جازۋشى اقتاەۆتىڭ جۇرەگىنەن شىققان, جۇيرىك قالامىنان تۋعان رەسپۋبليكامىزدىڭ باسپالارىنان جارىق كورگەن شوقتىعى بيىك ءتول تۋىندىلارىنىڭ اتتارىن عانا اتاپ كەتەرلىك. ولار: «دالا تۋرالى تولعاۋ», «قاپشاعاي حيكايالارى», «بۇلار ءبىرىنشى بولىپ ەدى», «ابىلايحاننىڭ اق جولى», «حانزادانىڭ قاسىرەتى», «وقجەتپەس», «قازاق حانىمدارى», «التىن قالام», «شاراپاتتى شاڭىراق», «اقبوز ات». ءتۇرلى جانردا قاشالعان بۇل كىتاپتاردىڭ قاي-قايسىسى دا وقىرمان نازارىن اۋدارارى حاق...
بۇل كۇندە توقساننىڭ تورىنە القىنباي كوتەرىلىپ وتىرعان سارباس اعانى الپىس جىلدان بەرى جاقسى تانيمىن. ادەبيەتكە اۋەس, جازۋعا قۇشتار قالامداستارىمىزدىڭ باستارىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى قوسقان سوعىستان كەيىنگى مامىراجاي ءداۋىردىڭ بىزگە ۇسىنعان ءۇردىسى, ءتالىم-تاربيەسى مەن ۇلگى-ونەگەسى ۇشان-تەڭىز. ول كەزدە قازىرگىدەي اتكوپىر گازەت-جۋرنال جوق. رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە باسىلىمداردىڭ ۇزىن سانى وننان اسپايتىن. ارينە, بولاشاق بالاۋسا قالامگەرلەردىڭ ۇلكەن مەكتەبىنە اينالعان بالالار گازەتتەرى مەن جەتكىنشەكتەر جۋرنالدارى وقۋشىلاردىڭ قابىلەت-دارىندارىن ۇدايى شىڭداپ, ىنتالاندىرۋدى ۇمىتپايتىن. جاس تىلشىلەردىڭ اتى-جوندەرىن ءاردايىم ۇكىلەپ اتاپ, ارنايى گراموتالارمەن ماداقتاپ, شاعىن كىتاپحانالار سىيلاۋدى داستۇرگە اينالدىرعان-دى.
مەكتەپتە جۇرگەنىمدە وسىنداي شاعىن كىتاپحاناعا مەن دە يە بولعان ەدىم. ۇمىتپاسام ەڭ العاشقى تىرناقالدى حابار-وشارىم «پيونەرلەرگە ريزا» دەگەن اتپەن سول كەزدەگى «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە («ۇلان») جاريالاندى. وندا 6-سىنىپتامىن. ارتىنشا ءتۇرلى-ءتۇستى تاقىرىپتاردى وزەك ەتكەن ماتەريالدارىم بۇرقىراپ شىعا باستادى. دوستىق تاقىرىبىنا قۇراستىرعان ەكى رەبۋسىم جارق ەتە قالعانداعى قۋانىشىمدا شەك جوق. ال ونىنشى سىنىپقا كوشكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا وتىز جاس تىلشىگە بەرىلگەن شاعىن كىتاپحانانىڭ ءبىرى قولىما تيگەندەگى كوڭىل-كۇيدىڭ اسەرىن سوزبەن جەتكىزە الماسىم انىق. ۇلكەندى-كىشىلى جيىرما-وتىز كىتاپتى اۋدارىپ-توڭكەرىپ تاماشالاعان مەيىرگە تولى كوگەرشىن جۇرەكتەردىڭ لۇپىلدەرىن ەستىگەندەيمىن.
