قازاقستانداعى ەلەكتروموبيلدەر: جاي-كۇيى, سىن-قاتەرلەر مەن كەلەشەگى

2023 جىلدىڭ 25 قاراشاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ وتىنىشىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اۋماعىنا اكەلىنەتىن ەلەكتروموبيلدەردى باج سالىعىن تولەمەي وتكىزۋ مەرزىمى 2025 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتىلدى. مۇنداي جاعداي جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترەندتەردى ءتيىمدى دامىتىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋگە كەڭىنەن جول اشىپ وتىر. جاھاندىق ترەندتەن قالىس قالمايمىز. قازىر الەمدە ەلەكتروموبيلدەر ساتىلىمى گەومەتريالىق پروگرەسسيامەن ءوسىپ كەلەدى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلەكتروموبيل شىعارۋدان كوش باسىندا تۇرعان قىتاي 2030 جىلعا قاراي جانار-جاعارمايمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەردەن تولىقتاي باس تارتپاق.

«ەلەكتروموبيلدەر ساتىلىمى جىل سايىن كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ءوسىپ كەلە جاتقانىن مىناداي كورىنىستەن كورىپ وتىرمىز. سوڭعى ءۇش جىلدىق ديناميكاعا ۇڭىلسەك, 2020 جىلى كۇللى الەمدە 3 ملن 240 مىڭ ەلەكتروموبيل ساتىلعان. بۇل 2019 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 43 پايىزعا كوپ. 2021 جىلى 6,5 ملن ەلەكترلى اۆتوكولىكتەر ساتىلدى, بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 109 پايىزعا ارتىق. 2022 جىلى ەلەكتروموبيلدەر ساتىلىمى جاڭا رەكورد ورناتتى, الەمدە 7,8 ملن دانا كولىك ساتىلدى. ال 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 17 ملن-عا دەيىن ءوستى. زەرتتەۋشى ماماندار 2035 جىلعا قاراي دۇنيە جۇزىندە شامامەن 130 ملن. ەلەكتروموبيل بولادى دەگەن بولجام ايتۋدا. ماسەلەن, قىتاي 2030 جىلعا قاراي جانار-جاعارمايمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەردەن تولىقتاي باس تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر», دەيدى ول.

2021 جىلى گلازگودا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كليمات سامميتىندە الەمدەگى 33 مەملەكەت (ولاردىڭ قاتارىندا ۇلىبريتانيا, اۋستريا, پولشا, تۇركيا, كانادا جانە ت. ب. بار) جانە General Motors, Ford, Mersedes, Volvo, Jaguar/Land Rover, BYD سياقتى اۆتوكولىك شىعاراتىن 6 ءىرى كومپانيا 2040 جىلعا دەيىن الەم بويىنشا ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشى بار اۆتوكولىكتەردەن تولىق باس تارتاتىنىن جاريا ەتتى.

ەلەكتروموبيلدەر سانى ەلىمىزدە دە كوبەيىپ كەلەدى. مىسالعا, وتكەن جىلى 1 قاڭتاردا قازاقستاندا بارلىعى 812 «جاسىل» اۆتوكولىك تىركەلسە, بيىل 1 قاڭتاردا ولاردىڭ سانى 7 793-كە وسكەن. بۇل – 9,5 ەسە ءوسىم. ەلەكتروموبيلدەردى ەڭ كوپ قولداناتىندار – الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى. وتكەن جىلى مەگاپوليس تۇرعىندارى ساتىپ العان 3600 كولىك تىركەلسە, بيىل جىل باسىندا بۇل كورسەتكىش 4315 بىرلىككە ۇلعايعان. ودان كەيىنگى ورىندا – استانا قالاسى تۇر, جىل باسىنداعى كورسەتكىش بويىنشا ەلوردادا 945 ەلەكتروموبيل تىركەلگەن.

ەڭ ءبىرىنشى تۇيتكىل – ينفراقۇرىلىم. تابيعاتقا ەشقانداي زيانىن تيگىزبەيتىن ەلەكتروموبيلدەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «قر-نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكولوگيالىق تازا كولىكتى تانىمال ەتۋ جانە ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن ازىرلەگەندە ارنايى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. سونىڭ ناتيجەسىندە «قر-داعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى», «اۆتوكولىك جولدارى تۋرالى», «اۆتوموبيل كولىگى تۋرالى», «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى», «جول ءجۇرىسى تۋرالى» زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. وسى زاڭ اياسىندا «ەلەكتروموبيل», «ەلەكتر قۋاتتايتىن ستانتسيا» دەگەن ۇعىمدار ەنگىزىلدى. زاڭداعى ەڭ ۇلكەن جەڭىلدىك – كوممۋنالدىق اقىلى اۆتوتۇراقتاردا ەلەكتروموبيل قوجايىندارى ءۇشىن تەگىن تۇراق ورىندارى بولاتىنى ناقتىلاندى. بۇدان بىلاي ءاربىر ەلدى مەكەندە ەلەكتروموبيلدەردى قۋاتتايتىن ستانتسيالار سالىنۋى كەرەك.

