دۇنيەجۇزىلىك بانك: جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ جايى ويلانتادى

تاياۋدا ەكونوميكالىق ساراپشى­لار­­دىڭ ءبىرى «Energy for Growth Hub» ۇسىن­عان قىزىق دەرەكتى ءبولىستى. وندا ىشكى جالپى ونىمدەگى ء(ىجو) جان باسىنا شاق­قانداعى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ ۇلەسى ۇسىنىلعان. سوعان سۇيەنسەك, الەمدە ەنەرگيا تۇتىنۋ كولەمى وتە تومەن بىردە-ءبىر ەل جوق ەكەن. سايكەسىنشە, ەلەكتر ەنەرگياسىن جوعارى دەڭگەيدە تۇتىناتىن بىردە-ءبىر كەدەي ەل دە جوق. ەنەرگيا تۇتىنۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ءبىر-بىرىمەن قانشالىقتى تىعىز بايلانىستا ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولاتىنداي.

وسى ويدىڭ جەتەگىندە جۇرگەندە دۇنيە­جۇزىلىك بانكتىڭ (دب) ەلىمىزگە قاتىس­تى زەرتتەۋىن كوزىمىز شالىپ قالدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تازا ەنەر­­گەتيكانى دامىتۋ ستراتەگيالارىن قولداۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنى تالداۋ» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋدە ەلدەگى جىلۋ ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنىڭ جاي-كۇيى تال­دانادى. وندا ەلىمىزدى ءۇش ايماققا ءبولىپ, قاراستىرادى.

سولتۇستىك ايماق سيپاتتاماسى:

مۇندا كومىردىڭ دەسى باسىم. ريددەر مەن شاحتينسك قىزىل ايماق بولىپ ەسەپتەلەدى. سارى ايماقتاعى ەكىباستۇز گرەس-2-گە, اقسۋ ۋچاسكەسىنە رەكونسترۋكتسيا جانە جاڭعىرتۋ كەرەك. «جاڭا كومىر گەنەراتسياسىن قارجىلاندىرۋ – پروبلەما, ويتكەنى 1,4 گۆت كومىر گەنەراتسياسى قازىردىڭ وزىندە پايدالانۋدان شىعارىلۋى كەرەك ەدى» دەپ جازادى دب.

وڭتۇستىك ايماق سيپاتتاماسى:

مۇندا دا ەنەرگيا تاپشىلىعى بار. شىمكەنت پەن تەكەلى – قىزىل ايماقتا. سارى ايماقتاعى الماتى جەس-2-ءنى گازعا كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سارى ايماقتاعى جامبىل گرەس-ءىن رەكونسترۋكتسيا مەن جاڭعىرتۋدان وتكىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ تۇر.

باتىس ايماق سيپاتتاماسى:

مۇندا گاز قۋاتتىلىعى ءبىرشاما بار, دەگەنمەن وپەراتسيالىق تيىمدىلىكتى ارت­تىرۋ كەرەك-اق. سارى ايماقتاعى «قاز­اتومپروم» ماەك ءۇشىن رەكونسترۋكتسيا جانە جاڭعىرتۋ قاجەت.

جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ امالى

دب ساراپشىلارى تومەن تاريف پەن كە­يىنگە قالدىرىلعان ينۆەستيتسيا ارا­سىنداعى بايلانىستى جويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق سەكتورى تاپ مىناداي تۇيىق شەڭبەرگە بايلانىپ تۇر: وپەراتسيالىق شىعىنداردى وتەي المايتىن تومەن تاريف – تابىستىڭ تومەندىگى – قارجىلىق جوعالتۋ – كرەديتورلار مەن جۇمىسشىلاردا ىنتانىڭ ازدىعى – ەكسپلۋاتاتسيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مودەرنيزاتسياعا قىزمەت كورسەتۋ باعىتىنا ينۆەستيتسيا قاجەتتىلىگى – شىعارىندىلارعا مونيتورينگ جاسايتىن جۇيەنىڭ ەسكىرۋى – شىعارىندىلار دەڭگەيىنىڭ تىم جوعارى بولۋى – اپاتتى جاعداي مەن قايعىلى وقيعالاردىڭ كوپتىگى – ۇسىنىستىڭ تاپشى, سۇرانىستىڭ جوعارى بولۋى – سەنىمسىز جابدىقتالۋ – تۇتىنۋ­شى­لار­دىڭ قىزمەت دەڭگەيىنە ريزا بولماۋى جانە اقشا تولەگىسى كەلمەۋى.

جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىم مىناداي كەڭەستەر بەرەدى:

• قۇرىلىمدىق ءالسىز تۇستاردى (اسىرەسە مۇرجالار مەن عيماراتتاردا) شۇعىل جويۋ;
• اقاۋلاردى جويۋ ءۇشىن ماڭىزدى قو­سال­قى بولشەكتەردىڭ بولۋىن قامتا­ماسىز ەتۋ, اپاتتىق جوسپارلاردى دايىنداۋ جانە سوعان سايكەس قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ;
• جابدىقتاردى وندىرۋشىلەرمەن كەلى­سىم بويىنشا سارى ساناتتاعى اگرەگات­تار­­دىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن قاي­تا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ;
• ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ جاڭارتىلۋىن جانە تيىم­دىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءار ستان­سا دەڭ­گەيىندە ءتۇستى رەيتينگتى جانە ودان ءارى زەرتتەۋدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, اۆتو­مات­تاندىرۋعا جانە تسيفرلاندىرۋعا ينۆەس­تيتسيالارعا باسىمدىق بەرۋ;
• رەكونسترۋكتسيا جانە مودەرنيزاتسياعا قا­جەتتى قاراجاتتى قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىندا ينۆەستيتسياعا ارنالعان تاريف باعدارلاماسىن ازىرلەۋ;
• دامۋ ماقساتتارى مەن كليماتتىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس ەنەرگيا اۋىسىمىن جەدەلدەتۋ;
• قىزىل ساناتتاعى قوندىرعىلاردى, اتاپ ايتقاندا, كومىردى بىرتە-بىرتە پايدا­لانۋدان شىعارۋدى جوسپارلاۋ جانە بالاما نۇسقالاردى دايىنداۋ;
• سۋتەكتى پايدالانۋعا دايىن جوبالار شەڭبەرىندە گازدى وتپەلى وتىن رەتىندە پاي­دا­لانۋ; گازدى ءتيىمدى پايدالانۋ مۇم­كىن­دىكتەرىن انىقتاۋ;
• ارنايى جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزىن (جەك) دامىتۋ ايماقتارى جانە جاقسى قۇرى­­لىمدالعان اۋكتسيوندار ارقىلى جەك قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ;
• بولاشاقتاعى زاماناۋي, ينتەللەكتۋال­­­­دى جانە ورنىقتى ەنەرگەتيكالىق جۇيە­نى دايىنداۋ;
• ريددەر, تەكەلى سياقتى ايماقتارداعى ماڭىزدى جىلۋ ورتالىقتارى ءۇشىن بالاما قۋاتتى دامىتۋدى جوسپارلاۋ جانە باستاۋ.

