ماسەلەنىڭ ءمانى نەدە؟
قازاقستاننىڭ قازىرگى ەنەرگەتيكالىق بالانسى ءالى دە كومىرگە تاۋەلدى. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەر ەتىپ قانا قويماي, ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا ۇلكەن قاۋىپ توندىرۋدە. ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 57%-ى كومىردەن, 29%-ى تابيعي گازدان وندىرىلەدى, ال جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە نەبارى 13% تيەسىلى. مۇنداي جاعداي قازاقستان ءۇشىن ەنەرگيانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارعا كوشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايقىن كورسەتەدى.
قازبا وتىنىن جاعۋ قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس, ادام دەنساۋلىعىنا دا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەدى. اۋا لاستانۋى استما, قاتەرلى ىسىك, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى سياقتى اۋىر دەرتتەردىڭ تارالۋىنا ىقپال ەتەدى, مەزگىلسىز ءولىم جاعدايلارى دا جيىلەپ وتىر. الەم بويىنشا ءار بەسىنشى ءولىم قازبا وتىندارىنان تۋىندايتىن لاستانۋمەن بايلانىستى.
بۇدان بولەك, قازبا وتىنىن جاعۋ ناتيجەسىندە بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازى اتموسفەرادا جينالىپ, جەردىڭ جىلۋ بالانسىن بۇزادى, بۇل عالامدىق جىلىنۋدىڭ ۇدەۋىمەن بايلانىستى. مىسالى, 2019 جىلى اقش-تاعى پارنيكتىك گازداردىڭ 74%-ى قازبا وتىنىن پايدالانۋ ارقىلى بولىنگەن. ونىڭ 25%-ى مەملەكەتتىك جەرلەردەن وندىرىلگەن وتىنمەن تىكەلەي بايلانىستى.
كومىر ءوندىرىسى سۋ رەسۋرستارىنا دا ەلەۋلى زيان كەلتىرەدى. كومىر ەلەكتر ستانتسيالارى سۋدى بۋعا اينالدىرىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن پايدالانادى. بۇل سۋ, ادەتتە, جاقىن ورنالاسقان وزەندەر مەن كولدەردەن الىنادى. ء«بىر رەتتىك» سۋ پايدالانۋ جۇيەسى بار ستانتسيالار سۋدى الىپ, ونى قىزدىرىپ, قايتادان تابيعي ورتاعا جىبەرەدى. الايدا, قايتارىلعان سۋ باستاپقى تەمپەراتۋرادان 20-25°F-قا جوعارى بولادى, بۇل «جىلۋلى لاستانۋعا» اكەلەدى. ناتيجەسىندە, بۇل بالىقتاردىڭ كوبەيۋ قابىلەتىن تومەندەتىپ, جۇرەك سوعىسى جيىلەيدى, جالپى ەكوجۇيەگە زيان كەلتىرەدى.
قازبا وتىندارىن پايدالانۋ تەك ەكولوگيالىق ەمەس, سونىمەن قاتار كليماتتىق جانە مەديتسينالىق تۇرعىدان دا شىعىندارعا اكەلەدى, الايدا بۇل شىعىندار نارىق باعاسىندا كورىنىس تاپپايدى جانە سىرتقى اسەرلەر دەپ اتالادى. قازبا وتىنىنىڭ وندىرىسىنەن باستاپ, تاسىمالداۋ, وڭدەۋ جانە جاعۋعا دەيىنگى ءار كەزەڭىندە وسىنداي سىرتقى اسەرلەر تۋىندايدى.
ۇلتتىق مۇحيت جانە اتموسفەرالىق زەرتتەۋلەر باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, قازبا وتىنىن جاعۋ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, سونىڭ ىشىندە ءجيى جانە كۇشتىرەك ەكسترەمالدى اۋا رايى قۇبىلىستارىنىڭ تۋىنداۋىنا اسەر ەتەدى. ءاربىر وسىنداي اپات ميللياردتاعان دوللارلىق شىعىنعا اكەلەدى. مىسالى, 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا اقش-تا ورمان ورتتەرى, داۋىلدار, جەلدى بوراندار, سۋ تاسقىندارى جانە قۇرعاقشىلىق سالدارىنان كەلتىرىلگەن شىعىن 606,9 ميلليارد دوللاردى قۇراعان.
قازاقستان ءۇشىن ەنەرگيانى ەكولوگيالىق تازا كوزدەرگە كوشىرۋ تەك قورشاعان ورتا ءۇشىن عانا ەمەس, ەلدىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعى ءۇشىن دە اسا ماڭىزدى ماسەلە.