سونداعى ءبىزدى قۋانتقان كىتاپتاردىڭ اۆتورلارى كىمدەر؟ مۇمكىندىگىنشە ەسىمە تۇسىرەيىنشى. ءتۇر-كەلبەتتەرى ءوزىمىزدىڭ وقۋلىقتاردان تانىس مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, ءابۋ سارسەنباەۆ, قاسىم امانجولوۆ, تايىر جاروكوۆ. ءار جىلدارى شىققان كىتاپتارىنىڭ اراسىندا قادىر مىرزاليەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ سەكىلدى اقىنداردىڭ جىر جيناقتارى كوزىمە وتتاي باسىلعان. سونىمەن بىرگە «اباي ەلىنە ساياحات», «دەمالىس ساعاتىندا» اتالاتىن ەكى تانىمدىق كىتاپتىڭ بەرتىنگە دەيىن اينىماس سەرىگىم بولعانىن ايتقان ءجون. ءبارىمىزدى قىزىقتىرعان بازارلىقتىڭ ىشىندە الاقانداي قوراپشاعا سالىنعان جۇقا-جۇقا ون كىتاپ بولدى. سىرتقى مۇقاباسىنا فوتولارى باسىلعان جاس شايىرلاردىڭ «تۇڭعىش» سەرياسىمەن جارىق كورگەن ولەڭدەر جيناقتارى ەكەن. جىپىرلاعان قالامگەرلەردىڭ اراسىنان بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن سارباس اقتاەۆتىڭ ەسىم-سويى جانىما دا, جۇرەگىمە دە جاقىن كورىنگەنىن جاسىرا المايمىن. ويتكەنى مۇنىڭ الدىندا عانا ارمانداعى الماتىدان, «ارا» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەيتىن سارباس اعادان جىلى لەبىز بىلدىرگەن ءۇشبۋ حات العانمىن. جۋرنالدىڭ ارناۋلى ءتۇرلى-ءتۇستى فيرمالىق كونۆەرتىمەن جونەلتىلگەن سالەمدەمەدە «جانات باۋىرىم! بىزگە جولداعان ەزۋتارتار ەتيۋدتەرىڭ جۋرنالدىڭ تاياۋداعى ساندارىنىڭ بىرىندە جاريالانادى. قالامىڭدى ۇشتاي بەرگەيسىڭ. حابارلاسىپ تۇر» دەپ جازىلعان-تۇعىن. تۇمارداي ساقتاپ جۇرگەن وسى جادىگەر-حاتتى كەزىندە قاسيەتتى قارا شاڭىراق «سق»-دا بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە قادىرمەندى ۇستازدىڭ وزىنە كورسەتكەنمىن-ءدى. ءجۇزى شىرايلانىپ, ماساتتانىپ قالدى...
تۇيتكىلى مەن قۋانىشى قات-قابات توعىسىپ جاتاتىن مازاسىز مىناۋ تىرلىكتە بەيتانىس اعانىڭ الدىندا ەكى مارتە بولعانىم بار. مۇلدەم ويلاماعان جۇزدەسۋ, كۇتپەگەن كەزدەسۋ. ورايلى تۇستا جادىداعى ەلەستى قاز-قالپىندا جاڭعىرتايىن.
شۋاعى مول ستۋدەنتتىك جايدارمان جىلدار دا زۋىلداپ ءوتىپ جاتىر.تۇسكە دەيىن ساباقتامىز. ءۇش-ءتورت دارىستەن سوڭ اپىل-عۇپىل جۇرەك جالعاپ الىپ, كىتاپحاناعا, وقۋ زالدارىنا اسىعامىز. مەن بولسام رەداكتسيالاردى شارلايمىن.
اپتانىڭ باسىندا «كوممۋنيستىك-63» داڭعىلىنداعى (قازىر بۇل كوشە ابىلايحان اتالادى) «قازاقستان پيونەرى» («ۇلان») مەن «لەنينشىل جاس» («جاس الاش») گازەتتەرىنىڭ شاڭىراعىنا باس سۇعامىن. كەلەسى كۇنى «بالدىرعان», ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالدارىنا كىرىپ شىعامىن. ودان كەيىنگى بوس ۋاقىتىمدا وقۋ مينيسترلىگىنىڭ ەكىنشى كورپۋسىندا جايعاسقان «قازاقستان مۇعالىمى» مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ عيماراتىنداعى «قازاق ادەبيەتى», «ارا» سەكىلدى باسىلىمدارعا بارامىن. قولىم قالت ەتكەندە جازعان شيماي-شاتپاق دۇنيەلەرىمدى اتى-جوندەرىنە اۋىلدا جۇرگەندە-اق ابدەن قانىق اعايلار مەن اپايلارعا ۇيالا, قىسىلا تاپسىرامىن. وبالى نەشىك, رەداكتسيا جۋرناليستەرى مەن قىزمەتكەرلەرى قۇشاق جايا قارسى الادى. قۇدايعا شۇكىر, اپتا سايىن بولماسا دا, اي ارالاتىپ گازەت-جۋرنالدار شاعىن ماقالالارىمدى, سۋرەتتەمەلەرىمدى, مولتەك اڭگىمە-يۋمورلارىمدى تۇراقتى باساتىن بولدى. سونداي-اق باسىلىمدار سوزجۇمباقتارىمنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاريالاپ جاتادى. قالايشا قۋانبايسىڭ!
