ اتىلىپ كەتكەن قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ي.ميرزوياننىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا باسشى ا.ن.سكۆورتسوۆ قابىلداپ, ء«سىزدى حالىق كوميسسارلار كەڭە­­سىنىڭ توراعالىعىنا ۇسىنىپ وتىرمىز, قار­سىلىق جاساماڭىز» دەيدى. كۇتپەگەن توسىن ۇسىنىسقا قاپەلىمدە نە دەرىن بىلمەي, ابدىراپ قالعان ن.وڭداسىنوۆ: «مەن قازىرگى اتقارىپ جاتقان قىزمەتىمە بارعانىما دا كوپ بولعان جوق. ەل ۇكىمەتىن باسقارىپ كەتۋگە مول تاجىريبە كەرەك قوي» دەي باس­تاعاندا ا.سكۆورتسوۆ قولىمەن توقتاڭىز دەگەندەي بەلگى بەرىپ: ء«سىز پارتيانىڭ سولداتىسىز. بۇل – پارتيالىق تاپسىرما. ونى ورىنداۋ – مىندەتىڭ. وسىمەن ءسوز ءبىتتى» دەگەندى ەرىن يشاراتىمەن تانىتىپ, الدىنداعى قاعازىن جيناستىرا باستايدى.

مىنە, وسى كۇننەن باستاپ ن.وڭداسى­نوۆتىڭ الدىمەن حالىق كوميس­سارلار كەڭەسىنىڭ, كەيىن قازاق كسر مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان, 13 جىلعا سوزىلعان قىزمەتى باستالادى.

بۇل كەز – ساياساتتىڭ ساعات سايىن قۇبىلىپ, حالىقتى بەلگىسىز ءبىر ۇرەي باۋراپ, قوعامدا بەرەكەسىزدىك ورنىعا باستاعان ەڭ ءبىر اۋىر جىلدار ەدى. ن.وڭداسىنوۆ­تىڭ الدىندا وسى قىزمەتتى اتقارعان, ارقايسىسى ءوز الدىنا ەرەكشە جەكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسىپ, ەلدىك ىستەرىمەن ەلىنە تانىل­عان قازاقتىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى: مۇحا­مەدحافي مىرزاعاليەۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, ساكەن سەيفۋللين, وراز يساەۆ سەكىلدى ارىستار «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اتىلىپ كەتكەن-ءدى. سولاردان قالعان قاندى كرەسلوعا ەندى ءوزى وتىرماق. باس تارتساڭ, سەنىڭ دە جازىقسىز قۇربان بولىپ جاتقان «حالىق جاۋلارىنىڭ» بىرىنە اينالىپ, وتىزىڭدا وپات بولۋىڭ دا بەك مۇمكىن. شەگىنەرگە جەر جوق. جالعىز جول – اتا قازاقتىڭ نارتاۋەكەلشىل باتىلدىعىمەن ىسكە كىرىسىپ, تەك العا ۇمتىلۋ. قالعانىن كەزىندە كورە جاتپاق.

وسىناۋ باتىل شەشىمگە بەل بايلاعان ساتتە ءوزىنىڭ بالا كەزىنەن ۇلگى تۇتقان, بار بولعانى 23 جىلدىق عۇمىرىندا قاراپايىم تۇلعاسىمەن ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرىپ, ورتا ازيا جاستارىنىڭ جالىندى جەتەكشىسى, كوممۋنيستىك جاس­تار ينتەرناتسيونالى شىعىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «جاس الاش» گازەتىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى سەكىلدى قىزمەتتەر اتقارىپ, شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالعان عاني مۇراتباەۆ اعاسىنىڭ ءور رۋحى قول­تىعىنان دەمەپ, العا جەتەلەگەندەي, ءبارىن عانيشا ەڭسەرىپ, كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋگە دەگەن سەنىم پايدا بولدى. وسى سەنىم جەتەگىندە العاشقى كۇننەن جۇمىسىن جايلى كابينەتتە وتىرىپ تاپسىرما بەرۋدەن باستاماي, قاسىنا ەكى كومەكشىسىن ەرتىپ, ءمورىن قالتاسىنا سالىپ الىپ, ەل ارالاپ, حالىق اراسىندا بولىپ, كەز كەلگەن پروب­لەمانى پايدا بولعان جەرىندە قولما-قول شەشۋدى ادەتكە اينالدىرادى. ەلدىڭ ىشكى جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كۇردەلى ءزارۋ ماسەلەلەردى ەكشەپ الىپ, نەگىزگى كۇشتى سوعان جۇمىلدىرىپ, سولاردى دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىنە قول جەتكىزەدى.