اەس نە ءۇشىن قاجەت؟
قازاقستاندا اەس سالۋ قاجەتتىلىگى بىرنەشە نەگىزگى سەبەپتەرگە بايلانىستى. بىرىنشىدەن, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن حالىق سانىنىڭ ارتۋى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىر. ەكىنشى ماسەلە — ەلدەگى ەسكىرگەن ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى. اسىرەسە كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانتسيالار ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز بولىپ بارادى. 2023 جىلى قازاقستان رەسەيدەن 3,4 ميلليارد كۆت·ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن يمپورتتاپ, بۇل ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 20%-ىن قۇرادى.وسىعان بايلانىستى, اەس تۇراقتى ءارى سەنىمدى ەنەرگيا كوزى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, اەس-ءتىڭ قۇرىلىسى قازاقستاننىڭ كومىر مەن گازعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتىپ, اتموسفەراعا بولىنەتىن كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي ستانتسيالار ەكولوگيالىق تازا ءارى تۇراقتى ەنەرگيا كوزى رەتىندە ەلدىڭ پارنيكتىك گازداردى ازايتۋ بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا كومەكتەسەدى. 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا جەتۋ قازاقستاننىڭ باستى ەكولوگيالىق ماقساتتارىنىڭ ءبىرى.
بەيبىت اتوم: قازاقستاننىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن تاريحي قيىندىقتارى
قازاقستان ۋران قورى بويىنشا الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى. 2022 جىلى ەلىمىز الەمدىك ۋران ءوندىرىسىنىڭ 43%-ىن قامتاماسىز ەتكەن. بۇل ەلدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاسايدى. اەس-ءتىڭ ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى — جوعارى قۋات تيىمدىلىگى (90%), بۇل ونى جەل ەنەرگياسىنان (25-35%) الدەقايدا تۇراقتى ەتەدى. 1154 مۆت قۋات وندىرەتىن ءبىر اەس ميلليون حالقى بار قالانى بىرنەشە ونداعان جىل بويى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتە الادى.
سونىمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسى قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. مىسالى, فرانتسيادا اتوم ونەركاسىبى 457 200 جۇمىس ورنىن قامتاماسىز ەتەدى, بۇل ەكونوميكانى قولداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاقستان ءوزىنىڭ ۋران قورى مەن ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانا الادى.
الايدا, قازاقستاننىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا قاتىستى تاريحي تاجىريبەسى ەرەكشە ەسكەرىلۋى ءتيىس. سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەن سىناقتار ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن سەنىمسىزدىك پەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاقستان ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ايقىن بولعانىمەن, سەمەي پوليگونىنىڭ اۋىر مۇراسى ەل ازاماتتارىن بۇل سالاعا ساقتىقپەن قاراۋعا يتەرمەلەيدى. 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا 456 يادرولىق سىناق جۇرگىزىلگەن پوليگوننىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق زارداپتارى ءالى دە سەزىلەدى. وسىعان بايلانىستى, حالىقتىڭ ءبىر بولىگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋدا تەرەڭ تالداۋ مەن اشىقتىقتى تالاپ ەتەدى.
اەس قۇرىلىسى بويىنشا قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر قالىپتاسقان. ءبىر جاعىنان, قازىرگى زاماندا «بەيبىت اتوم» ۇعىمى اتوم ەنەرگياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن باسا كورسەتەدى. بارلىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارى ساقتالعان جاعدايدا, اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ زيانىنا قاراعاندا پايداسى كوپ بولارى ءسوزسىز. بۇل ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتىپ, كومىرگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق ەكولوگيالىق قاۋىپتەردى تومەندەتەدى.
اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ (اەس) قۇرىلىسىنا قاتىستى قورقىنىش كوبىنەسە يادرولىق ەنەرگيا تۋرالى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەن نەمەسە تاريحي وقيعالارعا بايلانىستى تەرىس كوزقاراستاردان تۋىندايدى.
قازىرگى تاڭدا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا قاۋىپسىزدىك شارالارى ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلگەن. حالىقارالىق اتوم ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى (ماگاتە) بەكىتكەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى بارلىق اەس قۇرىلىستارىندا قاتاڭ ساقتالادى. جاڭا بۋىن رەاكتورلارىنىڭ جوبالارى, سونىڭ ىشىندە شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار (SMR), ءتىپتى توتەنشە جاعدايلاردا دا قاۋىپسىز جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەاكتورلار اۆتونومدى تۇردە جۇمىس ىستەپ, يادرولىق قالدىقتاردىڭ مولشەرىن بارىنشا ازايتادى.
اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى قورقىنىش كوبىنەسە وتكەن عاسىرداعى اپاتتارعا بايلانىستى. مىسالى, چەرنوبىل جانە فۋكۋسيما اپاتتارى — ەڭ ۇلكەن يادرولىق اپاتتار رەتىندە تانىمال. بىراق بۇل اپاتتاردان كەيىن الەمدەگى بارلىق اەس-تەردە قاۋىپسىزدىك شارالارى كۇشەيتىلىپ, تەحنولوگيالار دامىتىلدى. 2011 جىلعى فۋكۋسيما اپاتىنان كەيىن اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى بارلىق ەلدەر قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاتاڭ شارالار قابىلدادى. جاڭا اەس جوبالارىندا مۇنداي اپاتتاردىڭ قايتالانۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قولدانىلىپ كەلەدى.
حالىقارالىق تاجىريبە: الەم قايدا بەت الىپ بارادى؟
الەمدە اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن (اەس) سالۋ تاجىريبەسى كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ەنەرگيانىڭ سەنىمدى ءارى ەكولوگيالىق تازا كوزى رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا 64 يادرولىق رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا, ولاردىڭ شامامەن ەكى ۇشتەن ءبىرى ازيا ەلدەرىندە سالىنۋدا. بۇل جوبالار نەگىزىنەن قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا جانە ءۇندىستان سياقتى ەلدەردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
2023 جىلعى دەرەكتەرگە سايكەس, فرانتسيا ءوزىنىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 70%-ىن اەس ارقىلى وندىرەدى, بۇل ەلدى يادرولىق ەنەرگەتيكانى پايدالانۋ جاعىنان كوشباسشى ەلدەر قاتارىنا شىعارادى. فرانتسيانىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكاعا تاۋەلدىلىگى ەلدەگى پارنيكتىك گازداردىڭ تومەن دەڭگەيىن ساقتاپ, ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە.
اقش-تا قازىر 92 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەيدى, ال وڭتۇستىك كورەيادا 24 رەاكتور ەلدىڭ شامامەن 30%-عا جۋىق ەنەرگياسىن قامتاماسىز ەتەدى. قىتايدا 27 جاڭا رەاكتور سالىنىپ جاتىر, ولاردىڭ ىسكە قوسىلۋى ەلدىڭ يادرولىق قۋاتىن ەداۋىر ارتتىرادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل ەلدەر جاڭا قاۋىپسىزدىك تەحنولوگيالارىن, سونىڭ ىشىندە شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى (SMR), قولدانىپ كەلەدى, بۇل اتوم ەنەرگياسىن ودان ءارى قاۋىپسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار سلوۆاكيا مەن بەلارۋس ەلدەرى دە اتوم ەنەرگەتيكاسىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر. 2023 جىلى بۇل ەلدەردە جاڭا رەاكتورلار ىسكە قوسىلدى. اتوم ەنەرگياسى بۇل مەملەكەتتەر ءۇشىن ەكولوگيالىق تازا ءارى تۇراقتى ەنەرگيا كوزى رەتىندە قاراستىرىلۋدا.
يتاليانىڭ دا اتوم ەنەرگەتيكاسىنا ورالۋ نيەتى بايقالادى. 2011 جىلى «فۋكۋسيما» اتوم ەلەكتر ستانتسياسىنداعى اپاتتان كەيىن يتاليا ۇكىمەتى ەلدە اتوم ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋعا موراتوري جاريالاعان بولاتىن. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە قوعامنىڭ پىكىرى وزگەرىپ, 2023 جىلدىڭ مامىر ايىندا يتاليا پارلامەنتى ۇكىمەتكە اتوم ەنەرگياسىن ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنا قوسۋدى قايتا قاراۋدى ۇسىندى. قىركۇيەك ايىندا ۇكىمەت ۇلتتىق تۇراقتى يادرولىق ەنەرگەتيكا پلاتفورماسىنىڭ العاشقى وتىرىسىن وتكىزدى. يتاليانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ءمينيسترى دجيلبەرتو پيچەتتو فراتين ميلاندا وتكەن «عالامدىق ەنەرگەتيكالىق كوشۋ» كونگرەسىندە يتاليانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قايتا ورالۋ پەرسپەكتيۆاسىن اتاپ ءوتتى.
قازاقستان ءۇشىن دە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرۋ جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. بۇل تەك تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دايىندىقتى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەدى.
ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تاۋەكەلدەر: سانالى شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىلىگى
ەگەر قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسياسى (اەس) سالىنباسا, بۇل بىرقاتار ەلەۋلى تاۋەكەلدەرگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. سوڭعى مالىمەتتەر مەن ساراپتامالار نەگىزىندە ەلىمىزدەگى ەنەرگەتيكالىق سۇرانىسى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن حالىق سانىنىڭ ءوسۋى وسىعان سەبەپ بولىپ وتىر. 2030 جىلعا قاراي ەلدىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋى شامامەن 35%-عا ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانتسيالارى ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز جانە توزىعى جەتكەندىكتەن, بۇل ماسەلەنى ۇزاق مەرزىمدى شەشۋ قيىنعا سوعۋدا. اەس تۇراقتى جانە سەنىمدى ەنەرگيا كوزى رەتىندە وسى ماسەلەنى شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارا الادى.
ەنەرگەتيكالىق تاۋەلدىلىك: اتوم ەنەرگەتيكاسىنان باس تارتۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى ەنەرگيا كوزدەرىنە تاۋەلدىلىگىن ارتتىرادى. بۇل, اسىرەسە, رەسەي مەن قىتاي سياقتى كورشىلەس ەلدەردەن ەلەكتر ەنەرگياسىن يمپورتتاۋعا ءماجبۇر ەتۋى ىقتيمال. ەنەرگيانىڭ نەگىزگى بولىگىن سىرتتان ساتىپ الۋ ۇلتتىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ ءتوندىرىپ, ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتى ارتتىرادى.
كومىرتەگى شىعارىندىلارىنىڭ ارتۋى: قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى قازىر نەگىزىنەن كومىرگە تاۋەلدى. كومىردەن الىناتىن ەنەرگيا قورشاعان ورتاعا پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارى ارقىلى زيانىن تيگىزەدى. ەگەر ەل اەس قۇرىلىسىنا بەت بۇرماسا, بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ەكولوگيالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. پاريج كەلىسىمى اياسىنداعى ماقساتتارعا قول جەتكىزىلمەگەن جاعدايدا, ەل ەكونوميكالىق سانكتسيالارعا ۇشىراپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان قىسىم كورە الادى.
جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى: جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەل, كۇن, گيدروەنەرگيا) تۇراقتى جانە سەنىمدى ەمەس, ولار ماۋسىمدىق وزگەرىستەرگە تاۋەلدى. مىسالى, جەلدىڭ كۇشى تومەندەگەندە نەمەسە كۇن ساۋلەسى ازايعاندا, ەنەرگيا ءوندىرۋ دەڭگەيى دە تومەندەيدى. ال اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى جانە ۇزدىكسىز ەنەرگيا كوزى بولىپ تابىلادى, سوندىقتان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن تولىقتىرىپ وتىرۋعا قابىلەتتى.
ەكونوميكالىق شىعىندار: ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى ونەركاسىپتىڭ دامۋىن تەجەپ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءۇشىن قازاقستاننىڭ تارتىمدىلىعىن تومەندەتۋى مۇمكىن. سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعى جانە شەتەلدەن ەنەرگيا ساتىپ الۋ قاجەتتىلىگى ۇلتتىق ەكونوميكانى السىرەتەدى.
تەحنولوگيالىق ارتتا قالۋ: اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلدەگى جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرە الادى. اەس بولماعان جاعدايدا قازاقستان الەمدىك يننوۆاتسيالىق دامۋ پروتسەستەرىنەن شەت قالۋى ىقتيمال, بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ الەۋەتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن.
ەگەر قازاقستان اەس سالماسا, ەل بىرقاتار ناقتى تاۋەكەلدەرمەن بەتپە-بەت كەلۋى مۇمكىن. ەنەرگيا تاپشىلىعى ارتىپ, ەلدىڭ سىرتقى كوزدەرگە تاۋەلدىلىگى كۇشەيەدى. سونىمەن قاتار كومىردەن الىناتىن ەنەرگيانىڭ ەكولوگيالىق زارداپتارى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان اەس ماسەلەسىن ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى شەشۋ قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى بولماق.
بەرىك بەكجانوۆ,
قر پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى
