قۇدايعا شۇكىر, كيەلى ولكە, قۇت قونىپ, قىدىر دارىعان سارىارقادا ەسكىنىڭ سارقىتىنداي زەردەلى دە زيالى ازاماتتار جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى – قارا قىلدى قاق جارعان قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى جىلقىباي جاعىپار ۇلى ەدى. كەشە عانا ارامىزدا جۇرگەن جايساڭ دا اتپال ازامات اعامىز تۋرالى ەستەلىك جازامىن دەپ كىم ويلاعان؟ بويىنداعى بارىن تۋىپ-وسكەن جەرىنە ارناپ, ەلىنە ەلەۋلى, حالقىنا قالاۋلى, جۇرتىنا جۇعىمدى بولعان, اقجۇرەك جاندى ءومىردىڭ وتتى تولقىندارى اعىزىپ اكەتپەگەندە, بۇگىندە قازىنالى جاسىن تويلاپ جاتاتىن ەدىك.
قالامى قارىمدى جازۋشى, ۇشقىر ويلى جۋرناليست جىلقىباي جاعىپار ۇلىن پاراساتتىلىقتىڭ قاينارىنان قايناپ شىققان كەنەندەر قاتارىنان كورەمىز. جىقاڭداي جانى تازا, ىزگىلىككە جانى قۇشتار, پەيىلى ادال جاندى كەزدەستىرۋ – سيرەك قۇبىلىس. اعامىزبەن ديدارلاسا قالساڭ, تانىم كوكجيەگىڭ كەڭەيىپ, رۋحاني جاعىنان اسقارلانىپ, ەرەكشە سەزىمگە بولەنەسىڭ. تۋمىسىنان جاقسىلىق جاساۋعا بەيىم جاراتىلعان جىلقىباي اعاداي نار جىگىتتىڭ بولمىسى ارقىلى ارقا جەرىنىڭ دە ابىرويىن اسقاقتاتىپ تۇراتىن-دى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى 1979 جىلى تسەلينوگراد قالاسىندا نەمىس اۆتونومياسىن قۇرۋعا قارسى نارازىلىق شەرۋىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. جالىندى ۇندەۋلەر جازىپ, بەيبىت شەرۋدىڭ بۇقارالىق سيپات الۋىنا بەلسەندى ۇلەس قوستى. وسى وقيعادان كەيىن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تاراپىنان تەكسەرىستەن ءوتىپ, وسى ورگاننىڭ تۇراقتى نازارىندا بولدى. 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كەزىندە «سەنىمسىزدەر» قاتارىندا باقىلاۋعا الىندى.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا تسەلينوگراد قالاسىنداعى جالعىز قازاق مەكتەبى جامبىل اتىنداعى №4 مەكتەپتە ءبىرىنشى سىنىپقا بالا بولماي, باستاۋىش سىنىپتار جابىلا باستادى. بالا سانى 200-گە تولمايتىن مەكتەپتىڭ بولاشاعىنا قاتەر ءتوندى. سول ۋاقىتتا جىقاڭ ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, اتا-انالار اراسىندا ۇگىت جۇمىسىن جۇرگىزىپ, قازاق مەكتەبىن تىعىرىقتان الىپ شىققان ۇلتجاندى ۇستاز, مارقۇم جاننا بايسەيىتقىزى ارپەنوۆاعا جان-جاقتى كومەكتەستى. ال 1978 جىلى ول بالاسى ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن ءاربىر وتباسىندا بولىپ, اتا-انالارمەن سويلەسىپ, اقمولا شەجىرەسىندە العاش رەت تسەلينوگراد قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنداعى №3, №8 جانە №26 ورىس مەكتەپتەرىندە ءبىرىنشى قازاق سىنىپتارىنىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى.
جىقاڭنىڭ ادەبيەتكە, كوركەمسوزگە دەگەن جاقىندىعى, شەشەندىك ءارى ناقىل سوزدەردى, ءازىل-قالجىڭدى, سان قيلى اڭىز اڭگىمەنى مايىن تامىزىپ, تىڭداۋشىسىن ۇيىتىپ ايتاتىن قىرى تۋرالى اڭگىمە ءبىر باسقا. ال ءبىز ول كىسىنىڭ ادامي قاسيەتى جايىندا ايتساق دەپ ەدىك.