وسىلايشا, ەل باسقارۋ ىسىنە كوندىگىپ, ناتيجەسىن ەندى كورە باستاعان كەزدە گەرمانيانىڭ كەڭەس وداعىنىڭ شەكاراسىن بۇزىپ, باسىپ كىرگەن تۇتقيىل شابۋىلىنان باستالعان قاندى قىرعىن - الەمدى شارپىعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اينالادى. ەل ازاماتتارى سوعىسقا كەتىپ, بار اۋىرتپالىق اۋىلدا قالعان قارتتار مەن ايەلدەردىڭ, قابىرعاسى قاتىپ ۇلگەرمەگەن جاس بالالاردىڭ يىعىنا تۇسەدى. ء«بارى مايدان ءۇشىن, ءبارى جەڭىس ءۇشىن» دەپ, جان بەرىپ, جان الىسقان الاساپىران شاق. ەلدىڭ ەلدىگى, ەرىنىڭ ەرلىگى سىنالار وسىناۋ سۇراپىل شاقتا ۇكىمەت باسشىسى رەتىندەگى وزىنە جۇكتەلەر جاۋاپكەرشىلىكتى جەتە سەزىنگەن ن.وڭداسىنوۆ تا ءتۋابىتتى بار قارىم-قابىلەتىن سارقا پايدالانىپ, ەرەكشە ىسكەرلىك پەن شەشىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. اتقارار ءىسىنىڭ ەلىنە, حالقىنا پايدالى ەكەنىنە سەنىمى بەرىك جاننىڭ قانداي قيىندىقتى بولسىن ەڭسەرىپ, ەڭ الدىمەن ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتى جەڭىلدەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى ەل ازاماتتارىنىڭ جەڭىسكە دەگەن سەنىمدەرىن ورنىقتىرۋعا كۇش سالدى. ءسويتىپ, بۇل سوعىستا كەڭەس وداعى­نىڭ جەڭەتىنىنە ءوزى دە قالتقىسىز سەنىپ, وزگە­لەردى دە سەندىرىپ, ەس بىلگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ەل-جۇرتىن جاپپاي جەڭىستى جەدەلدەتەر ورتاق جۇمىسقا جۇمىلدىردى.

الدىن الا قاپىسىز دايىندالىپ كەلىپ, بەيبىت ەلگە توسىننان تيىسكەن نەمىس باسقىنشىلارىنىڭ العاشقى كەزدە ەلدىڭ باستى قالالارى لەنينگراد پەن ستالينگرادتى قورشاۋعا الىپ, ەنتىگىن باس­پاي ەنتەلەڭدەي ەمىنىپ, وداق استاناسىنىڭ ىرگەسىنە جەتىپ كەلگەندە وسىلارعا قالايدا تويتارىس بەرىپ, جاۋ­دى تالقانداۋ جولىندا جان بەرىپ, جان الىسىپ شايقاسىپ جاتقان كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن وق-دارىمەن, ازىق-ت ۇلىكپەن, جىلى كيىممەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى تۋعاندا قازاق­ستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى ماسكەۋگە ارنايى بارىپ, وداقتىق ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنىڭ ارقايسىسىمەن جەكە-جەكە كەزدەستى. مايدان ايماعىنان شالعايدا جاتقان قازاقستاندا سوعىس تۋدىرعان قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبارىن وتەۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن جان-جاقتى دالەلدەپ, بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الاتىندىعىنا سەندىرىپ, اقىرىندا ءستاليننىڭ كەلىسىمىن الىپ ەلگە ورالادى.

