ورتاق تۇركى ءالىپبيى: دەكلاراتسياعا قول قويىلدى

ماڭىزدى جيىنعا ءتۇبى ءبىر باۋىرلاس ەلدەردەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى تاراپىنان قۇرىلعان ورتاق ءالىپبي كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى. نەگىزگى ماقسات – ەكى جىلدىق بىرلەسكەن جۇمىس ناتيجەسىندە جيناقتالعان ءبىلىم مەن تاجىريبەنى پايدالانا وتىرىپ, تۇركى تىلدەرىنە ورتاق ءالىپبي ۇلگىسىن ازىرلەۋ بولدى.

جيىن بارىسىندا عالىمدار العاش رەت 1991 جىلى ۇسىنىلعان لاتىن قارىپى نەگىزىندەگى «ورتاق تۇركى ءالىپبيى» جوباسى جان-جاقتى قاراستىردى. كوميسسيا مۇشەلەرى اتالعان جوبانى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەيتىن كوپتەگەن ۇسىنىستارعا قاتىستى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاۋلار جۇرگىزىپ, قاجەتتى قورىتىندىلار جاسادى.

قاجىرلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 34 ارىپتەن تۇراتىن ورتاق تۇركى ءالىپبيى تۋرالى ۇسىنىس بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. ءار ءارىپ تۇركى تىلدەرىندە كەزدەسەتىن ءارتۇرلى فونەتيكالىق دىبىستى بىلدىرەدى.

باسقوسۋدىڭ وسىلايشا تابىستى اياقتالۋىن تاريحي ءسات رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ورتاق تۇركى ءالىپبيىنىڭ دامۋى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك مۇرالارىن ساقتاي وتىرىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تۇسۋگە ىقپال ەتەتىنى داۋسىز.

حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن تۇرىك ءتىلى قوعامى ءتۇبى ءبىر تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى مەن كوميسسيا مۇشەلەرىنە وسى ۇدەرىسكە قوسقان زور ۇلەستەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.

بارلىق ءتيىستى مەكەمەلەر ۇسىنىلىپ وتىرعان ورتاق تۇركى ءالىپبيىن جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى تۇردە قولداۋ كورسەتۋگە شاقىرىلادى.

اتالعان ءۇشىنشى وتىرىستا قابىلدانعان «ورتاق تۇركى ءالىپبيى دەكلاراتسياسىن» جاريالاپ وتىر.

دەكلاراتسيا اعىلشىن تىلىندە دايىندالىپ قابىلداندى, تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ازەربايجان, قازاق, قىرعىز, تۇرىك جانە وزبەك تىلدەرىندەگى بەيرەسمي اۋدارمالارىمەن قوسا بەرىلدى.

كوميسسيا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى (Tمۇ) حاتشىلىعىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ جانىندا جۇمىس ىستەيدى. كوميسسيا قۇرامى تمۇ-عا مۇشە جانە باقىلاۋشى ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى ارقىلى رەسمي تۇردە بەلگىلەنگەن مۇشەلەردەن تۇرادى.

كوميسسيا ءوز شەشىمدەرىن تۇراقتى ديالوگ پەن كەڭەسۋ ارقىلى جانە كوميسسيا مۇشەلەرى اراسىنداعى كونسەنسۋس نەگىزىندە قابىلدايدى. كوميسسيا شەشىمدەرى كەڭەس سيپاتىنا يە جانە ءتيىستى ورگاندارعا ۇسىنىس رەتىندە بەرىلەدى.

ورتاق تۇركى ءالىپبيى جونىندەگى دەكلاراتسيا (اعىلشىن تىلىنەن بەيرەسمي اۋدارما)

ءبىز, تۇركى الەمى ورتاق ءالىپبي كوميسسياسىنىڭ (بۇدان ءارى – كوميسسيا) مۇشەلەرى تۇركى اكادەمياسى مەن اتاتۇرىك اتىنداعى مادەنيەت, ءتىل جانە تاريح جوعارى كەڭەسىنە قاراستى تۇرىك ءتىلى قۇرىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى حاتشىلىعىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان ءۇشىنشى وتىرىسىن 2024 جىلدىڭ 9-11 قىركۇيەگىندە باكۋدە وتكىزدىك. بۇل جيىنىمىزدىڭ ماقساتى – تۇركى تىلدەرى ءۇشىن ورتاق ءالىپبي بويىنشا كەلىسىمگە كەلۋ جانە تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس پەن مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى تاجىريبە الماسۋدى ارتتىرۋ جولىنداعى ورتاق تالپىنىسىمىزدى ودان ءارى جالعاستىرۋ.