تاعى ءبىر جاڭالىق – ەلىمىزدەگى ەلەكتروموبيل قوجايىندارىان ءارتۇرلى سالىق جەڭىلدىكتەرى دە قاراستىرىلعان. مەملەكەت باسشىسى جوعارىدا اتالعان زاڭمەن قاتار, سونداي-اق «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋروالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا دا قول قويدى. بۇل زاڭ ەلەكتروموبيلدەردى قۋاتتايتىن ستانتسيامەن جابدىقتالعان جەرلەردە كولىك قۇرالدارىن توقتاتۋ مەن قويۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزەدى. مىسالى, ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشى بار اۆتوكولىك يەسى ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان اۆتوتۇراققا كىرەتىن بولسا, 5 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە, ياعني, 18 500 تەڭگە ايىپپۇل تولەيدى. سونداي-اق زاڭدا تۇرعىن ايماقتارداعى ەلەكتر قۋاتتايتىن ستانتسيالاردى جوبالاۋ, ورناتۋ جانە تەحنيكالىق پايدالانۋ ەرەجەلەرىن ازىرلەۋ مەن بەكىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىلىگى انىقتاۋ ناقتىلانعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ەلەكترمەن قۋاتتايتىن ستانتسيالار سالۋعا شەشىم قابىلداۋ: تاكسي تۇراقتارىن, اۋەجايلاردا, ۆوكزالداردا, 1 جانە 2 ساناتتى ستاتسيونارلىق ساۋدا جانە مادەني-ويىن ساۋىق نىساندارىن, دەمالىس پاركتەرى مەن الاڭداردى, داڭعىلداردى, كوشەلەردى, ورامداردى ەلەكترمەن قۋاتتايتىن ستانتسيالارمەن جابدىقتاۋ مىندەتتەلگەن. مەملەكەت پەن بيزنەس تاراپىنان ەلەكتروموبيل نارىعىن دامىتۋ جانە قولداۋ ماقساتىندا ۇتقىر ۇسىنىستار ايتىلىپ, تەتىكتەر ازىرلەندى. سولاردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ارقىلى كاسىپكەرلەرگە ەلەكترمەن قۋاتتايتىن ستانتسيالار سالاتىن جەر ۋچاسكەلەرىن اۋكتسيونسىز بەرۋ. بۇل ماسەلە قازىر جان-جاقتى پىسىقتالىپ, قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسىمىن الۋ, تەتىكتىڭ تيىمدىلىگىن بولجاۋ سياقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ەلەكتروموبيلدىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگى قانداي؟

جاسىراتىنى جوق, قازىرگى تاڭدا ەل اۋماعىندا زاريادتاۋ ستانتسيالارى جەتكىلىكسىز. ساراپشى-ماماندار 10 مىڭعا جۋىق ەلەكتروموبيلگە 180 قۋاتتايتىن ستانتسيا قىزمەت كورسەتەتىنىن ايتىپ, بۇل تۇيتكىلدى وڭ شەشۋگە ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتقانىن ايتادى. كەيبىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسىنداي ستانتسيالاردىڭ ءتىزىمى كورسەتىلگەن پاراقشالار بار. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, جاڭا زاڭدا رەسپۋبليكا اۋماعىندا سالىناتىن قالاارالىق جولدارعا, اينالما جولدارعا قاتىستى نورما بار. الداعى ۋاقىتتا جاڭادان سالىناتىن تاس جولداردا ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ستانتسيالاردى ورناتۋعا ورىن قالدىرىلادى جانە ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

ەلەكتروموبيلدەردىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. ونى ساتىپ الاتىن ادامداردىڭ سانىنىڭ كوبەيۋى وسىدان بولىپ وتىر. قازاقستان ازاماتتارىنا كولىكتىڭ ەكولوگيالىق تازا تۇرىنە كوشۋى ءۇشىن مەملەكەت بەرەتىن كۆوتانىڭ بارىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ەلەكتروموبيلدىڭ قورشاعان ورتاعا ەشقانداي زيانى جوق. سوندىقتان مەملەكەت ونى ساتىپ العاندا كەدەن جانە سالىق تولەمدەرىنەن بوساتاتىن كۆوتا بەرىپ وتىر. وسىنداي جەڭىلدىكتەردەن بولەك, قاراپايىم ازاماتتار ەلەكتروموبيلدى باسقا سەبەپتەرمەن دە تاڭدايدى. ولاردىڭ ىشىندە وندىرگىشتىك, ديناميكالىق سيپاتتامالار بار. سونداي-اق ەلەكتروموبيلدى قاراپايىم ەلەكتر جەلىسىنەن زاريادتاۋعا بولادى, بۇل جانارماي شىعىندارىن ايتارلىقتاي ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار مۇنداي كولىكتەردە بولشەكتەر از, سول سەبەپتەن سيرەك بۇزىلادى.