وسىنىڭ ناتيجەسىندە «سوعىس جىلدارى قازاقستاندا ءتۇستى مەتاللۋرگيا جوعارعى قارقىنمەن دامىپ, بالقاش مىس قورىتۋ, لەنينوگور, زىريانوۆ پوليمەتالل زاۋىتتارىنىڭ ءونىمى بۇرىنعىدان دا ەسەلەي ارتا تۇسەدى. سونىمەن قاتار شىمكەنت قورعاسىن, اششىساي, قوڭىرات كەنىشتەرى, اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى, جەزقازعان مىس بالقىتۋ كومبيناتى, قارساقپاي, ەرتىس مىس قورىتۋ زاۋىتتارىنىڭ ءبىرى ۇلعايتىلىپ, ءبىرى جاڭادان تۇرعىزىلادى. مويىنتى – شۋ تەمىر جولى سالىنىپ, قازاقستاندا وندى­رىلگەن سوعىسقا قاجەت ونىمدەردىڭ مايدانعا تەز جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇگىنگى اتى الەمگە ايگىلى قارا مەتاللۋرگيا زاۋى­تى­نىڭ ىرگەسى سول كەزدە قالانىپ, وعان «تەمىرتاۋ» دەگەن ات بەرگەندە ۇكىمەت باسشىسى ن.وڭداسىنوۆتىڭ ءوزى كورىنەدى» (گ.ورازالىقىزى, «Egemen Qazaqstan» 21.06.2024). وسى ءوندىرىس ورىندارىنا مىڭداعان قازاق جاس­تارى جۇمىسقا تارتىلادى. ءبىر تەمىرتاۋ ءۇشىن عانا رەسپۋب­ليكا بويىنشا قازاقتىڭ ەكى مىڭ جاس جىگىتى كومسومولدىق جولدامامەن دونباس پەن كۋزباسقا وقۋعا جىبەرىلىپ, ولار ەلگە مەتالل قورىتۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن بىلىكتى مامان بولىپ ورالادى.

سونداي-اق وداقتىڭ ءىرى قالالارىنان قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەن ەسىمدەرى ەلگە تانىمال اتاقتى عالىمدار مەن ونەر ادامدارىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن پايدالانۋ ارقىلى تالابى بار قازاق جاستارىن وقىتىپ, جان-جاقتى ءبىلىمدى ماماندار دايارلاپ الۋدى ماقسات ەتكەن ۇكىمەت باسشىسى ن.وڭداسىنوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, قولداۋىمەن وسى سوعىس جىلدارىنىڭ وزىندە 16 عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋت ۇيىم­داستىرىلىپ, ناتيجەسىندە 1946 جىلى قازاقستاندا تۇڭعىش عىلىم اكادەمياسى قۇرىلىپ, ونىڭ پرەزيدەنتتىگىنە قانىش ساتباەۆ سايلانادى. مۇنىڭ سىرتىندا ءدال وسى سوعىس جىلدارىندا قازاق مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسى, شەت تىلدەر ينستيتۋتى, ءتىپتى وداقتا جوق دارا وقۋ ورنى قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتى, دەنە تاربيەسى ينس­تيتۋتى, شىمكەنت تەحنولوگيا ينستيتۋتى (جابىلىپ قالعان جەرىنەن وڭداسىنوۆتىڭ ءوزى تىكەلەي ي.ۆ.ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, قايتا اشتىرعان) جانە وبلىستاردا ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتتارى اشىلادى. ناتيجەسىندە, بۇرىنعى كوشپەلى تىرلىك كەشكەن قازاق ەلىنىڭ جاستارى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە انا تىلىندە ينجەنەر, قۇرىلىسشى, گەولوگ, مۇعالىم, دارىگەر سەكىلدى قاجەتتى ماماندىقتاردى مەڭگەرىپ, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالاسىن دامىتۋعا اتسالىسادى.