ءبىز, تۇركى الەمى ورتاق ءالىپبي كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ناحچىۆان كەلىسىمشارتى مەن «Turkic World Vision 2040» باعدارلاماسىندا اتاپ كورسەتىلگەن جانە تۇركى حالىقتارى اراسىندا تىلدەسۋدى ودان ءارى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ءالىپبي جانە تەرمينولوگيادا بىرىزدىلىككە قول جەتكىزۋدى كوزدەيتىن ماقساتتارعا سايكەس, تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتىڭ 2-بابىندا بەلگىلەنگەن بارلىق تۇركى تىلدەرىنە ىڭعايلى ورتاق ءالىپبي قۇراستىرۋ مىندەتىنە ساي, تۇركى الەمىنىڭ لينگۆيست عالىمدارى, اعارتۋشىلارى مەن مادەنيەت وكىلدەرىنىڭ تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ءالىپبي ازىرلەۋ بويىنشا وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان وراسان زور ەڭبەگىن مويىنداي وتىرىپ, تۇركى حالىقتارى اراسىندا بىرلىك, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىق رۋحىن نىعايتۋدى كوزدەي وتىرىپ, بارىنە ورتاق ستاندارت جازۋ جۇيەسىنە ۇمتىلۋ بارىسىندا بىرەگەي تىلدىك ەرەكشەلىكتەردى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, 2023 جىلعى 29 مامىردا استانادا جانە 2024 جىلعى 6 مامىردا باكۋدە وتكەن كوميسسيانىڭ الدىڭعى ەكى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىلارىن نازارعا الا وتىرىپ, ورتاق تۇركى ءالىپبيىن پىسىقتاپ, سوڭعى نۇسقاسىن ازىرلەۋ جولىندا ىجداعاتتىلىقپەن جۇمىس اتقاردىق.

پىكىرتالاس بارىسىندا ورتاق ءالىپبي باستاماسىنا قاتىستى ءتۇرلى اسپەكتىلەردى جان-جاقتى تالقىلادىق. ناقتىراق ايتساق, ءبىز:

1. 1991 جىلى عالىمدار ۇسىنعان, تۇركى تىلدەرىنىڭ فونەتيكالىق الۋاندىعى ەسكەرىلگەن جانە ۇيرەنۋ مەن قولدانۋدىڭ جەڭىلدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن 34 ارىپتىك ورتاق تۇركى ءالىپبيى جوباسىن قاراستىردىق,
2. زاماناۋي لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن تۇعىر ۇستانا وتىرىپ, 34 ارىپتەن تۇراتىن ورتاق تۇركى ءالىپبيى جوباسىنىڭ كۇشتى جاقتارى مەن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارىنا نازار اۋداردىق,
3. تۇركى تىلدەرىنىڭ اربىرىنە ءتان تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە مۇقيات كوڭىل بولە وتىرىپ, ەرەكشە فونەتيكالىق بەلگىلەردى ءبىر الىپبيدە قامتۋعا تىرىستىق,
4. ءبىر فونەماعا ءبىر ءارىپ دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ۇيرەنۋ مەن قولدانۋعا ىڭعايلى, ءارى بارىنشا انىق ءالىپبي جاساۋدى ماقسات ەتتىك,
5. نەگىزگى لاتىن الىپبيىندە تاڭبالانباعان دىبىستاردى ءدال كورسەتۋ ءۇشىن ارنايى تاڭبالاردى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن مويىنداي وتىرىپ, وسى بەلگىلەر ءۇشىن ستاندارتتارعا ساي تاسىلدەردى قولدانۋعا كەلىستىك.

دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – كوميسسيا قول جەتكىزگەن كەلىسىمدى راسىمدەپ, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ورتاق تۇركى ءالىپبيىنىڭ قابىلدانعاندىعىن راستاۋ:

IPA: حالىقارالىق فونەتيكالىق ءالىپبي

ST: «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا» جۋرنالىنىڭ (1974) رەداكتسيالىق القاسى قابىلداعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق فونەتيكالىق ترانسكريپتسيا

بارلىق مۇددەلى تاراپتاردى وسى ۇسىنىستى بەلسەندى تۇردە قولداۋعا شاقىرامىز.

دەكلاراتسيا تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسيانى ىلگەرىلەتۋ جولىنداعى ىنتا-جىگەردىڭ ءبىر كورىنىسى رەتىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتىڭ ءتيىستى مەكەمەلەرىنە تاراتىلادى.

دەكلاراتسيا اعىلشىن تىلىندە دايىندالعان جانە ونى باسقا تىلدەرگە اۋدارۋعا بولادى.

دەكلاراتسياعا 2024 جىلعى 11 قىركۇيەكتە باكۋدە كوميسسيا مۇشەلەرى اتىنان تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ت.ع.د., اكادەميك شاھين مۇستافاەۆ قول قويدى.