جەو-لاردى تۇرالاتقان تۇيتكىل

«زەرتتەۋدە قامتىلعان 58 ستانسانىڭ 41-ءى عيمارات پەن قۇرىلىستارعا زەرتتەۋ جۇرگىزگەنىن مالىمدەدى. زەرتتەۋ ەسەبىندە ەلەكتر ستانسالارىنىڭ عيماراتى مەن تىرەكتەرىنىڭ قۇرىلىمدىق تۇتاستىعىنا قاتىستى قولايسىز قورىتىندىلار بار. سونىمەن قاتار توزۋ مەن قۇرىلىمدىق تۇيتكىلدەر دە انىقتالدى. شاحتينسك جەو ۇسىنعان تەحنيكالىق تەكسەرىس تۋرالى ەسەپتە ورتالىقتىڭ قۇرىلىس كونسترۋكتسياسى اپاتتى جاعدايدا تۇر­عانى جانە تولىق دەمونتاج قاجەت ەكەنى ايتىلعان. قاراعاندى گرەس-1-دە زاقىمدالعان وتىن رەزەرۆۋارلارى بار ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل قاۋىپ­سىزدىككە ۇلكەن قاتەر (جارىلىس نەمەسە ءورت قاۋپى) توندىرەدى. الماتى جەو-3 عيماراتى مەن قۇرىلىستارىنداعى بۋ قۇبىرلارى دا قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي ەمەس. سايكەسىنشە, زەرتتەۋ ەسەبىندە بولاشاقتا ىقتيمال زاقىمدار مەن اپات­تار­دىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مۇرجا قۇرى­لىمىن دەرەۋ نىعايتۋ ۇسىنىلعان. الاي­دا قارجىلىق شەكتەۋگە, ءتيىستى تاجىريبە مەن ەكسپەرتيزانىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جوندەۋ كەيىنگە شەگەرىلگەن. بۇعان ورتالىقتى تابيعي گازعا كوشىرۋ دە اسەرىن تيگىزگەن. تومەن ساپالى كومىر جانە گاز جەتكىزۋدەگى قيىندىقتار ستانسا جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە زيانىن كەلتىرىپ تۇر», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.

كوپتەگەن ەلەكتر ستانساسى قاراعاندى باسسەينىنىڭ كومىرىنە بەيىمدەلىپ جوبا­لان­عان. ۋاقىت وتە كەلە ساپاسى ءبىرشاما تومەن ەكىباستۇز كومىرىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ستانسالاردىڭ كوبى كومىردى اشىق ادىسپەن ساقتايدى, سالدارىنان ىلعال ارتىپ, وتىننىڭ جىلۋ ۇستاۋ قابىلەتى تومەندەيدى. كەي ستانسالاردا ۇساقتالعان كومىردىڭ ولشەمى 25 مم-دەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەدى, بۇل قازاندىقتاردىڭ تيىم­دىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. تومەن ساپالى كومىردى تۇتىنۋ, اشىق ساقتاۋ جانە دۇرىس ۇساقتاماۋ ستانسا تيىمدىلىگىنە كەرى اسەر بەرەدى – جىلدام توزا باستايدى, سۇزگىلەر تولىپ قالادى, قۇبىرلار ەسكىرەدى, شىعارىندى كوبەيەدى, تۇتىنۋ كولەمى ارتادى.

باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سۋ قۇرامى­نىڭ ساپاسى دا قۇرىلعىلاردىڭ جەدەل كونەرۋى­نە سەبەپ كورىنەدى.

«سۋ مەن بۋدىڭ قۇرامىنداعى ناشار حيميا جابدىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن قىس­قارتادى. كەي ستانسالار ونىڭ دەڭ­گەيىن ۇدايى باقىلاپ وتىرمايدى. كەي ستانسالار سۋدى مينەرالدانسىزدىرۋ جۇيەسىن پايدالانبايدى, ونىڭ ورنىنا جۇمسارتىلعان سۋ قولدانادى, ءسويتىپ قازاندىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى كۇرت تومەندەيدى. ەكولوگيالىق تالاپتار دا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ساقتالا بەر­­مەي­دى. شىعارىندىلاردى باقىلاۋ جۇيەسى سەنىمدى ەمەس جانە مەملەكەتتىك قاۋ­لىعا ساي كەلمەيدى. ەكولوگيالىق كودەكستىڭ 186 جانە 418-باپتارىنا سايكەس, شىعا­رىن­دىلارعا مونيتورينگ جاساۋدىڭ اۆتوماتتى جۇيەسى ستانسالاردا 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ورناتىلۋى ءتيىس. ۇكىمەت قاۋلىسىنا قاراماستان, شىعا­رىندىلاردى مونيتورينگتەۋ اۆتو­مات­تاندىرىلعان جوق. كومىر ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ تەك 33 پايىزى ەلەكترلى سۇزگى­لەر­دى پايدالانادى, قالعاندارى ىلعال­­دى كۇل جيناعىشتار كومەگىنە جۇگى­نەدى», دەيدى ساراپشىلار.

ستانسالاردىڭ كۇل ۇيىندىلەرىن دۇرىس رەتتەي الماي وتىرعانى دا – ايتۋلى تۇيتكىل. كوبىندە ءۇيىندى تۇگەل تولعان. كەي­بىرى قازاندىق جۇمىسى توقتاعان كەزدە ءۇيىندىنى قولمەن جويۋعا كىرىسەدى. استانا مەن الماتى جەو-لارىندا كۇل ساقتايتىن ورىن دا تاۋسىلىپ جاتىر. كەنتاۋ جەو-سى سياقتى ستانسالار كۇلدى قاجەتسىنەتىن تۇتىنۋشى (مىسالى, تسەمەنت زاۋىتى) تاپپاي وتىر.

كەلەسى پروبلەما – قولدان باسقارۋ سال­دارىنان وپەراتسيالىق قاتەلىكتەر سا­نىنىڭ ارتۋى. كوپ ستانساداعى باسقارۋ جۇيەسى قولمەن جۇزەگە اسىرىلادى, ءارى كەت­كەندە جارتىلاي اۆتوماتتاندىرىلعان.

جەو-لار تۋرالى ايتقاندا تاريف ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەيمىز.

«وپەراتسيالىق اقشا اينالىمىنىڭ جەتكى­لىكسىز بولۋىنا بايلانىستى كوپ­تەگەن ستانسا رەكونسترۋكتسياعا قاجەت قار­جى­لان­دىرۋ تارتا المايدى. قار­جىلىق شەكتەۋگە جانە تومەن جالاقىعا بايلانىستى بىرقاتار ستانسا قىزمەتكەرلەردى دە ۇستاي المايدى. مىسالى, قارجىلىق شەكتەۋ سالدارىنان كەنتاۋ جەو-سى ءار جاز سا­يىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىن قىسقارتادى», دەلىنەدى زەرتتەۋدە.

كومىر جىلىنا 25 ادامنىڭ ءومىرىن قيادى

تاياۋدا «Our World In Data» عىلىمي ونلاين-باسىلىمى زەرتتەۋ جاريالاپ, قاي ەنەرگيا كوزى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەن.

«قازبا وتىن ەڭ لاس, ەڭ قاۋىپتى سانالادى جانە اۋاعا زياندى زاتتاردى تىم كوپ بولەدى. وتىننىڭ بۇل تۇرىنە كومىر, قوڭىر كومىر جانە مۇناي جاتادى. قا­زاق­ستان­دا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 77 پايىزى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرىلەدى. ال اتوم ەنەر­گە­تيكاسى مەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­دەرى الدەقايدا قاۋىپسىز بولىپ ەسەپ­تەلەدى», دەپ مالىمدەيدى «Our World In Data».

ولاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, كومىر تۇتىنۋ­دان جىل سايىن 25 ادام مەزگىلسىز اجال قۇشسا, مۇناي ارقىلى ەنەرگيا ءوندىرۋ سالدارىنان – 18, تابيعي گازدى پايدالانۋدان – 3, سۋدى پايدالانۋدان 1 ادام كوز جۇمادى. ال جەل ەنەرگياسىن قولدانۋ اسە­رىنەن – 25 جىلدا 1 ادام, يادرولىق ەنەرگيا­نى قولدانۋدان – 33 جىلدا 1 ادام, كۇن ەنەر­­گيا­­سىن قولدانۋدان 50 جىلدا 1 ادام قاي­تىس بولادى ەكەن.

«ەكولوگيالىق تازالىعى جانە قاۋىپ­سىزدىگى تۇرعىسىنان اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاتىستى تۇيتكىل تۋىندامايدى. حا­­لىق­ارالىق جىكتەۋ بويىنشا دا اتوم ەنەر­گەتيكاسى «جاسىل» ەنەرگەتيكا ساناتىنا ەنگىزىلگەن. ەگەر قازاقستان قازىرگى احۋالدى وزگەرتكىسى كەلسە يادرولىق جانە جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكاعا كوشكەنى ءجون. سول ارقىلى بولاشاق ۇرپاقتى ساقتاپ قانا قالمايدى, سونىمەن بىرگە, قازىر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا ۇلكەن پايدا اكەلەدى», دەلى­­­نەدى دەرەك كوزىندە.