سونداي-اق ن.وڭداسىنوۆ سوعىس باس­تالعان كەزدە «لەنفيلم» مەن ء«موس­فيلم­نىڭ» ەۆاكۋاتسيامەن وزبەك­ستانعا كەتكەلى جاتقانىن ەستىپ, ولاردىڭ باسشىلارىمەن تىكەلەي ءوزى بايلانىسقا شىعىپ: «بار جاعدايىڭىزدى جاسايمىز, قازاقستانعا كەلىڭىزدەر» دەپ شاقىرىپ الادى. كەلگەندەردى قۇرمەتپەن قارسى الىپ, ۇكىمەت تاراپىنان كينو ءتۇسىرۋ الاڭىن جاساپ, ارقايسىسىن باسپانا, ءتيىمدى جالاقى, جەتكىلىكتى ازىق-ت ۇلىكپەن قاماتاسىز ەتەدى. ناتيجەسىندە, ءتورت جىلدىڭ ىشىندە وتىز فيلم تۇسىرىلەدى. بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيستەر ينستيتۋتىنىڭ الماتىدا بولۋىنىڭ ارقاسىندا 1944 جىلى «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسى قۇرىلىپ, قازاق كينو ونەرىنىڭ تاريحى باستالادى.

ەكىنشى دۇيەجۇزىلىك سوعىستىڭ داڭق­تى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ونى: «نۇرەكەڭ – ەل باسقارۋدىڭ ەتالونى! حالقىنا بارىنشا ادال, تازا, بار ىنتا-جىگەرىمەن قىزمەت ەتكەن ادام», دەپ باعالاۋى دا وسىلاردىڭ ءبارىن ناقتى بىلگەندىكتەن ايتىلسا كەرەك. ويتكەنى باۋكەڭنىڭ ءوزى دە كەزىندە سىيلاستىقتى قارىم-قاتىناستا ارالاسا ءجۇرىپ, ن.وڭداسىنوۆتىڭ تالاي تاعىلىمدى ىستەرىنە تىكەلەي كۋاگەرى بول­عان زامانداسى عوي. بۇعان قوسا قانداي جاعدايدا دا جالتارماي تۋراسىن ايتاتىن باۋىرجاننىڭ جالپى جۇرت بىلەتىن شىنشىلدىعىن قوسىڭىز. وسى ورايدا سوعىس جىلدارىنىڭ تاريحىن جان-جاقتى زەرتتەپ, اۋىرتپالىعى وراسان قيىن كەزەڭدە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وسىنشاما جۇمىستىڭ اتقارىلعانىن ناقتى دەرەكتەر ارقىلى انىقتاپ, قايران قالعان بەلگىلى تاريحشى, مارقۇم تالاس وماربەكوۆتىڭ ء«بىزدىڭ قازاق بولىپ قالۋىمىز – وڭداسىنوۆتاي تۇلعالاردىڭ ارقاسى» دەپ وي ءتۇيۋى دە سول شىندىق مويىنداتقان تۇجىرىم بولسا كەرەك.

قاھارماندىق تانىتقان ارىس ازاماتتاردى «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ, جاپپاي قىرىپ سالعان وتارشىلاردىڭ وكتەمدىگىنەن قورىقپاي, ەندى بۇلاردىڭ باسىنا زوبالاڭ تۋىپ, وداقتىڭ ەرتەڭگى تاعدىرى شەشىلەر جانى القىمعا كەلگەن قيىن كەزىن پايدالانىپ قالۋدى كوزدەگەن ن.وڭداسىنوۆتىڭ ماسكەۋگە ارنايى ءوزى سۇرانىپ بارىپ, سوعىس تۋدىرعان قاجەتتىلىكتى وتەۋدىڭ بار جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا العان شەشىمدىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان يگىلىكتەر ەكەنى داۋسىز. ەگەر ول سول كەزدە بۇلاي ىستەمەي, باس اماندىعىن باعىپ, پالەسىنەن قورقىپ بۇعىپ قالعاندا, وداق قۇرامىنداعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنەن ولەردەي قورقىپ, ولاردى وزدەرىنە جان-جاقتى تاۋەلدى ەتىپ ۇستاۋدى ماقسات ەتكەن وتارشىلار سوعىس جەڭىسپەن اياقتالعاننان كەيىن باعىنىشتى ەلدىڭ ونەركاسىبى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن, عىلىمى مەن ءبىلىمىن, ادەبيەتى مەن مادە­نيەتىن جەدەل دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مۇنداي يگىلىكتەردىڭ بارىنە بىردەي رۇقسات بەرمەس ەدى. سوعىس تۋدىرعان الاپات قاۋىپتىڭ وداق باسشىلارىن سۇراعانىن بەرۋگە ءماجبۇر ەتەتىنىنە ىشتەي ءۇمىت ارتىپ, ءوز ەلىنىڭ ەرتەڭگى كۇنى دىلگىر بولار قاجەتتەرىن ەرتە ويلاپ, جانكەشتىلىكپەن وسىلايشا شەشىپ الۋى – ن.وڭداسىنوۆتىڭ تەك ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جوعارى ىسكەر باسشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە حالىقتىق مۇددە جولىندا باسىن بايگەگە تىگە الار باتىل دا شەشىمدى كورەگەن باسشى بولعانىن دا ايعاقتاي تۇسەدى.

