مۇحتار اۋەزوۆ 1897 جىلعى 28 قىركۇيەكتە قازىرگى اباي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنا قاراستى بورىلى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اتاسىنىڭ ۇيرەتۋىمەن ارابشا حات تانىپ, 4 جاسىنان باستاپ اباي ولەڭدەرىن جاتتاپ وسكەن ول 6 جاسىندا اباي اۋىلىنا بارىپ, اقىندى جۇزبە-ءجۇز كورگەن. مۇحتار ومارحان ۇلى سەمەي قالاسىنداعى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن تامامداعان. تاشكەنتتەگى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتى مەن اسپيرانتۋراسىندا جانە لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان.
مۇحتار اۋەزوۆ «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قيلى زامان» پوۆەستتەرىن, «بۇركىتشى», «ەسكىلىك كولەڭكەسىندە», «جەتىم», «قارالى سۇلۋ», «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «كوكسەرەك», «كىنامشىل بويجەتكەن», «وقىعان ازامات», ء«سونىپ-جانۋ» جانە تاعى باسقا كوپتەگەن اڭگىمەلەر جازدى. دراماتۋرگيا سالاسىندا دا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ول – «اباي», «ايمان-شولپان», «ەڭلىك-كەبەك», «قاراگوز», «قارا قىپشاق قوبىلاندى» جانە باسقا دا قانشاما پەسالاردىڭ اۆتورى. ۋ.شەكسپير, ي.تۋرگەنەۆ, ن.گوگول, ك.ترەنەۆ, ل.تولستوي, د.لوندون شىعارمالارىنىڭ بىرقاتارىن قازاق تىلىنە اۋداردى. م.اۋەزوۆ شىعارمالارىنىڭ جەلىسى بويىنشا فيلمدەر دە ءتۇسىرىلدى: رايحان (1940 ج), اباي اندەرى (1945 ج), شىڭداعى شىنار (1966 ج), قاراش-قاراش (1969 ج), كوكسەرەك (1973 ج), قارالى سۇلۋ (1982 ج), اباي (1995 ج), تراگەديا تريۋمفاتورا (2009 ج).
مۇحتار اۋەزوۆ العاشقىدا ەكى كىتاپتان تۇراتىن «اباي» (1942, 1947) جانە ونىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن «اباي جولى» (بۇل دا ەكى كىتاپتان تۇراتىن; 1952, 1956) رومانىن جازعانى ءمالىم. العاشقى ەكى كىتاپ ءۇشىن جازۋشىعا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى (1949) بەرىلىپ, ءتورت تومدىق «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى جارىق كورگەننەن كەيىن ول لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (1959) اتاندى. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى – قازاق حالقىن, ونىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن بارلىق قىرىنان ەنتسيكلوپەديالىق دەڭگەيدە جان-جاقتى اشىپ كورسەتتى. ەپوپەيا دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ 116 تىلىنە اۋدارىلعان. ول ەكى ءجۇز تومدىق «الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسى» توپتاماسىندا ەكى توم بولىپ باسىلدى.
جازۋشىنىڭ 60 جاسقا تولۋ مەرەيتويى الماتىدا, ماسكەۋدە سالتاناتپەن اتاپ وتىلگەن.
1961 جىلعى 27 ماۋسىمدا ماسكەۋ قالاسىنداعى اۋرۋحانادا قايتىس بولدى. الماتى قالاسىندا جەرلەنگەن.
(فوتو total.kz)
تاۋەلسىز «تارلان» سىيلىعى مەن پەن-كلۋب سىيلىعىنىڭ جانە «قۇرمەت بەلگىسى» «وتان» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا ۇلى 1932 جىلى 28 قىركۇيەكتە جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانى تالاپتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1955 جىلى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان.
«لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, ادەبي قىزمەتكەرى بولدى. 1963-1970 جج. «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورى. سودان كەيىنگى ۋاقىتتا «جازۋشى» باسپاسىنىڭ, «جالىن» الماناحىنىڭ, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ءارى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان.