ءوستىپ الاڭسىز شالقىپ جۇرگەنىمدە ىڭعايسىز وقيعاعا ۇرىنا جازداعانىم بار. ابىروي بولعاندا بۇل كەلەڭسىزدىكتەن سارباس اعا امان-ەسەن دەر كەزىندە قۇتقارىپ قالعان ەدى. بۇدان ەكى-ءۇش جەتى بۇرىن استانالىق وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنە «تاماشا» ماتەريال تاستاپ كەتكەم. دالىرەك ايتسام «وقىدىق, پىكىر ايتامىز» دەگەن ايدار اياسىندا جازىلعان وتكىر رەتسەنزيا. جاڭىلماسام و كەزدە «جەتىسۋدىڭ» مادەنيەت-ادەبيەت بولىمىندە قاستەك اعا بايانباەۆ, نە دۇكەنباي دوسجانوۆ ىستەيتىن. ناقتى قايسىسى, ەسىمدە قالماپتى. تور كوز پاراققا ادەمىلەپ كوشىرىلگەن نەبارى ءتورت-بەس بەتتىك قولجازبامدى تۋرا كوز الدىمدا شۇقيا وقىپ شىققانى. «پوچەركىڭ جاقسى ەكەن. ماشينيستكالار قينالماي باسىپ تاستايدى عوي. ءساتىن سالسا سەنبىلىك ادەبيەت بەتىندە جارقىراپ شىعادى...». جاتاقحاناما شاتتانىپ ورالدىم. قاسىمداعى بولمەلەس جىگىتتەر دە الدىن-الا قۇتتىقتاۋدا. «كەرەمەت كۇشتى ماقالا» دەگەنىمىز قايدا؟ بىراق قازىرگىدەي سوتكا قاي-د-ا؟ ىرگەمىزدەگى «الاتاۋ» كينوتەاترىنىڭ الدىنداعى گازەت دۇڭگىرشەگىنىڭ الدىن توزدىردىم. كۇتە-كۇتە «كەرەمەتىمنەن» كۇدەر ءۇزىپ, رەداكتسياعا باردىم. ء«وزىڭ جوعالىپ كەتتىڭ عوي. رەتسەنزياڭ باستىقتىڭ الدىندا جاتىر. تۋرا وسى قازىر كىرىپ شىقشى. جەردەن-كوكتەن تاپساڭدار دا ماعان جولىقتىرىڭدار» دەپ وتىر. سالەمىمدى اسىعا-ۇسىگە العان ءبولىم جىگىتى مەنى باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى سارباس اقتاەۆتىڭ كابينەتىنە تىزە بۇكتىرمەگەن كۇيى سىلتەپ جىبەردى.
تابالدىرىعىن جۇرەكسىنە اتتاۋىمدى سەزە قويعان اققۇباشا جىگىت اعاسى:
– كانە, بالاقاي, بەرمەن قاراي تورلەتشى. ءحالىڭ قالاي؟ – دەدى ەمەن-جارقىن پەيىلمەن. جىمىڭداعان نۇرلى ديدارىن وزگەرتپەگەن قالپى ءسوزىن ساباقتاعان. – سەن ءوزى, قاي جاناتسىڭ, وسى؟ فاميلياڭ دا, ادرەسىڭ دە قۇبىلا بەرەدى. تۇسىنسەم بۇيىرماسىن. سونىڭ سىرى مەن قۇپياسىن ءوز اۋزىڭنان بىلەيىن دەگەنىم دە. تاياۋدا سەيداحمەت اعاڭنان, بەردىقۇلوۆتان بار جايعا قانىققاندايمىن. «ول – مەنىڭ يۋنكوررىم عوي» دەپ شىرەنەدى. قازپي-دە نەعىپ اداسىپ ءجۇرسىڭ؟ ءا-ءا...
اڭگىمە اۋانىن اڭعارا قويعان مەن دە الگىندەگى قوبالجىعان ءتۇرىمدى جاسىرعان بوپ, ەركىن ءتىل قاتتىم:
– سارباس اعا, ءوزىڭىز دۇرىس بايقاپسىز. الدىڭىزدا بۇگەجەكتەپ وتىرعان كوجەگىڭىز – سول باياعى جانات ورىنباەۆتىڭ ءدال ءوزى. بىلتىر ون ءبىر جىلدىقتى كۇمىسپەن اياقتاپ, اتتەستات الاردا ءبىر-اق بىلدىك ەمەس پە؟! تۋ تۋرالى كۋالىگىمدە اتاتەگىم ەلشىبەكوۆ ەكەن. تىپىرلادىق تا قالدىق. ايتەۋىر, بۇكىل قۇجاتتارىمدى قايتادان تۇزەپ, تۇگەندەپ ۇلگەردىم. جۋرفاك قابىلدامادى, اسكەري دوكۋمەنتىڭ جوق دەپ. لەپسىگە بارىپ ۆوەنكوماتتان انىقتاما الۋعا ۋاقىت وتە تىعىز. امالسىزدان قازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە باردىم...
– جارايدى... ءبارى دە تۇسىنىكتى. شارۋامىز دا, قىزمەتىمىز دە گازەت كەمىرۋ بولعاندىقتان, سەنىڭ اتى-ءجونىڭ ماعان كوپتەن بەرى تانىس. شامالاۋىمشا التىنشى-جەتىنشى كلاستان باستاپ جازىپ ءجۇرسىڭ. اياق الىسىڭ قۋانتادى. وسى باعىتىڭنان تايما. ءسوز ونەرىنە باس ۇرعان ەكەنسىڭ, ەندىگى جەردە كاكىر-شۇكىردى ءتىزىپ شيمايلاي بەرمەي, كەسەك تە, ەلەڭ ەتكىزەر دۇنيەلەر جازۋعا ۇمتىل. ول ءۇشىن تۇرتىنەكتەپ ىزدەنۋ كەرەك, كوپ وقۋ كەرەك. بويىڭداعى قابىلەت-دارىندى ۇدايى شىڭداعاندا عانا كوزدەگەن ماقساتىڭا قول ارتاسىڭ. مەن وعان ءشۇباسىز سەنەمىن...
ءۇن-ءتۇنسىز باسىمدى يزەيمىن. موينىم سالبىراپ كەتكەنگە ۇقسايدى. ايتقاندارى كوڭىلىمە قوناقتاعانداي. قىزىل سوزدەن گورى, اقىل-كەڭەسكە تولى. كۇمىلجى ويدىڭ ۇيىعىنان شىعا الماي وتىرعان مەنىڭ كەيپىمدى بايقاعان ول ۇزىلگەن اڭگىمەنى جالعادى:
– جاقسى بولدى جولىققانىڭ. وزىڭمەن كوزبە-كوز تىلدەسكىم كەلدى. ال مىنا ءبىر قولىما تيگەن رەتسەنزياڭدى بولىمدەگى جىگىتتەر جامىراي ماقتاپ جاتىر. تۋراسىن ايتايىن, ماعان ۇنامادى. باسىنان اياعىنا دەيىن جالاڭ جامانداۋ, ۇردا-سوق سىناپسىڭ. تابان تىرەر تياناقتى, بۇلتاقسىز دەرەگىڭ جوق. ونىڭ ۇستىنە پالەنباي كىتاپ شىعارىپ, ءمۇيىزى قاراعايداي بولماسا دا اتى بەلگىلى دارداي اقىندى, ءوزى دوكەي جەردە, ورگاندا ىستەيتىن اۆتوردى ولتىرە سىناپسىڭ. بايقاعايسىڭ... ارتىق ايعاي-شۋعا, دابىرا داۋ-دامايعا ءىلىنىپ كەتىپ جۇرمەگەيسىڭ. ساق بولعايسىڭ... كەلەشەگىڭدى ويلامايسىڭ با؟ رەنجىمە. ءبىز ءالى كەزدەسەمىز.
قىزىق! بۇرىن-سوڭدى ارالاس-قۇرالاس بولساق ءبىر ءسارى, ارنەنى ويلاپ شىرىلداعان قامقور جۇرەكتىڭ داۋىسىن ەستىسەڭ, شىركىن؟! نە كوكەڭ ەمەس, نە اعاڭ ەمەس, ءتىپتى جەرلەس اۋىلداسىڭ دا ەمەس. ايتەۋىر, «ابايسىزدا ءسۇرىنىپ قالىپ, شوق باسىپ جۇرمەسە ەكەن», دەيدى دە. العىس جاۋدىرعاننان باسقا قولدان كەلەر ەش قايران جوق-اۋ...
كوپ ۇزاماي, وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا جۋرناليستەر مەن جازۋشىلار سارىلا كۇتكەن ون ەتاجدى ايدىك ء«باسپاسوز ءۇيى» ءوز ەسىگىن ايقارا اشقان. وزىق ارحيتەكتۋرانىڭ عاجايىپ ۇلگىسىمەن اسقاقتاي بوي كوتەرگەن عيمارات «كوكبازاردىڭ» تۇبىندەگى «جىبەك جولى» مەن «دوستىق» كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. استانانىڭ ءار قيىرىندا شاشىراپ جايسىز كۇي كەشكەن وتىز-وتىز بەس ءىرىلى-ۋاقتى گازەت-جۋرنالداردىڭ ەڭسەلەرى كوتەرىلىپ-اق قالعان. كىرىپ-شىعاتىنى ءبىر ەسىك بولعاندىقتان قالامگەرلەر: «قانداي جاقسى بولدى. ايىندا-جىلىندا زورعا كورىسۋشى ەدىك», دەپ ءماز.
