ەكونوميكاداعى ەلەنبەي تۇرعان مۇمكىندىك

بانك ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, اينالمالى ەكونوميكا تۇجىرىمداماسى – قالدىقتار مەن لاستانۋدى ازايتۋدىڭ, ەكوجۇيە مەن تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى ستراتەگياسى. بۇل سونىمەن قاتار پارنيكتىك گاز شىعارىندىسىن ازايتۋعا كومەكتەسەدى. دەگەنمەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اينالمالى ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ باستاپقى ساتىسىندا جانە وسى ۇدەرىسكە قاتىستى كورسەتكىشتەرى وتە تومەن.

«اينالمالى ەكونوميكاعا كوشۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ايماق ەلدەرى ودان ءارى پراكتيكالىق ارەكەتتەرگە باعىت بەرەتىن سالالىق ءىس-قيمىل جوسپارلارىن ازىرلەۋى قاجەت. جوسپارلاردىڭ بۇل ءتۇرى سايكەس ساياسي تەتىكتەردى انىقتاۋعا, جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق جەكە سەكتوردى دامىتۋعا جاعداي جاسايدى جانە ونىڭ كەلەشەگى بار سالالاردا اينالمالى ەكونوميكاعا كوشۋ ۇلەسىن قامتاماسىز ەتەدى. ەلىمىزدە قۇرىلىستىڭ قۇن تىزبەگىنە اينالمالى ەكونوميكانىڭ بيزنەس ۇل­گىلەرىن ەنگىزۋگە مول مۇمكىندىك بار. زەرتتەۋ قۇرىلىس, اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك جانە قالا شارۋاشىلىعى سەكتورلارىندا رەسۋرستى ۇنەمدەۋدىڭ پايداسى كوبىنە قاجەتتى شىعىنداردان ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەتىنىن ناقتى راستايدى. بۇل فاكتورلار اينالمالى ەكونوميكا ەلە­مەنتتەرى بار ءتيىستى يننوۆاتسيالىق سالالىق ساياساتتى ازىرلەۋ بويىنشا ودان ءارى كۇش-جىگەردى ىنتالاندىرادى, ولاردى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن جاسايدى», دەلىنەدى باياندامادا.

سونداي-اق باياندامادا حالىق سانى 2 ملن-عا جۋىقتايتىن ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسى الماتىعا ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارى دا ۇسىنىلعان. ول قالدىقتاردىڭ شامادان تىس ءتۇزىلۋى, قال­دىقتاردى قايتا وڭدەۋگە قا­جەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى, سونداي-اق قالا ەكونوميكاسىنىڭ ءۇش نەگىزگى ماتەريالدى قاجەت ەتەتىن سەكتورىندا – قۇرىلىستا, ونەركاسىپتە, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تاماق ونەر­كاسى­بىن­دەگى ءالسىز مونيتورينگ پەن باعالاۋ راسىمدەرىن شەشۋگە باعىتتالعان.

قازىر تۇراقتى دامۋعا جاردەمدەسۋ جانە رەسۋرستاردى تۇتىنۋدى ازايتۋ ءتاسىلى رەتىندە الەم ەلدەرى اينالمالى ەكونوميكا تۇجىرىمداماسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. اكت ماقساتى – قالدىقتاردى باسقارۋ مەن تۇراقتىلىقتىڭ ءۇش نەگىزگى قاعيداتىن – «ازايتۋ», «قايتا پايدالانۋ» جانە «قايتا وڭدەۋدى» قولدانۋ ارقىلى قالپىنا كەلمەيتىن رەسۋرستاردى تۇتىنۋدى ازايتۋ بولىپ سانالادى.

ء«وڭىردىڭ بارلىق ەلدەرىندەگى ماڭىزدى پروبلەمالار قاتارىنا رەسۋرس^­تاردى پايدالانۋدىڭ تومەن تيىمدىلىگى جانە رەسۋرستار تاپشىلىعى جاعدايىندا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋدىڭ تومەن كور­سەتكىشتەرى جاتادى. مىسالى, ەلىمىزدە  رەسۋرستاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگى ەۋرو­پالىق وداققا (ەو) قاراعاندا شامامەن 10 ەسە تومەن. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى (قتق) قايتا وڭدەۋ ۇلەسى قازاقستاندا – 11,5 پايىز. وزبەكستاندا 10 پايىزدان از. ەو-دا شامامەن 50 پا­يىزدى قۇرايدى. وسىنداي جاعداي قىرعىز رەس­پۋبليكاسىندا دا بايقالادى, وندا جان باسىنا شاققانداعى شىعارىلاتىن قالدىقتاردىڭ ۇلەسى ونشا كوپ ەمەس, الايدا قالدىقتاردىڭ ءارتۇرلى ءتۇرىن قايتا وڭدەۋ ۇلەسى تومەن. دەگەنمەن وڭىردە اكت ادىستەرىنىڭ تۇراقتى دامۋ مەن ەكونوميكالىق وسۋگە جاردەمدەسۋ قابىلەتىن زەرتتەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن ۇمتىلىس ارتىپ كەلەدى», دەيدى دۇنيەجۇزىلىك بانك ماماندارى.

