اەس - ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولى

ەنەرگەتيكا سەكتورىنىڭ كومىرقىشقىل گازى (CO₂) شىعارىندىلارى بارلىق جاھاندىق شىعارىندىلاردىڭ 40%-دان استامىن قۇرايدى, بۇل ونى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدىرادى. كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ نەگىزگى كوزدەرىنە مىنالار جاتادى:

• كومىر. كومىرتەكتى كوپ قاجەت ەتەتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ءبىرى, كيلوۆاتت-ساعاتىنا (گ/كۆت·ساع) 800-1000 گرامم CO₂ شىعارىندىلارىن تۋدىرادى. كومىر ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزدى كوزى بولىپ قالا بەرگەنىمەن, ونىڭ قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرى بالاما ىزدەۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى.
• تابيعي گاز. ونىڭ كومىرتەگى ءىزى 400–500 گ/كۆتساع بولسا دا, ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ كەزىندە مەتاننىڭ اعۋى كليماتتىڭ جالپى تەرىس اسەرىن ارتتىرادى.
• جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى. كۇن جانە جەل ەنەرگياسى ايتارلىقتاي از كومىرتەكتى قاجەت ەتەدى, ولارداعى شىعارىندىلار سايكەسىنشە 20-50 جانە 11-12 گ/كۆت·ساع قۇرايدى. دەگەنمەن, اۋا-رايىنا تاۋەلدىلىك جانە رەزەرۆتىك قۋاتتاردى قۇرۋ قاجەتتىلىگى كومىرتەگى ءىزىن ارتتىرۋى مۇمكىن.
• اتوم ەنەرگەتيكاسى. اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ CO₂ شىعارىندىلارى نەبارى 5,1–6,4 گ/كۆت·ساع قۇرايدى, بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدىڭ ەكولوگيالىق تازا ادىستەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, اتوم ەنەرگەتيكاسى جوعارى دامىعان ەلدەردە كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي تومەن. مىسالى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 65%-ى اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىندا وندىرىلەتىن فرانتسيادا الەمدەگى CO₂ شىعارىندىلارى ەڭ تومەن – نەبارى 56 گ/كۆت ساع. بۇل ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق كەشەنىندەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتۋ كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى. 

2023 جىلى وتكەن COP-28 كونفەرەنتسياسىندا 20 ەل, سونىڭ ىشىندە اقش پەن فرانتسيا 2050 جىلعا قاراي يادرولىق قۋاتتاردى ءۇش ەسە ۇلعايتۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى. ەۋروپارلامەنت سونداي-اق يادرولىق ەنەرگەتيكانى جاسىل ەنەرگيا تاكسونومياسىنا قوسۋعا داۋىس بەردى, بۇل ەۋروپادا جانە الەمدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالارىن اشادى.

ۋراننىڭ ۇلكەن قورى جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىنداعى تاجىريبەسى بار قازاقستان كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋعا جاقسى جاعدايعا يە.

ەندى مىسالدار ارقىلى الەمدىك تاجىريبەنى قاراستىرايىق.

فرانتسيا - كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءۇشىن اتوم ەنەرگياسىن تابىستى پايدالانۋدىڭ جەتەكشى مىسالى. 1970 جىلدارى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بەلسەندى دامۋى ناتيجەسىندە ەل ءوزىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 65%-عا جۋىعىن اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنان قامتاماسىز ەتە الدى. بۇل شەشىم CO₂ شىعارىندىلارىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە ىقپال ەتىپ, فرانتسيانى تازا ەنەرگيا بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى وندىرۋشىلەردىڭ بىرىنە اينالدىردى.

دەرەكتەرگە سايكەس, فرانتسيانىڭ ءىجو 1970 جىلدارى ورتا ەسەپپەن جىلىنا 5%-عا ءوستى, بۇل جاڭا تەحنولوگيالار مەن ەنەرگەتيكالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋگە قاراماستان كۇشتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار 1970 جىلدان بەرى اتوم ەنەرگياسىنا كوشۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ناتيجەسىندە جان باسىنا شاققانداعى CO₂ شىعارىندىلارى 40%-عا دەرلىك تومەندەدى. ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن كومىرتەكتى ازايتۋدىڭ بۇل ۇيلەسىمى فرانتسيانى اتوم ەنەرگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى ورنىقتى دامۋعا قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسىنە اينالدىرادى.