سونداي-اق ول – ءبىر كورگەن ادامىن قابىلەتتىك قارىمىن جاڭىلىسسىز تانيتىن قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنگەن باسشى. ونىڭ كەزىندە ءبىر كورگەننەن تانىپ, سونىڭ تالانتىنىڭ تانىلۋىنا تىكەلەي ءوزى كومەكتەسىپ, جولىن اشۋىمەن بۇل كۇندە ەسىمى ەلگە تانىمال ۇلكەن تۇلعاعا اينالعان ازاماتتار دا جەتىپ ارتىلادى. بۇل ارادا ولاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ سارالاماي-اق, ناقتىلىق ءۇشىن سولاردىڭ تەك كەيبىرەۋلەرىنىڭ ەسىمدە­رىن اتاساق تا ايتىلعاننىڭ اقيقاتتى­عىن انىقتاۋ كىم-كىمگە بولسىن قيىندىق ­تۋدىرماسا كەرەك...

بىردە ن.وڭداسىنوۆ قوستاناي وبلى­سىنىڭ شوپتىكول اۋىلىنا بارعان ساپارىندا قونعان ءۇيىنىڭ تەرەزەسىنىڭ الدىنان ساز-بالشىقتان جاسالعان بىرنەشە مالدىڭ ءمۇسىنىن كورىپ, مۇنى جاساعان كىم دەپ سۇراسا, وسىنداعى باستىقتىڭ اتشىسى (ول كەزدە اۋىل باسشىسىندا ماشينا جوق, اتپەن جۇرگەن) ءبىر بالا ەكەن. بالانى شاقىرتىپ الىپ, ءبىراز اڭگىمەلەسكەننەن كەيىن ونى وزىمەن بىرگە الا كەتىپ, قاشان الماتىنىڭ كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە ورنالاسقانشا ءوز ۇيىندە تۇرعىزادى. كەيىن ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ, ارنايى جولدامامەن حاركوۆتىڭ كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا جىبەرەدى. ناتيجەسىندە, حاكىمجان ناۋرىزباەۆ اتتى قازاقتىڭ تۇڭعىش ءمۇسىن­شىسىن تاربيەلەپ شىعارادى.

ەندى بىردە ماسكەۋگە بارعان ساپارىندا كسرو عا-نىڭ پرەزيدەنتى ۆ.كوماروۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, الماتىعا ەۆاكۋا­تسيامەن كەلگەن رەسەي عالىمدارىنىڭ كومەگىن پايدالانىپ, قازاقستاننىڭ ءوز عىلىم اكادەمياسىن اشۋ قاجەتتىلىگىن دالەلدەپ, سوعان كومەكتەسۋىن وتىنەدى. سوعىس تۇرالاتقان ەلدىڭ جاعدايىن قال­پىنا كەلتىرۋگە قازاقستاننىڭ جەر­استى بايلىعىن يگەرۋدىڭ اسا قاجەتتىلىگىن العا تارتىپ, وداق مۇددەسى تۇرعىسىنان ايتىلعان دالەلدەرىنە قارسى ءۋاج تاپپاعان پرەزيدەنت: «ال, جارايدى, اشايىق, ونى كىم باسقارادى, پرەزيدەنتكە كىمدى قويماقسىڭ», دەپ سۇرايدى, سەندەردە ونداي عالىم جوق قوي دەگەندى اڭعارتىپ. سوندا ن.وڭداسىنوۆ ويلاسىپ جاتپاستان, بىردەن «ونداي ادام بار. ول توم ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ تۇلەگى, گەولوگيا سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جەتەرلىك» دەپ, بار بولعانى رەسپۋبليكانىڭ باس گازەتىندە جاريالانعان ءبىر ماقالاسىن وقىپ, سول ارقىلى ونىڭ وزىق ويلى, اسا ءبىلىمدى, ۇلتجاندى ازامات ەكەنىن تانىعان, بىراق ءوزىن جۇزبە-ءجۇز كورىپ تانىسپاعان, سول كەزدە جەزقازعان دالاسىندا ەكسپەديتسيا­دا جۇرگەن قانىش ساتباەۆتىڭ اتىن ايتادى. ونى جەدەل ماسكەۋگە شا­قىرىپ, ۆ.كوماروۆپەن تانىستىرىپ, ونىڭ كەلىسىمىن الادى. ناتيجەسىندە, 1946 جىلى قازاقستان تۇڭعىش عىلىم اكادەمياسى قۇرىلىپ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ­بولىپ قانىش ساتباەۆ سايلانادى.