ولاردىڭ پايىمىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە اكت-عا كوشۋگە بايلانىستى كوپتەگەن ولقىلىق پەن قيىندىق بار. جالپى, وڭىردە بۇل ءۇردىس كەڭ تارالمادى جانە اكت ماسەلەلەرى ءارتۇرلى اكىمشىلىك دەڭگەيدە (ۇلتتىق, ايماقتىق نەمەسە مۋنيتسيپالدىق) نەمەسە سالالار مەن قۇن تىزبەگى اۋقىمىندا دا قاراستىرىلمايدى.

«ەلىمىزدە قۇرىلىستاعى قۇن تىزبەگىنە اكت بيزنەس-مودەلدەرىن ەنگىزۋ ءۇشىن كەڭ مۇمكىندىكتەر بار. اينالمالى ەكونوميكا تسيكلىنىڭ ۇستانىمدارى ءتيىستى نورماتيۆتىك اكتىلەر مەن ستاندارتتاردى قابىلداۋعا, ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيالاۋعا, ىنتىماقتاستىق پلاتفورمالارىن قۇرۋعا, ەكسپەريمەنتتىك جوبالاردى ازىرلەۋگە باعىتتالعان. ءىس-ارەكەتتىڭ مىسالدارىنا قالدىقتاردى جويۋعا رۇقسات الۋدىڭ العىشارتى رەتىندە مىندەتتى اۋديت جۇرگىزۋ, كەڭەس داۋىرىندەگى عيماراتتاردى قايتا قۇرۋ, قۇرىلىس جانە بۇزۋ قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, ونەر­­كاسىپتىك سيمبيوزدى قولداۋ ءۇشىن ونلاين-پورتال كىرەدى. سونىمەن قاتار قالدىقتاردى ورتەۋ مەن كومۋگە سالىقتار سياقتى نارىقتىق جەڭىلدىكتەردى ەن­گىزۋ ۇسىنىلادى. توعىز جىل ىشىندە 289 ملن دوللار ينۆەستيتسيامەن بارلىعى 10 ءىس-شارا ۇسىنىلادى. وسى كەزەڭدەگى ەكونوميكالىق پايدا 1,3 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇل ينۆەستيتسيالىق تالاپتاردان بىرنەشە ەسە كوپ. اينالمالى ەكونوميكا تسيكلىنىڭ ۇستانىمدارىن ىسكە اسىرۋ 2030 جىلعا قاراي اعىندى سۋلاردىڭ پايدا بولۋىن 54 پايىزعا, تابيعي رەسۋرستاردى جالپى تۇتىنۋدى 8 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ماماندار.

ۇسىنىلىپ وتىرعان ءىس-شارالارعا الماتىدا قايتا وڭدەۋ ورتالىعىن قۇرۋ, مودۋلدىك قۇرىلىس ماتەريال­دارىن ءوندىرۋ, كۇل مەن قوجدان قاي­تالاما شيكىزات ءوندىرۋ, سونداي-اق تا­ماق قالدىقتارىن مال ازىعى مەن تىڭايتقىشقا بيوكونۆەرسيالاۋ كىرەدى. 2030 جىلعا دەيىنگى ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 368 ملن دوللار بولماق. ۇسىنىلعان ءىس-شارالار 2031 جىلعا قاراي باستاپقى ماتەريالدارعا سۇرانىستى 21 ملن تونناعا تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى, بۇل رەتتە قالدىقتاردىڭ ءتۇزىلۋىن جىلىنا 871 تونناعا قىسقارتادى. بۇدان باسقا, الماتى جەرگىلىكتى ءوندىرىستى كەڭەيتۋدەن جانە رەسۋرستاردى پايدالانۋدان پايدا كورەدى.