بىردە بولماسا بىردە دەگەندەي ءتۇرلى كەزدەسۋلەردە, ارقيلى ادەبي-مادەني كەشتەردە سارباس اعامەن ۇشىراسىپ, حال-جاعداي سۇراسىپ جاتامىز. ارينە, شىعارماشىلىقتاعى جەتىستىكتەر مەن جاڭالىقتارىمىزدى تىلگە تيەك ەتەمىز... جاقسى ادامنىڭ جىلى قاباعىنىڭ ءوزى ويىڭدى سەمىرتىپ, بويىڭدى سەرگىتەرى ءسوزسىز. شاپشاڭ ۋاقىتتىڭ قاناتىندا قالاي ەسەيگەنىمىزدى دە باجايلاماعانبىز؟ ارمانداعى, قيالداعى, تەك رومانتيكتەردىڭ كيەلى ۇياسى, قاسيەتتى ۇستاحاناسى سانالاتىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە تۇياق ىلىندىرگەنىمە دە بىرەر جىلدىڭ بەدەرى. كەزەكتى ءىسساپاردان ورالىپ, شىعىپ بارا جاتقان نومىرگە جەدەلدەتىپ ماتەريالىمدى جازۋعا وتىرۋىم مۇڭ ەكەن, قول استىمداعى قارا تەلەفون بەزىلدەپ قويا بەردى. ترۋبكانى كوتەرۋگە ق ۇلىقسىزبىن. «قاپ, اتتەگەن-اي!..» كەشەلى بەرى جول-جونەكەي ميىما جازىپ كەلگەن ساپار سازىن ەرتەلەتىپ اق قاعاز بەتىنە تۇسىرۋگە وتىرعام. تەلەفون ىلە-شالا قايتا شىرىلدادى...
– جاناتجان, ءوزىڭسىڭ بە؟ الگىندە حابارلاسسام... ورنىڭدا جوقسىڭ عوي... ەگەر قولىڭ بوساسا ءداپ قازىر ماعان, ەكىنشى قاباتقا تومەنگە ءتۇسىپ كەتسەڭ قايتەدى...
– ؟..
تۇڭعىش رەت تەلەفونداسا دا سارباس اعانىڭ داۋىسىن جازباي تانىدىم.
كەزدەسۋدىڭ كارتيناسىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن سۋرەتتەمەي باستى شارۋانىڭ جاي-جاپسارىن باياندايىن.
– كۇنى كەشە عانا ءتارىزدى. ءبارى-ءبارى ەسىمدە. زىمىراپ ۋاقىت قالاي جۇيتكيدى. ينستيتۋت ءبىتىرىپ, قارشادايىڭنان قالاعان كاسىبىڭنىڭ پۇشپاعىن ارىپتەستەرىڭمەن بىرگە يلەپ ءجۇرسىڭ. «لەنجاسقا» كەلگەنىڭە دە ءبىراز بوپ قالدى-اۋ, دەدى ساكەڭ ۇزىن سوناردىڭ جەلىسىن تىم ارىدەن سۋىرتپاقتاعان كۇيى جانارىما جانارىن قاداپ.
– ءوزىم دە سەزبەي قالىپپىن. شاماسى جەتى-سەگىز جىل. بايقايسىز با, اعا؟ سوڭعى كەزدەرى «بالاقاي» دەمەي, ەسىمىمىزبەن اتايتىندى شىعاردىڭىز...
– ءوي , اينالايىن, سولاي ما؟ كورەمىسىڭ مۇرتىڭ دا قويۋلانىپ, ءجۇرىس-تۇرىسىڭ دا اۋىرلاعانداي ما؟ ءومىر زاڭى ءوز دەگەنىن جاسايدى. جاسىنداي جارقىراپ, بويىڭداعى قابىلەتىڭ مەن تالانتىڭدى سۇيىكتى گازەتىڭە ادال تەر عىپ توكتىڭ. مۇمكىندىگى وڭىنان كەلىپ تۇرعاندا بىزگە «سق»-عا قىزمەتكە كەلسەڭ قايتەدى. ەندىگى جەردە قارا شاڭىراقتا قاسقايىپ جۇرگەنىڭ دۇرىس. ايلىعىڭ دا جوعارى... اعا باسىلىم دەگەن اتى بار.
– ۇسىنىسىڭىزدى ويلانىپ كورەيىن, مۇرسات بەرىڭىز...
ەكىۇداي سولقىلداپ تۇرعانىمدى تەككە جىبەرگىسى كەلمەگەن ساكەڭ جوپەلدەتە جەتەكتەپ ساپار بايجانوۆقا – رەداكتورعا الىپ باردى. ءسوز ءلامى دە, ءجۇزى دە اشىق. كەلەشەگىن كۇنىلگەرىدەن ويلايتىن جايدارى جان ەكەن. بىردەن ۇنادى. «سارباس, سەن ءوزىڭ جاقسىلاپ ءتىل تابىسقانعا ۇقسايسىڭ. بۇل شارۋانى سوزباي, تۇستەن كەيىن رەدكوللەگيادا شەشىپ تاستايىق. سىرتتاي بىلەمىن, ءدال بىزگە كەرەك جىگىت. كەيىنىرەك اسىقپاي سويلەسەرمىز. وسى بىزدەن شىققان بويدا باستىقتارىڭا ەسكەرتىپ, ءوتىنىشىڭدى جازباشا ءتۇسىندىرىپ تاستاپ كەت. ءبارىنىڭ زاڭدى بولعانى ءجون. ەرتەڭنەن باستاپ الاڭسىز جۇمىسىڭا كىرىسە بەرەرسىڭ...»