COP-28-دە قول قويىلعان دەكلاراتسياعا سايكەس, امەريكا قۇراما شتاتتارى ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ جانە كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءۇشىن بۇل سالانىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا تاعى دا نازار اۋدارىپ وتىر. سوڭعى ونجىلدىقتاردا امەريكالىق اتوم ەنەرگەتيكاسى ءارتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولدى, سونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى رەاكتورلاردىڭ ەسكىرۋى جانە قوعامدىق تەرىس پىكىر بار. دەگەنمەن, تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق بولاشاقتىڭ قاجەتتىلىگىن سەزىنۋ جانە دەكاربونيزاتسياعا ۇمتىلۋ ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن اشادى.

اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى (DOE) شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار (SMR) سياقتى جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا بەلسەندى تۇردە قولداۋ كورسەتەدى. بۇل رەاكتورلار قاۋىپسىزدىكتى, مودۋلدىلىكتى جانە ايماقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە بايلانىستى يكەمدى تۇردە ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگىن قوسا العاندا, بىرقاتار ارتىقشىلىقتاردى ۇسىنادى. ءوز ستراتەگيالارىنىڭ بولىگى رەتىندە DOE SMR سەنىمدى جانە تازا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى بولا الاتىنىن اتاپ كورسەتەدى, بۇل اسىرەسە كليمات پەن تۇراقتىلىق ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى.

اقش-تا اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قايتا ورالۋ ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ قاجەتتىلىگىنە دە بايلانىستى. ەل يادرولىق سەكتورداعى پوزيتسياسىن السىرەتكەن وتكەننىڭ ساباقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلاردىڭ جاڭا ۇرپاعى يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ يمپورتتىق قازبا وتىندارىنا تاۋەلدىلىكتى ايتارلىقتاي ازايتا الاتىنىن مويىندايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە امەريكا قۇراما شتاتتارى تەك يادرولىق گەنەراتسيالاۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جاھاندىق يادرولىق ەنەرگەتيكاداعى كوشباسشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە, سول ارقىلى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە حالىقارالىق كليماتتىق مىندەتتەمەلەردى قولداۋعا ۇمتىلادى.

گەرمانيانىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكادان تولىق باس تارتۋعا ۇمتىلۋىنا قاراماستان, بۇل شەشىمدى كوپتەگەن ساراپشىلار اسىعىس جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز دەپ قابىلدادى. 2011 جىلى فۋكۋسيما اپاتىنان كەيىن گەرمانيا سول كەزدەگى كومىرتەكتى از كومىرتەكتى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوپ بولىگىن قامتاماسىز ەتكەنىنە قاراماستان, 2022 جىلعا قاراي اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن جابۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ونىڭ ورنىنا ەل جەل مەن كۇن سياقتى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى بەلسەندى تۇردە دامىتا باستادى. دەگەنمەن, ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيانىڭ كۇرت وزگەرۋى بىرقاتار سالدارعا اكەلدى.

بىرىنشىدەن, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنان جاڭارتىلاتىن كوزدەرگە كوشۋ قيىنعا سوقتى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى ۋاقىتشا ولقىلىقتار گەرمانيانى كومىر مەن تابيعي گازعا كوبىرەك تاۋەلدى ەتۋگە ءماجبۇر ەتتى, بۇل ءوز كەزەگىندە CO₂ شىعارىندىلارىن ارتتىردى. وتپەلى كەزەڭنىڭ ءتيىستى جوسپارىنسىز يادرولىق ەنەرگەتيكانى كەزەڭ-كەزەڭىمەن توقتاتۋعا اسىعۋ ەلدى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسەتىن قۋاتتى قۇرالسىز قالدىردى. اتوم ەنەرگياسى تومەن كومىرتەكتى جانە تۇراقتى بولا وتىرىپ, تۇراقتى ەنەرگەتيكا جۇيەسىنە كوشۋدە شەشۋشى ءرول اتقارا الادى, بىراق ودان باس تارتۋ گەرمانيانىڭ كومىرتەگى ءىزىن ارتتىردى.

وڭتۇستىك افريكا (4,4%) جانە ءۇندىستان (3,1%) سياقتى يادرولىق ەنەرگيانىڭ ۇلەسى از ەلدەردە CO₂ شىعارىندىلارى تىپتەن كوپ: تيىسىنشە 707 جانە 713 گ/كۆت/ساع.