ن.وڭداسىنوۆ لەنينوگورعا بارعان كەزەكتى ءبىر ساپارىندا سوندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس مامان د.قوناەۆتى كەزدەستىرىپ, ارادا بولعان اڭگىمە بارىسىندا ونىڭ قارىم-قابىلەتىن, وي-ءورىسىنىڭ كەڭدىگىن جەتە تانىپ, الماتىعا كەلىسىمەن ءبىرىنشى حاتشى ا.ن.سكۆورتسوۆقا ايتىپ, وزىنە ءوندىرىستى باسقاراتىن ورىنباسار ەتىپ الادى, ون جىل بىرگە قىزمەت اتقارادى. ناتيجەسىندە, د.ا.قوناەۆ وتىز جىلدان اسا ۋاقىت قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن باسقارعان, ءۇش مارتە ەڭبەك ەرى اتاعىن يەلەنگەن قازاق تاريحىنداعى تۇڭعىش ءىرى تۇلعاعا اينالدى.

عاجاپ!.. وسىنىڭ ءبارى – بايلارى تاركىلەنىپ, كەدەيى اشتىققا ۇشىراپ, ەلى تىعىرىققا تىرەلگەندە, جول كورسەتەر ەستى ازاماتتارى جاپپاي «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اتىلىپ, بىرىنە-ءبىرى ۇلاسقان وسىنداي كەسەپات ناۋبەتتەرگە دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاندى قىرعىنىنىڭ قاسىرەتى قوسىلىپ, حالقى قالجىراپ, ابدەن تيتىق­تاعان ەلدىڭ ۇكىمەتىن بار-جوعى ون ءۇش جىل باسقارعان ءبىر كىسىنىڭ, نۇرتاس ءداندىباي ۇلى وڭداسىنوۆتىڭ تىلشىگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىنداعى: ء«بىز سوعىس كەزىندە ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەدىك. كابينەتتە قوندىق. ۇيگە تەك كيىم اۋىستىرۋعا عانا باراتىنبىز» دەپ ءوزى ايتقانىنداي, ءار ءىستىڭ ناتيجەلى ورىندالۋىن تاباندى تالاپ ەتىپ, كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپاي تىندىرىلعان جانكەشتى ەڭبەكتىڭ جەمىسى. بۇعان ەندى ونىڭ ۇكىمەت باسشىسى بولعانعا دەيىنگى, سودان كەيىنگى اتقارعان قىزمەتتەرى كەزىندە جۇزەگە اسىرعان ىستەرىنىڭ ناتيجەسىن قوسىڭىز.