قوس باستىق, قوس ساكەڭ قولىمدى قىستى كەزەك-كەزەك.
مەن قۋانارىمدى دا, شاتتانارىمدى دا بىلمەي ۇلكەن كابينەتتەن شىعا جەتىنشى قاباتتاعى «لەنجاسىما» جاياۋ تارتتىم...
ماسەلە ءبىز ايتقانداي وپ-وڭاي شەشىلگەن جوق. اشەيىندە جارق-جۇرق جارقىراپ وتىراتىن سەيداحمەت كوكەم قولىن كوڭىلسىزدەۋ ۇسىندى. ويلانىپ-تولعانىپ كەلگەن ەكىاۋىز ءسوزىمدى ءتىل ۇشىندا تىستەپ تۇرا الماي:
– اعا, مەنىڭ وتىنىشىمە قول قويىپ بەرىڭىزشى, «سوتسياليستىك قازاقستانعا» جۇمىسقا شاقىرىپ جاتىر, – دەدىم سىبىرلاڭقى باسەڭ ۇنمەن.
– اپتىقپاي, ابىرجىمەي جوندەپ دۇرىستاپ ءتۇسىندىرشى. تابان استىندا نە بوپ قالدى؟ سەنى بىرەۋ قۋىپ جاتىر ما؟ ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا استىڭنان سۋ شىعىپ... جاسىڭا جەتپەي قارتايعىڭ كەلگەنى مە, الدە؟ ە-ە ... سىقيعان, سۇرعىلت, سىقىرلاعان «سق»-نىڭ شالدارىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ارماندايمىن دە...
– جالاقىسى دا, قالاماقىسى دا مولداۋ كورىندى...
– مەيلى... بەس-ون سومعا بولا كوزىڭدى ساتىپ... ايتقانىم سول, الاڭداماي قىزمەتىڭدى ىستەپ, جازۋىڭدى جازىپ, ءوز گازەتىڭدە كورول بوپ جۇرە بەرمەيسىڭ بە؟!
– اسىعىستاۋ ۋادە بەرىپ قويعانىما وكىنىپ وتىرمىن, – دەدىم بار جايدى زەردەلەگەن مەن.
– قىسىلما, ىڭعايسىزداناتىن ەشتەڭە جوق. «سق»-نىڭ شىرەندەرىنە ءوزىم جەتكىزەم ءبارىن دە.
ارقامنان ءزىل باتپان جۇك تۇسكەندەي, ىستىق ۇيامنىڭ ساياسىندا ەركىن تىنىستاعاندايمىن... شۇكىر...
«سق» بۇدان كەيىن دە ەكى مارتە قۇدا تۇسكەن. العاشقىدا «بىلتىر عانا قوزعالعان ەدى عوي» دەپ ءوزىم باس تارتتىم. ال ەكىنشىسىندە ەجەلگى ۇستازىم سەيداعاڭ بىردەن باتاسىن قۋانا-قۋانا بەرگەن ەدى.
سونىمەن ادامزاتتىڭ عارىشقا تۇڭعىش رەت جول سالعان تاريحي كۇنى, ياعني 1979 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شاڭىراعى – «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» قاسيەتتى تابالدىرىعىن تولقي اتتادىم.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردىڭ نەبىر وتكەلەكتەرىن باستان كەشىرگەن سارباس اقتاەۆ قىزىل يمپەريانىڭ ادىم اشتىرماعان تسەنزۋراسى تۇسىندا شيرەك عاسىرعا جۋىق جانكەشتىلىكپەن تەر توكتى... ۇلكەن شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ جەتەكشى باسشىسى رەتىندە قىرۋار ىستەر اتقاردى. جاۋاپكەرشىلىگى زور مىندەتتى ابىرويمەن اتقارۋدى نىسانالى ماقسات ەتكەن ول ءوز بەدەلىن, جيعان-تەرگەن تاجىريبەسىمەن, بىلىك-ىلىمىمەن, پاراساتتى ءتالىم-تاربيەسىمەن, عيباراتتى ونەگە-ورىسىمەن كوتەرۋگە ۇمتىلدى. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ كەتپەي, سۇيىكتى قالامىن ۇدايى بابىندا ۇستادى. ارىپتەس جۋرناليستەرمەن بىرگە جارىسا جازدى. قالامعا قۇشتار ءوزىنىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان تاماشا تۋىندىلارىمەن تالعامپاز دا, تالاپشىل قالىڭ وقىرماننىڭ ويىنان تابىلا ءبىلدى.