شىعارىندىلاردى ايتارلىقتاي ازايتۋ ءۇشىن بارلىق ەنەرگەتيكالىق سەكتورلاردى دەكاربونيزاتسيالاۋ قاجەت. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا كوپتەگەن سەبەپكە بايلانىستى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا ۇلكەن نازار اۋدارىلادى:

• بىرىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى كومىرتەكسىزدەندىرۋدىڭ ەڭ وڭاي سەكتورلارىنىڭ ءبىرى, ويتكەنى اتوم ەنەرگياسى سياقتى تومەن كومىرتەكتى نۇسقالار بار.
• ەكىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگياسى سوڭعى پايدالانۋ ساتىسىندا تازا بولادى, ونىڭ ەكى نەگىزگى ارتىقشىلىعى بار - قالالىق جەرلەردە اۋانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە شىعارىندىلاردى ورتالىقتاندىرۋ, ولاردى رەتتەۋدى جەڭىلدەتۋ.
• ۇشىنشىدەن, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ CO₂ شىعارىندىلارىنىڭ قارقىندى كوزى بولادى. تۇپكىلىكتى ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ شامامەن 20%-ى عانا ەلەكتر ەنەرگياسى ەسەبىنەن بولسا, ونىڭ ءوندىرىسى ەنەرگياعا بايلانىستى بارلىق شىعارىندىلاردىڭ 40%-دان استامىنا جاۋاپ بەرەدى.

قازاقستان ءۇشىن تومەن كومىرتەكتى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ ەڭ وزەكتى ماسەلە, ويتكەنى ەل پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىندا. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا CO₂ شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى 821 گ/كۆتساع قۇرادى. سەبەبى, ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 77 پايىزدان استامى كومىر جاعاتىن جىلۋ ەلەكتر ستانتسيالارىندا (جەس) وندىرىلەدى.

پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ بۇل كولەمىن تومەن كومىرتەكتى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى عانا ازايتۋعا بولادى, ءبىزدىڭ جاعدايدا بۇل اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن (اەس) ىسكە قوسۋ. بۇل ءۇشىن قازاقستاندا بارلىق العىشارتتار بار: ەل تابيعي ۋراننىڭ دالەلدەنگەن قورى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىندا جانە ۋران ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە جەتەكشى ورىن الادى, جىل سايىن الەمدىك اتوم ەنەرگياسىنا قاجەتتىلىكتىڭ 40%-عا جۋىعىن وتەيدى. الەمدەگى كەم دەگەندە ءاربىر ءۇشىنشى يادرولىق رەاكتور ەلىمىزدىڭ ۋرانمەن جۇمىس ىستەيدى دەگەن ۇقساستىقتى كەلتىرۋگە بولادى.

سونىمەن قاتار «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كومپانياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جۇمىس ىستەيدى, ول الەمدەگى ەڭ ءىرى رەسۋرستىق بازالاردىڭ بىرىنە باسىمدىقپەن قول جەتكىزە الاتىن تابيعي ۋراننىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى. «قازاتومونەركاسىپ» قۇرىلىمىنا وتىن قۇراستىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ يەسى – فرانتسۋزدىق Framatome كومپانياسىنىڭ سەرتيفيكاتتاۋىنان جانە تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىدان يادرولىق وتىننىڭ سەرتيفيكاتتالعان جەتكىزۋشىسى رەتىندە تانىلۋىنان كەيىن 2021 جىلدىڭ قاراشاسىندا پايدالانۋعا بەرىلگەن ء«ۇلبى-تۆس» جشس زاۋىتى بار. ءونىمى قىتايدىڭ CGNPC يادرولىق كورپوراتسياسى. ءۇلبى-تۆس زاۋىتى قازاقستانعا وتىن جيناقتارىن, ياعني اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى ءۇشىن دايىن يادرولىق وتىندى جاھاندىق جەتكىزۋشىلەردىڭ شەكتەۋلى شەڭبەرىنە كىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل قازاقستانداعى اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى ءۇشىن يادرولىق وتىننىڭ جالعىز ءوندىرىسى.

سونىمەن, قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن ىسكە قوسۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ايتاتىن بولساق, «قازاتومونەركاسىپتىڭ» جىلدىق ءوندىرىس كولەمىنە سۇيەنە وتىرىپ, اتوم ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ۋران رەسۋرستارى بار.

بارلىعىن قاراستىراتىن بولساق, اتوم ەنەرگياسى كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋ جانە كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى قۇرال بولىپ سانالادى. كومىرتەك ءىزىن ازايتۋ ءۇشىن اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ تابىستى مىسالدارىن كورسەتكەن حالىقارالىق تاجىريبە قازاقستان ءۇشىن باعدار بولا الادى. ەلدە جاڭا اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ قۇرىلىسى CO₂ شىعارىندىلارىن ازايتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى, ەكونوميكالىق ءوسۋدى جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.