- كەلتىر ماعۇرىپ ۇلى, ماراپات قۇتتى بولسىن! پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇناي-گاز ءوندىرۋ كولەمى تۇراقتى ءوسۋى ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ايتتى. ءوزىڭىز دە مۇناي-گاز سالاسىنداعى قىزمەتىڭىزدى قاراپايىم گەولوگ بولىپ باستاعان جوقسىز با؟
- تىلەۋىڭىزگە بەك راقمەت! ەتكەن ەڭبەكتىڭ ەلەنگەنى, ءوز ىسىنە كاسىبي شەبەرلىك دەڭگەيىندە ماماندانعان ادامنىڭ مەرەيىن ءوسىرىپ, العا قاراي ۇمتىلدىرادى عوي. كۇنى كەشە عانا پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا 7-ءشى جولداۋىندا ەڭبەك ادامدارىن قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ ماسەلەسىنە اسا ءمان بەرۋ جونىندە ايتىلىپ, كەلەسى 2025 جىلدى «جۇمىسشىلار جىلى» اتاۋدى ۇسىندى ەمەس پە؟ مەن 1972 جىلى الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ مۇناي فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگى ماماندىعىن, 1984 جىلى باكۋ قالاسىنداعى ازەربايجان مۇناي جانە حيميا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ونەركاسىپتى ۇيىمداستىرۋشى ماماندىعىن الدىم. ەڭبەك جولىمدى «اتىراۋمۇنايگازگەولوگيا» وندىرىستىك گەولوگيالىق بىرلەستىگىنىڭ كاسپي ماڭى مەن وڭتۇستىك ەمبى تەرەڭ جانە بيىكجال وتە تەرەڭ بۇرعىلاۋ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسيالارىندا 1972 جىلدان تەحنيك-گەولوگ, گەولوگ, اعا گەولوگ, 1985 جىلدان گەولوگيا ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ جالعاستىردىم. 1991-93 جىلدارى قۇلسارى قالاسىنداعى, قۇرامىندا 958 قىزمەتكەرى مەن جۇمىسشىلارى بار وڭتۇستىك ەمبى مۇناي بارلاۋ تەرەڭ بۇرعىلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالىپ, 1991-94 جىلدارى جىلىوي اۋداندىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندىم. ءبىز باستىق بولىپ تاعايىندالعان كەزدە وڭتۇستىك ەمبى مۇناي بارلاۋ تەرەڭ بۇرعىلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ جۇمىستارى جۇرمەي, «گۋرەۆمۇنايگازگەولوگيا» وندىرىستىك بىرلەستىگى بويىنشا وندىرىستىك-تەحنيكالىق كورسەتكىشتەرى ەڭ ارتتا قالعان, ەكونوميكالىق جاعدايى وتە تومەنگى كۇيگە تۇسكەن, قارجىلىق جاعدايى بىرنەشە ميلليون سومعا زيان شەككەن, شىن مانىندە تۇرالاپ قالعان كاسىپورىن بولىپ ەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا كەنەۋى كەتىپ, قارجىلىق جاعدايى ارتتا قالعان ەكسپەديتسيانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن وسىنىڭ قولىنان كەلەدى-اۋ دەگەن بارلىق بىلىكتىلىگى مەن قابىلەتى جوعارى مامانداردى ىرىكتەپ ساراپتاعاندا اتىراۋداعى «اتىراۋنەفتەگازگەولوگيا» وندىرىستىك گەولوگيالىق بىرلەستىكتىڭ باستىقتارىنىڭ تاڭداۋىنا مەنىڭ كانديداتۋرام ىلىكتى. ولاردىڭ بىزگە ارتقان ۇمىتتەرى مەن سەنىمدەرى كەيىننەن شىنىمەن دە تولىقتاي اقتالدى. 1992 جىلى ەكسپەديتسيا بارلىق وندىرىستىك كورسەتكىشتەرى بويىنشا «مانگىشلاكنەفتەگازرازۆەدكا» كە-نان كەيىنگى 2-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. 