سارباس اعا ءبىرتۋار باس رەداكتورلار ۇزاق باعاەۆ, ساپار بايجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, كورىك دۇيسەەۆ, شەرحان مۇرتازا سەكىلدى الىپتاردىڭ ورىنباسارى, ياعني بەينەلەپ جەتكىزسەك وڭ قولى بولدى. ءبىر قۋانتارلىعى, ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنى مول, وزىنە جۇكتەلگەن بارلىق جۇمىستى زور جاۋاپكەرشىلىكپەن, ۇلكەن ابىرويمەن اتقارعانى بارشاعا ءماشھۇر. كانە, بۇل تۋراسىندا ساكەڭنىڭ سىرلى سۇحباتىنا قۇلاق تۇرەلىك:
– ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, سونىمەن مەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى باسىلىمىندا ءبىرىن-ءبىرى الماستىرعان بەس بىردەي رەداكتورعا ورىنباسار بولىپ, باقانداي 17 جىل ىستەدىم. وعان استانالىق وبلىستا وسىنداي قىزمەتتى توعىز جىل اتقارعانىمدى قوسسام, مەنىڭ ورىنباسارلىق ءوتىلىم جيىرما التى جىلدان دا اسىپ كەتەدى. ورىنباسار دەگەن باسشى مەن ۇجىمنىڭ اراسىنداعى دانەكەر عانا ەمەس, ەكەۋىن جالعاستىرىپ, جاراستىرىپ, جاعىستىرىپ وتىراتىن مامىلەگەر دە بولۋعا ءتيىس. كوپ ماسەلەلەردى باستىققا جەتكىزبەي ول ءوزى شەشۋى شارت.
جۇرەگىمنىڭ جالىنىن, جۇيكەمنىڭ ءسولىن گازەتكە سىعىپ بەرىپ, ادەبيەت ايدىنىنداعى شىعارماشىلىق الەۋەتىمە نۇقسان كەلتىرىپ العانىمدى جانە جاسىرمايمىن. كۇن-ءتۇن قايتىپ گازەت شىعارامىز دەپ ءجۇرىپ كەسەك كوركەم تۋىندىعا قول ارتا الماي, دەرەكتى دۇنيەلەرمەن شۇعىلدانىپ, وچەرك, ەسسەلەرمەن عانا وشارىلىپ قالدىم. قابىلەتتىڭ ءبىر قىرىن گۇلدەندىرۋ ءۇشىن ءبىر قىرىن قۇربان قىلىپ, بالا دوسىم – ولەڭگە دە مويىن بۇرماي كەتتىم. ايتەۋىر, اۋدارمادان, كوركەم اۋدارمادان تىزگىن تارتقانىم جوق.
ءيا, سارباس اعانىڭ دارا قولتاڭباسى, سارا سوقپاعى, ءورىستى ونەگەسى, تاعىلىمدى تاربيەسى عاسىرلىق تاريحى بار «ەگەمەننىڭ» سارعايعان بەتتەرىندە سايراپ جاتىر. ادەبيەتتەگى قادامىن ولەڭمەن باستاعانىن بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ دەنى بىلە بەرمەيدى.
بۇكىل سانالى عۇمىرىن گازەتتىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىگىنە باعىشتاعان سارباس اقىن پوەزيادا سان الۋان تاقىرىپتى وزەك ەتكەن. تۇشىمدى جىرلارىن جەكە اڭگىمەلەۋ كەرەك شىعار. وعان ونىڭ «جىبەك جولى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «وقجەتپەس» اتتى جىر جيناعى ارقاۋ بولارى داۋسىز. توقساننىڭ مەرەيلى تورىندە وتىرعان سارباس اعا ۇنەمى اۋزىنان تاستاماي بالا دوسى سانايتىن ولەڭىنەن ەشقاشان قول ۇزگەن ەمەس:
كەلشى, ولەڭ, كەشىر مەنى, بالا دوسىم,
كوڭىلدەن كۇمان كىربىڭ ادا بولسىن.
قايتادان قانات قاعىپ سامعايىقشى,
كوتەرىپ تىڭنان جىردىڭ قارا قوسىن.
ساكەڭنىڭ شىعارماشىلىعى توڭىرەگىندە تالاي ساڭلاقتار سىر شەرتىپ, وي تولعاعان.