سونداي-اق ستالين ولگەننەن كەيىن بيلىك باسىنا كەلگەن كوكپ ورتالىق كومي­تەتىنىڭ باس حاتشىسى ۇر دا جىق داڭعوي ن.س.حرۋششەۆتىڭ ن.وڭعارسىنوۆتىڭ حالقى الدىنداعى بەدەلىنەن قايمىعىپ, ونى جاسى جەتپەسە دە زەينەتكەرلىككە كۇشتەپ شىعارىپ جىبەرگەنىمەن شەكتەلمەي, حالقىنىڭ ورتاسىندا بولسا ءبىر كۇنى زالالى تيەر دەگەن قاۋىپپەن, شيرەك عاسىرعا جۋىق ماسكەۋدە جارتىلاي ءۇي قاماعىندا ۇستاعان كورىنەۋ قياناتىنا دا مۇقالماي, قايتا سوعان ەرەگىسكەندەي, ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق باسقا ءبىر جاڭا قىرىنان جارقىراي كورىنۋى دە – ەرەكشە ءبىر عاجاپ قۇبىلىس. ول وسى جىلدارى عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, تالماي ىزدەنۋ ارقىلى «پارسىشا-قازاقشا تۇسىن­دىرمە سوزدىك», «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك» جانە «اراب تەكتى قازاق ەسىمدەرى» دەپ اتالاتىن اسا قۇندى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازادى. بۇل, ءسوز جوق, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەش الاڭسىز, تەك حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋگە ارناعان جاننىڭ, وندا دا «سونداي قيىن الاساپىران كەزدەردە ەل باسقارسام دا ەشكىمنىڭ جانى مەن قانى موينىمدا جوق – ارىم تازا; ەشكىمگە پارا بەرىپ, ەشكىمنەن پارا العام جوق – قولىم تازا; ەشكىمنىڭ رۋىن نە ءجۇزىن سۇراعان ەمەسپىن, تەك قابىلەتىنە قاراي قامقورلىق جاسادىم – ءجۇزىم تازا», دەپ قايمىقپاي ايتا العان, جانىنا پەندەشىلىك كىرىن جۇقتىرماي, حالقىنا پەرىشتەلىك تازالىقپەن ادال قىزمەت ەتكەن ەرەكشە جاننىڭ تۇلعالىق بولمىسىن تانىتۋمەن بىرگە ونىڭ ۇرپاققا ونەگە بولار تۇلعالىق تاماشا تاعىلىمىن دا العا تارتادى. قايتپاس قايراتتىلىق, تايماس تاباندىلىق, اينىماس ادالدىق ءبارى ءبىر وزىندە. ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ! سونىمەن بىرگە بۇكىل سانالى عۇمىرىن حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە ارناعان وسىنداي ءىرى تۇلعانىڭ ءوزىن بىلاي قويىپ, ونىڭ اتىن دا بىلمەيتىن ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورگەندە وكسىكتى وكىنىش وزەكتى ورتەيدى. «شىركىن-اي» دەيسىڭ وسىندايدا, سوناۋ ەجەلگى زامانداردان بەرگى: سويلەسە – ءسوزدىڭ شەشەنى; باستاسا – ەلدىڭ كوسەمى, تىندىرعان ءىسى – دوس ەمى بولعان تاڭداۋلى تۇلعالارىمىزدىڭ تالعامدى تاعىلىمدارىن ەلدىڭ كەلەشەگى – جاس وسكىن مەكتەپتە جۇرگەندە-اق وقىپ-ءبىلىپ, جەتە تانىپ, سولارداي بولۋدى ارمانداپ, سولارعا ەلىكتەپ وسسە عوي. قازىرگى تاڭدا ءوز زامانىنىڭ وڭداسىنوۆتارى كەڭ بايتاق دالامىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جارىسا شىعىپ, ەل بولىپ ورناتقالى جاتقان ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ءبىر-ءبىر التىن دىڭگەگىنە اينالار ەدى-اۋ دەگەن ءتاتتى قيال كوكىرەك كەرنەيدى. سوندا حالىق نەسىبەسىن جىرىمداپ جەگەندى قويىپ, ميلليونداپ, ميللياردتاپ وپىرا جالماپ جاتقان جالماۋىز جەمقورلىق تا بولماس ەدى-اۋ دەپ ارماندايسىڭ. ءبىزدىڭ ءسوزباسىن «تۇلعاتانۋدان» باستاپ, ونىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى جەتەكشىلىك تاعىلىمىنا ءمان بەرىپ, وي ءوربىتۋىمىز دە وسى ارمان تۋدىرعان قاجەتتىلىك بولاتىن.

قويشىعارا سالعارا ۇلى,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى