يبن بوكەت

الاش قايراتكەر­لە­رىنەن قالعان ءبىر ءسوز بار: «مولدانى پراۆوسلاۆ دىنىندەگى پوپپەن سالىس­تىرا المايسىز. قازاقتا مولدا – ءبىر مەزگىلدە ءدىني قىز­مەتكەر ءارى مۇعالىم» دەگەن. ەندەشە, حح عاسىردىڭ 20–30 جىلدارىنا دەيىنگى قوجا-مولدانىڭ الەۋمەتتىك مارتە­بەسىنە بىرجاقتى باعا بەرۋ قيسىنسىز. ونى ايتامىز-اۋ, يسلام قۇندىلىعىنان باستاۋ الاتىن كىسى ەسىمى كەڭەس زامانىندا دا ۇزىلگەن ەمەس. بۇعان مىسال جەتكىلىكتى.

بۇگىنگى ايتپاعىمىز – ءبىرتۋار عالىم, ايگىلى رەكتور ەۆنەي ارىس­تان ۇلى بوكەتوۆتىڭ ەسىمى تۋرالى. زەرتتەۋشىلەر پىكىرىنشە, تىلدىك قورىمىزداعى ءار ءسوزدىڭ, ءار ەسىمنىڭ گەنەتيكالىق كودى بار. ءبىز ىلعي «ەۆنەي» اتىنا كەلگەندە كۇمىلجىپ قالاتىنبىز. «بۇل ەۋروپا, حريستيان الەمى ءسوزى مە؟» دەپ. اڭىزعا جۇي­رىك جەرلەستەرىمىز ءتىپتى «بالا­سى توقتاماعان سوڭ, بۇل – ىرىمداپ قويعان ەسىم. تۇپكى ما­عى­ناسى ورىستىڭ انايىلاۋ سوزى­نەن شىعادى», دەگەنىن ءوز قۇلا­عىمىزبەن ەستىگەنبىز. مۇنى ايتقان – اجەپتاۋىر عىلىمي دارەجەسى بار ادام...

تاياۋدا قالامگەر جاقسىباي سامرات­تىڭ ەستەلىك كىتابى شىق­تى. سونىڭ ىشىندە «ەبىنەي» دەگەن ءبىر اۋىلداسىنىڭ ەسىمى اتالادى. بۇعان قاراپ, «بۇل ات سولتۇستىكتەگى اعايىنعا جات بولمادى عوي» دەگەن وي تۇيدىك (ە.بوكەتوۆ تە – قى­زىلجار ءوڭىرىنىڭ تۋماسى). ارينە, ءار جۇم­باقتىڭ جاۋابى, شەشىمى بار.

2015 جىلى ايگىلى ءدىن قاي­رات­كەرى سادۋاقاس عىلما­ني­دىڭ «زامانىمىزدا بول­عان عۇلامالاردىڭ عۇمىر تاريحتارى» اتتى ەلەۋلى جيناعى شىق­تى. مۇندا ارقانىڭ مەن دەگەن ءدىن قايراتكەرلەرى ءاۋ باستا قىزىلجاردىڭ دىنگە جۇيرىك قالپە-حازىرەتتەرىنەن ساباق العانى جازىلعان. ولاردىڭ الدىنان مىڭداعان شاكىرت وتكەنى تۇسىنىكتى. سونداي ازاماتتىڭ بىرىنەن ارىستان-اكە پەرزەنتىنە ەسىم سۇراعاندا, مولدەكەڭ ء«سا­بيدىڭ اتى يبن-عابيدەن بولسىن!» دەپتى. وسى دەرەكتى قازىرگى شال اقىن اۋدانىنىڭ (عالىم تۋعان جەر) كونەكوز اقسا­قال­دارى مەن ەبەكەڭنىڭ تۋعان ءىنىسى قام­زاباي اعامىز جەتكىزگەن ەكەن.

ات قويۋشى قالپەنىڭ اراب تىلىنە مىقتىلىعى داۋ تۋعىز­بايدى. ءبىز عوي, ەۋروپا ماقا­مىمەن «يبن» دەيمىز, ال ارابشا ول «يبنۋ» دەپ ايتىلادى. جال­پاق تىلمەن تۇسىندىرسەك, «يبنۋ عابي­دەن» – «عابيدەننىڭ بالاسى» (عابيدەننەن تۋعان) دەگەندى اڭعارتادى.

نەگە عابيدەن (اۋەلگى ماعى­ناسى – دىنگە تولىق بەرىل­گەن, تۋىندى ماعىناسى – قۋاتتى, باقۋات)؟ ول قاي عابيدەن؟ مۇنى ءدال بولجاپ ايتۋ قيىن. مۇ­­سىلمان الەمىندە دىنگە, عىلىمعا ايرىقشا قىزمەت ەتكەن عا­بيدەندەر وتە كوپ. قالپە وسىنى ەسكە الدى ما, جوق ءوز ۇستازدارى ەسىمىن قۇرمەتتەدى مە – ول جاعى بەيمالىم.

ەندى يبن عابيدەننىڭ «ەب­ى­نەيگە» (ورىسشا ەۆنەيگە) اينالىپ كەتۋى – مۇ­حامەدحانافيانىڭ شوقانعا, يبرا­گيمنىڭ ابايعا, عابدۋلعانيدىڭ قانىشقا اي­نال­­عانىنداي وقيعا. قىسقا قايىرساق, «يبنۋدان» ەبىنەي شىق­قان.

الەم تاريحىنا «يبن» اتىمەن ەنگەن عۇلامالار از ەمەس. مەديتسينا اتاسى يبن سينا ء(حى عاسىر), ەۋروپا فيلوسوفياسىنا ولجا سالعان يبن رۋشد ء(حىى عاسىر), كونە تاريحىمىزدى بەدەرلەپ كەتكەن يبن فادلان (ح عاسىر) مەن يبن باتتۋتا ء(حىV), ت.ب. تۇلعالاردى كىم تانىمايدى؟

ارينە, ءوز عالىمىمىزعا كەلسەك, ءاۋ باستاعى «يبن عابي­دەننىڭ» – «يبنەيگە», بۇل نۇس­قانىڭ – «ەبىنەيگە» (نەمەسە «ەۆنەيگە» اينالۋىنىڭ تىلدىك-گرام­ماتيكالىق تۇسىنىگى بار. مىسالى, ىقى­استى (يحلاس) جەر­گىلىكتى اۋىزەكى تىلدە كەيدە «ەحلاس» دەپ تە جاتادى.

ءبىز ءۇشىن ماڭىزدىسى – كور­نەكتى عالىم, جوعارى مەكتەپ ۇيىمداستىرۋشىسى, اۋدارماشى, جازۋشى, ەستەت ەۆنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆ ەسىمىنىڭ اقيقاتى. ونىڭ استارىندا ءداستۇر دە, يماندىلىق تا, ىزگى ادامي نيەت تە تۇنىپ تۇر. كىم بىلەدى, ارىستان تۋمىرزا ۇلى مەن ۇم­سىن بايجانقىزىنا قۇداي بەرگەن 14 پەرزەنتتىڭ توعىزىنشىسى دۇنيەگە كەلگەندە ازان شاقىرىپ ات قويعان ساۋاتتى مولدا نارەستەگە عالىم بولۋدى تىلەگەن شىعار. ءيا, ەسىم-سويى يبن ارىستان يبن تۋمىرزا (يبن بوكەت) سابيگە بولاشاقتا ءابۋناسىر يبن مۇ­حاممەد يبن ۋزلاع ءال-فارابي جولى بۇيى­رىپ تۇر ەكەن.

ايتۋعان دوسبي