ءبىزدىڭ ساكەڭ – مىنەزگە باي, تەكتى تۇلعا. كىشىلىگىنە كىسىلىگى ساي, ناعىز كەمەل ادام. قاشاندا اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسادى-اۋ. مەن «اناداي-مىناندايمىن», «مەن-مەن» دەپ كەۋدە قاعۋدان اركەز اۋلاق جۇرەدى. «بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا» قاعيداسىن بەرىك ۇستانعان. وسى ويىمىزدى دالەلدەيتىن وقيعالار بارشىلىق. ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق, قىرۋار ءىستى تىندىرۋعا ماشىقتانعان سىرباز اعامىز سوناۋ قاھارلى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ىزعارلى دەمىنەن جەتكىزگەن ءبىر-ەكى ەپيزودتى قاز-قالپىندا سۋرەتتەپتى. ءوز كوزىممەن كورگەنمىن. ءدال وسىلاي, كانى ءسىز دە مۇقيات جانار جۇگىرتىڭىزشى.
«كەزىندە كولبيننىڭ قىرىنا ىلىنبەي, قيعىلىعىنان بۇل قالاي امان قالعان دەپ تاڭدانۋى دا مۇمكىن عوي كەيبىرەۋلەردىڭ. جەلتوقسان تولقۋى تۇسىندا باستىعىم دەمالىستا جۇرگەن دە, الاڭعا بارىپ جاستارعا اقىل ايتىپ, العان بەتىنەن قايتارۋىمىز كەرەك دەپ ارنايى شاقىرتقان اۋپارتكومنىڭ الدىنا قالامداستارىمدى باستاپ مەن بارعانمىن. اۋپارتكوم الدى قۇجىناعان قاراقۇرىم حالىق. الەكەدەي جالانعان جەرگىلىكتى ۇلتتى جەك كورەتىندەر بەلىنە ۇشى نايزاداي ۇشتالعان ارماتۋرا سويىلدار قىستىرىپ الىپتى. ول از دەگەندەي, گۇلزارلاردىڭ قورشاۋ تەمىرلەرىن سىندىرىپ, تاعى دا الىپ جاتىر. مۇنى كورگەن ءبىزدىڭ جىگىتتەردىڭ ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى. ءبارى ءبىر امال تاپپايسىز با, دەگەندەي ماعان قارايدى. بۇرىس قىلىقتى كورگەندە, تۇرىس بار ما, اۋپارتكومعا كىرىپ, ءبىرىنشى حاتشىعا: ء«بىز بالالارىمىزدى اقىل ايتىپ, سابىرعا شاقىرعالى بارامىز با, الدە ۇرىپ-سوعىپ ساباۋعا بارامىز با؟», دەپ كوشەدە كورگەنىمدى باياندادىم. وبالى نەشىك, اۋپارتكوم باسشىسى نۇرتاي ابىقاەۆ جاعدايدى بىردەن ءتۇسىندى. كەڭسەنىڭ الدىنا مەنىمەن بىرگە شىعىپ, قارۋلانعانداردىڭ قولدان جاساتقان جاراعىن تۇگەل تاستاتىپ, ولاردى اۆتوبۋستارعا ءوز كوزىمەن وتىرعىزىپ سالدى. بالكىم, جاتجۇرتتىق جاڭا باسشىعا بۇل قارەكەتىمىز جەتكەن دە شىعار. ويتكەنى جاڭا رەداكتور ىرىكتەگەندە مەنىڭ ەسىمىم ەش تىزىمگە ىلىكپەدى».
ءيا, سارباس اعا – باقىتتى قالامگەر. جۋرناليستيكانىڭ شىڭىنا كوتەرىلدى. ۇزاق جىلدار «ەگەمەندە» شۇمەكتەپ تەر توككەن ول تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ازات ويدىڭ جارشىسى اتانعان «حالىق كەڭەسى», «اقيقات» سەكىلدى ايبارلى گازەت-جۋرنالداردى ابىرويمەن باسقاردى. ءوزى جانىنداي قۇلاي سۇيگەن كاسىبىنىڭ سايالى دا, ماۋەلى باعىندا ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارىمەن بىرگە مەرەي جاسىن سالتاناتپەن اتاپ ءوتىپ جاتىر. اقتاەۆتار اۋلەتىنىڭ كوككە ورلەگەن بايتەرەگى ماڭگى جاسىل تۇسكە شومىلعانداي. سارباس اعامىز بەن عاينيجامال اپايىمىزدىڭ بال-بۇل جانعان جۇزدەرىندەگى نۇرلى شۋاق اينالا-توڭىرەگىن شاتتىق كۇيىنە بولەگەن. ءتىل ۇشىنا ورالعانى: عالامعا عاشىق, قالامعا عاشىق جىر جۇرەگىڭىز قارتايماسىن, سارباس اعا!
جانات ەلشىبەك,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
استانا