1993-95 جىلدارى قر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 1993 جىلعى 4 قىركۇيەكتەگى № 821 ارنايى قاۋلىسىمەن, سول كەزەڭدە 3659 جۇمىسشى جانە ينجەنەر-تەكنيكالىق قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيتىن, 32 بۇرعىلاۋ بريگاداسىمەن 21 الاڭدا مۇناي جانە گاز كەنىشتەرىن ىزدەستىرىپ بارلايتىن «اقبوتا» مەملەكەتتىك حولدينگ كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تاعايىندالدىم. 1996 جىلى جەكەشەلەندىرۋ نەگىزىندە قۇرىلعان «اتىراۋمۇنايگازگەولوگيا» اق تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولدىم. 1997 جىلى «كاسپي نەفت» اق قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە, ۇجىمنىڭ العاشقى پرەزيدەنتى بولىپ سايلانىپ, ول جەردە 2003 جىلعا دەيىن ابىرويلى قىزمەت اتقاردىم. 2010-19 جىلدارى ايرانكول مۇناي-گاز كەن ورنىنان مۇناي جانە گاز وندىرەتىن «كاسپي نەفت» اق-دا باس ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى بولدىم.
- جەر قويناۋىنان مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ شوعىرلارىن بارلاۋشى, بۇرعىلاۋشىنىڭ جانە مۇناي ءوندىرۋشىنىڭ ەڭبەگى قاي كەزدە دە جەڭىل ەمەس قوي, جازدا 40 گرادۋس اپتاپ ىستىقتا, ال قىستا 40 گرادۋستىق ايازدا دا مۇنايشىلار جۇمىستارىن توقتاتپايدى. بۇل كاسىپتىڭ قيىندىعىمەن قاتار, قانداي قىزىعى بار؟
- مۇنايگاز كەن ورىندارىنىڭ شوعىرلارىن بارلاپ, بۇرعىلاۋ جانە مۇناي ءوندىرۋ ءوندىرىسى تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى بويىنشا, ادام ومىرىنە اسا قاۋىپتى 1-ءشى ساناتتاعى جۇمىستار قاتارىنا جاتادى. سوندىقتان بۇل كاسىپتەردى مەڭگەرگەندەردىڭ ەڭبەگى تۇتاستاي قيىندىقتاردان تۇرادى دەسە دە بولادى. ال قىزىعى جاڭا مۇنايگاز كەن ورىندارىن ىزدەستىرىپ-بارلاپ ءجۇرىپ, جاڭا مۇنايگاز شوعىرلارىن انىقتاپ تاپقاندا عانا ورىن الادى. بىراق كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەپ ارتا تۇسەدى.
- كانىگى گەولوگ ءارى تانىمال مۇنايشى رەتىندە قازاق مۇنايىنىڭ الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟
- قازاقستان اۋماعىنداعى جەر قويناۋىندا قازبا بايلىقتاردىڭ شوعىرلانۋ الەۋەتى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنى بارشاعا ءمالىم. سونىڭ ىشىندە مۇنايگاز قازبا بايلىقتارىنىڭ دا الەۋەتى وتە جوعارى ورىندا دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا ابدەن بولادى. الايدا ءبىر وكىنىشتىسى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى 1995 جىلدان باستاپ كۇرت ازايدى ءارى ارتىنان مۇلدەم توقتاتىلدى. بارلاۋ جۇمىستارىن ينۆەستيتسيا تارتۋ جولدارىمەن جۇرگىزۋ كوزدەلدى. بىراق مۇنايگاز كەن ورىندارىنا ليتسەنزيا مەن كونتراكت العان بۇگىنگى تاڭداعى كوپتەگەن ۇلكەن, ورتاشا جانە شاعىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالار ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ سالاسىنا قوماقتى ينۆەستيتسيا سالماي كەلەدى. بۇل باعىتتاعى ورەسكەل ولقىلىقتى قازاقستاننىڭ ءتيىستى قاداعالاۋ جانە باقىلاۋ ورگاندارى تولىقتىرا الماي, ءمۇجالسىز كۇيدە, ەشقانداي ناقتى شارالار قولدانباستان قوزعالىسسىز, سىرتتاي باقىلاۋشى رەتىندە وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 33 جىلىنىڭ ىشىندە جاڭادان تابىلعان كەن ورىندارىنىڭ سانى بار بولعانى 5-ەۋ عانا.
مەزگىلىندە اتىراۋ, ورال, اقتوبە, ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا مۇنايگاز كەن ورىندارىن ىزدەستىرۋ جانە بارلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان بۇرىنعى «كازنەفتەگازرازۆەدكا» وندىرىستىك گەولوگيالىق بىرلەستىگى (كەيىننەن 1982 جىلدارى «اتىراۋمۇنايگازگەولوگيا», «ورالمۇنايگازگەولوگيا», «اقتوبەمۇنايگازگەولوگيا» جانە «يۋجكازنەفتەگازگەولوگيا» بىرلەستىكتەرىنە ءبولىنىپ كەتتى) 1943-96 جىلدار ارالىعىندا 3798767 مەتر تەرەڭدىكتى بۇرعىلاپ, 270 تەن استام الاڭداردا بارلاۋ جۇرگىزدى. ىزدەستىرىپ-بارلاۋ ناتەجيەسىندە تابىلعان 82 مۇنايگاز كەنورىندارى, مۇنايگاز ءوندىرۋشى نگدۋ-لەرگە تاپسىرىلدى. اتالعان كەزەڭدە مۇنايگاز كەن قورىنىڭ بالانستىق-گەولوگيالىق مولشەرى - 3 400 000 مىڭ توننانى قۇرادى, ال وندىرىلەتىن قوردىڭ مولشەرى 1 500 000 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلدى.
مىسال رەتىندە ايتساق, بۇرعىلاۋ بارىسىندا, جەر قويناۋىنىڭ تۇزاستى قاباتتارىنداعى مۇناي جانە گاز كوزدەرىن بارلاۋ ماقساتىندا ەمبينسكايا الاڭىنداعى № 1-پ پارامەترلىك ۇڭعىماسى 6203 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن بۇرعىلانىپ, 1992 جىلدىڭ شىلدە ايىندا جۇرگىزىلگەن سىناق جۇمىستارىنىڭ قورتىندىسى بويىنشا ۇڭعىنىڭ 5840-5850 مەتر ارالىعىنداعى تۇزاستى قاباتىندا, قۇرامىندا قورشاعان ورتاعا زالالدى ن2S (كۇكىرتتى سۋتەگى) گازى جوق, تازا تابيعي گاز قورىنىڭ بار ەكەندىگى انىقتالدى. مۇنى ەمبينسكايا الاڭىندا جانە ونىمەن شەكتەس جاتقان وزگە دە بىرنەشە تۇزاستى الاڭدارىندا مول مۇناي قورىنىڭ شوعىرى بار ەكەندىگىنىڭ ناقتى حابارشىسى بولۋعا تۇراتىن دەرەك كوزى دەۋگە بولادى.
ماتكەن الاڭىنداعى №16 ۇڭعىدان جانە قاراشۇڭعۇل الاڭىنداعى № پ-2 ۇڭعىسىنان دا تۇزاستىنىڭ, قۇرامىندا قورشاعان ورتاعا زالالدى ن2S (كۇكىرتتى سۋتەگى) گازى جوق, تازا مۇناي مەن گاز قورى بار ەكەندىگى انىقتالدى.
وسىنداي مۇناي مەن تابيعي گاز قورلارى قۇمشەتى, وڭتۇستىك-باتىس ۇلكەنتوبە, اققۇدىق, شولقارا, ءۇشمولا, ورتاتاۋ-سارىبۇلاق, بيىكجال تۇزاستى قۇرىلىمدارىندا بۇرعىلانعان ۇڭعىلاردا بار ەكەندىگى بەلگىلى بولدى.