1989-1992 جج. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, 1992-1994 جج. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تەلەراديو كومپانياسىنىڭ توراعاسى بولىپ ىستەدى.ء ماجىلىس دەپۋتاتى بولعان.
تۇڭعىش كىتابى – «قۇرىلىسشى داكۋ» وچەركتەر جيناعى 1958 جىلى جارىق كورگەن. جازۋشىنىڭ ءار جىلدارى «تابىلعان تەڭىز» (1963), «بۇلتسىز كۇنگى نايزاعاي» (1965), «بەلگىسىز سولداتتىڭ بالاسى» (1967), «مىلتىقسىز مايدان» (1969), «41-جىلعى كەلىنشەك» (1972), «احمەتجاننىڭ انتى» (1973), «ينتەرنات نانى» (1974) كىتاپتارى جارىق كوردى. ءوندىرىستىڭ دامۋى جونىندە جانە عىلىمي-تەحنيكالىق توڭكەرىستىڭ جاي-جاپسارىن سيپاتتاعان «قارا مارجان» رومانى, مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ومىرىنە ارنالعان «قىزىل جەبە» رومان-تريلوگياسى باسىلدى.
دراماتۋرگيا سالاسىندا «قىزىل جەبە» (1987, ق.ىسقاقوۆپەن بىرگە), «ستالينگە حات» (1988), «بەسەۋدىڭ حاتى» (1989) پەسالارى قويىلدى. ول گ.ح.اندەرسەننىڭ اڭگىمەلەرىن, ۆەنگر حالىق ەرتەگىلەرىن, ش.ايتماتوۆتىڭ «بوتاگوز», «قوش بول, گۇلسارى», «تەڭىز جاعالاپ جۇگىرگەن تارعىل توبەت» پوۆەستەرىن جانە «بوراندى بەكەت», «جانپيدا» روماندارىن قازاق تىلىنە اۋداردى.
شەرحان مۇرتازا 2018 جىلى 8 قازاندا قايتىس بولدى.
(فوتو: e-history.kz)
جازۋشى-دراماتۋرگ ورالحان بوكەي 1943 جىلى 28 قىركۇيەكتە شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى, شىڭعىستاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان.
ورالحان بوكەي 1968 جىلى رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» («جاس الاش») گازەتىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا الماتىعا كەلەدى. 1974-1983 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1983-1991 جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, 1991-1993 جىلدارى باس رەداكتورى بولدى.
1970 جىلى «قامشىگەر» اتتى العاشقى جيناعى جاس جازۋشىنىڭ اتاعىن شىعاردى. ونىڭ «ۇركەر» (1971), «قايداسىڭ, قاسقا ق ۇلىنىم؟» (1973), «مۇزتاۋ» (1975), ء«ان سالادى شاعىلدار» (1978), «ۇركەر اۋىپ بارادى» (1981), ء«بىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق» (1984), «ق ۇلىنىم مەنىڭ» (1986), «ۇيقىم كەلمەيدى» (1987) كىتاپتارى شىققان.
«ق ۇلىنىم مەنىڭ» (1974), «تەكەتىرەس» (1976), «قار قىزى» (1982), «زىمىرايدى پوەزدار» (1984), «جاۋ تىلىنداعى بالا» (1985), «مەن سىزدەن قورقامىن» (1987) پەسالارى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, سونداي-اق, بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار تەاترلارىندا قويىلعان.
و.بوكەي سول كەزەڭدەگى ن.وستروۆسكي اتىنداعى بۇكىلوداقتىق ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى (1978 ج), قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (1986).
«الدانعان ۇرپاق» تريلوگيالىق رومانى قولجازبالىق ويلار كۇيىندە اياقتالماي قالعان.
ونىڭ ەسىمى دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى, شىعارمالارى ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, جاپون, اراب, قىتاي جانە باسقا دا كوپتەگەن تىلدەرگە اۋدارىلعان.
ورالحان بوكەي 1993 جىلى 17 مامىردا ۇندىستان جەرىندە, دەليدە قايتىس بولدى.
(فوتو: Egemen.kz)