ۇڭعىلاردا اتقارىلعان بۇرعىلاۋ جانە بارلاۋ جۇمىستارىنا, باسىنان باستاپ اياعىنا دەيىن, بيىكجال اسا تەرەڭ بۇرعىلاۋ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا 1975–77 جىلدارى جانە وڭتۇستىك ەمبى تەرەڭ بۇرعىلاۋ مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا 1977–85 جىلدارى ۋچاستكەلىك ءريتس–تىڭ اعا ينجەنەر-گەولوگى بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, كەيىننەن 1986-93 جىلدارى كورسەتىلگەن ۇڭعىلار مەن بارلاۋ الاڭدارىندا اتقارىلعان بارلىق ىزدەستىرۋ, بارلاۋ جانە بۇرعىلاۋ جۇمىستارىنا تىكەلەي ارالاسىپ, كوزىمىزبەن كورىپ, قولىمىزبەن ۇستاعاندىقتان, تولىقتاي كۋالىك ەتە الامىز.
ءبىزدىڭ سەنىمدى تۇردە جانە باتىل پايىمداۋىمىزدا «كۇندەردىڭ كۇنىندە اتالعان تۇز استى بارلاۋ الاڭدارى جانە وسى سياقتى باسقا دا بولاشاعى جوعارى بارلاۋ الاڭدارىندا مۇناي جانە تابيعي گازدىڭ وراسان ۇلكەن كەن ورىندارى اشىلاتىندىعى كۇمانسىز دەپ ايتا الامىز جانە وعان بولاشاق ۇرپاق كۋا بولادى. ءبىزدىڭ بۇل تۇجىرىمدى پىكىرىمىزدىڭ الداعى 10–20 جىلدىق زامانداردا اقيقاتتاي شىندىققا اينالارىنا ەشقانداي كۇمانىمىز جوق. تەك سول جەراستىنىڭ تابيعي قازىناسى – «قارا التىن» بايلىعى ءوز حالقىمىزدىڭ نەسىبەسىنە بۇيىرعاي دەپ ارماندايمىز.
1994-96 جىلدارى, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ تاراپىنان مۇناي مەن گاز قورى بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان جوعارىدا ايتقان تۇزاستى قۇرىلىمدارىندا گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ءتيىستى مولشەردە قارجى بولىنبەۋىنە بايلانىستى ىزدەستىرۋ شارالارى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە اتقارىلماي قالدى. ءسويتىپ, 1993-94 جىلدارى باستاپ بۇرعىلانعان جوبالىق تەرەڭدىگى 5200, 5500, 6200 مەترلىك ىزدەستىرۋ-بارلاۋ ۇڭعىلارىندا تۇزاستى قۇرىلىمدارىنىڭ مۇناي-گاز ءونىمى بولۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن قاباتتارى اشىلماستان, ۇڭعىلارداعى بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جەتكەن تەرەڭدىكتەرىندە (3500-4600م) توقتاتىلدى. كەيىننەن بارلىق ۇڭعىلار جەر قويناۋىن قورعاۋ زاڭىنىڭ تالاپتارىنا ساي تۇگەلدەي جويىلدى.
«اتىراۋمۇنايگازگەولوگيا-بۋرەنيە» جشس مەردىگەر رەتىندە 2007-10 جىلدارى باس ديرەكتور ك.م. شانەنوۆتىڭ تىكەلەي باسقارىپ, جەتەكشىلىك جاساۋىمەن, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ىشىندە ەڭ العاشقىسى بولىپ, مەردىگەر كومپانيانىڭ سۇرانىسى بويىنشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى تايىز سولتۇستىك-شىعىس قايراڭىنداعى «كومسومولشى شىعاناعى» (زاليۆ كومسومولەتس) اۋماعىندا ورنالاسقان سولتۇستىك-شىعىس قاراتۇران بارلاۋ قۇرىلىمىندا (تەڭىزدىڭ سۋىنىڭ تەرەڭدىگى, جەلدىڭ باعىتى مەن سوعۋ جىلدامدىعىنا بايلانىستى, وتە اينىمالى بولىپ, ورتاشا ەسەپپەن 0,75 - 3,75 مەتر ولشەمدەرىن قۇرايتىن ايماقتا) پبۋ «لوتوس» اتتى ارناۋلى ءجۇزۋ بارجاسىنىڭ ۇستىنە ورنالاسقان مبك-125 بۇرعىلاۋ قوندىرعىسى ارقالى, ەكى: R-1 جانە R-7 مۇناي مەن گاز بارلاۋ ۇڭعىلارىن, سايكەسىنشە 1575 جانە 1835 مەتر تەرەڭدىكتەرگە ەشبىر مۇلتىكسىز, ساپالى بۇرعىلاپ شىقتى. قۇرىلىمنىڭ 1100-1270 مەتر تەرەڭدىكتەگى ورتا يۋرا قاباتىنىڭ گەولوگيالىق تۇزىلىمدەرىندە, مۇناي جانە گازدى كوندەنساتتىڭ بۇرقاقتى ادىسپەن وندىرۋگە جاتاتىن شوعىرلارىن تاۋىپ, ولاردىڭ وندىرىستىك-كوممەرتسيالىق قورى بار ەكەندىگىن انىقتادى. ۇڭعىلاردان الىنعان مۇنايدىڭ, ەسەپتەلگەن ورتاشا تاۋلىكتىك ونىمدىلىگى (دەبيتى) 90 توننادان استام ءونىمدى قۇرادى.
2009 جىلى 16 اقپاندا كونتراكتىلىك بالىقشى ۋچاستكەسىندەگى بەرىش الاڭىندا 1250 مەتر تەرەڭدىككە بۇرعىلانعان № 9 ۇڭعىدان مۇناي مەن گازدىڭ بۇرقاقتى ءونىمى الىندى. مۇناي كوزىنىڭ ونىمدىلىگى تاۋلىگىنە شاققاندا 120 توننادان استام بولدى. ءسويتىپ, اتىراۋ قالاسىنان 15 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان جاڭا مۇناي كەنورنى تۇڭعىش رەت اشىلىپ, بولاشاقتا ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە جۇمىس ىستەپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە اساتىن بولادى.
- دەمەك, مۇنايشىلىق تا قازاق ءۇشىن مالشىلىق, ديحانشىلىق سەكىلدى اتا كاسىپكە اينالا الا ما؟
مۇنايگاز كەن ورىندارىن وندىرەتىن ايماقتاردا مۇنايشىلىق 1899 جىلدان بەرى قاراي, 125 جىلدىڭ بويىندا, بىرتە-بىرتە قازاق ءۇشىن اتا كاسىپ بولىپ كەتتى عوي. وتباسىلارىندا مۇنايشىلىقپەن اينالىسقان 6-7 بۋىن وكىلدەرى بار اۋلەتتەر قازاقستان بويىنشا كوپتەپ كەزدەسەدى. اتاپ ايتقاندا: وتەباەۆتار, بالعىمباەۆتار, وزبەكقاليەۆتار, تاسقىنباەۆتار, قۋاندىقوۆتار, حيسمەتوۆتار, ايماعامبەتوۆتار, شناشەۆتار, كەمەلوۆتار جانە باسقا دا كوپتەگەن اۋلەتتەر مىسال بولا الادى. مۇنايگاز ءوندىرىسى بار جەردە مۇنايشىلىق قازاق بالاسى ءۇشىن اتا كاسىپ بولىپ قالا بەرمەك-اۋ, ءسىرا. ءتىپتى ءبىزدىڭ شانەنوۆتار اۋلەتى مۇنايگاز ءوندىرىسىنىڭ سالاسىندا 4-ءشى بۋىنعا جەتتى. وسى سالادا 10 شاقتى ادام, ءار سالانىڭ ماماندارى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
- سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