الماتى قالاسىنداعى قازاق ءبىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى قازمۋ-دى ءتامامداپ, جاس مامان رەتىندە جان-جاققا جولداما الدىق. ول كەزدە جاستارعا استانامىز الماتىدا قالۋعا مۇمكىندىك شەكتەۋلى ەدى. كسرو ساياساتى قازاقتاردى قالاعا ورنىعۋىنا قارسى بولدى. مەن ەڭبەك جولىمدى الماتى قالاسىندا باستاماق بولعان شەشىمىمدى كۇرت وزگەرتىپ, سول كەزدەگى تسەلينوگراد قالاسىنا اتتانباققا بەكىندىم. كۋرستاستارىمنىڭ ءبارى «جۇرت الماتىدا تۇرۋعا قولى جەتپەي جاتسا, سەن جولىڭ ءتۇسىپ تۇرسا دا قاپتاعان قالىڭ ورىستىڭ ورتاسىنا كەتىپ بارا جاتقانىڭ قالاي؟» دەپ شۋ ەتە قالىستى. سوندا مەن: «كورەسىڭدەر, ەرتەڭ تسەلينوگراد استانا بولادى, ءبارىڭ سوندا كەلەسىڭدەر» دەپ ازىلدەپ, دوستارىمنىڭ كوڭىلىن باسقان بولاتىنمىن. «ساندىراعىم» اينىماي كەلىپ, كەشەگى تسەلينوگراد شىنىمەن تاۋەلسىز ەلدىڭ باس قالاسىنا اينالدى.
كوپ ۇزاماي «اقمولا اقيقاتى» اتتى تسەلينوگراد قالالىق گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا ورنالاستىم. گازەتتىڭ جاڭادان اشىلعان كەزى. قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنى وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعاندىقتان, قازاق وقىرماندارى مۇلدە جوقتىڭ قاسى. قوعامدىق كولىك ىشىندە بەس-التى قازاق وتىرامىز. ءبىر-بىرىمىزبەن انا تىلىمىزدە سويلەسە قالساق, ورىستار ورە تۇرەگەلىپ, جەپ قويا جازدايدى. نە كەرەك, ارىنداعان كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. جۇمىستان شىعۋ جونىندە ارىزىمدى جازىپ, «الماتى قايداسىڭ؟» دەپ تارتىپ وتىردىم.
ايتپاقشى, ءساتى كەلگەندە, ورىستانعان ولكەدەگى جىقاڭنىڭ تاعى ءبىر ەرلىگىن تىلگە تيەك ەتە كەتەيىن. سوناۋ ءبىر جەتپىسىنشى جىلدارى جەتى پايىز عانا قازاعى بار اقمولا قالاسىندا ۇلتتىق ءداستۇر, تۋعان ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ پروبلەماسى وتە كۇردەلى ەدى. تۋعان توپىراعىندا وگەيلىك كۇيىن كەشكەن ۇلتتىق بولمىستىڭ اششى قاسىرەتىن اشىنا جازعان جىلقىباي جاعىپار ۇلىنىڭ «ۋا, اعايىن!», «دات حالقىم!» دەپ باستالاتىن پۋبليتسيستيكالىق بايىپتامالارى ارقا وڭىرىندەگى ۇلتجاندى وقىرماننىڭ نامىسىن قايراپ, رۋحىن كوتەرۋدە يگى ىقپال جاسادى. جىقاڭ رەسپۋبليكامىزداعى العاشقى ء«تىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ قۇرىلۋىنا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ۇيىمداستىرۋ القاسىنىڭ توراعاسى بولدى. قوعامنىڭ قۇرىلتايىندا بەتاشار ءسوز سويلەپ, بايانداما جاسادى. ول وبلىسىمىزداعى ورىنسىز بۇرمالانعان تاريحي جەر اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ, قالا كوشەلەرىنىڭ اتاۋىن قازاقىلاندىرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى. 1998 جىلى 31 مامىردا قالاداعى ستۋدەنت جاستاردىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت 1932-1933 جىلدارداعى اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ جيىنىن وتكىزىپ, قالا ورتاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا قالپىنا كەلتىرۋ, كوگالداندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى.
اڭگىمە توركىنىنە قايتا اۋىسايىن. الماتىعا كەلىسىمەن ۇستازىم, ديپلوم جەتەكشىم, كورنەكتى عالىم تەمىربەك قوجاكەەۆكە ءمان-جايدى تولىق بايانداپ بەردىم. ول كىسى كومەك قولىن سوزاتىنىن, عىلىممەن اينالىساتىنىمىزدى ايتىپ, قوشەمەتتەپ قويدى. نە كەرەك, جۇمىستان ءبىرجولا ەسەپ-قيسابىمدى الماق بولىپ, تسەلينوگرادقا قايتا كەلدىم. رەداكتسياداعى ءتىلشى جىگىت قۋات ماقاشەۆ ارىزىما قول قويىلماعانىن, مەنىمەن وبلىستىق «كوممۋننيزم نۇرى» (كەيىن ارقا اجارى» بولىپ وزگەردى) گازەتىنىڭ باسشىلارى ءبىراۋىز تىلدەسپەكشى ەكەنىن ايتىپ, سوعىپ كەتسەڭ قايتەدى دەدى. سودان ساياسات جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جىلقىباي اعانىڭ الدىنان ءبىر-اق شىقتىم. ول كىسى مەنى گازەتتىڭ باس رەداكتورى وكتيابر الىبەكوۆكە الىپ باردى. سالدەن سوڭ باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى جومارت ابدىحالىقوۆ, جاۋاپتى حاتشى ءبادۋان يماشەۆ, بايمۇرات ەسماقانوۆ, تولەگەن ىلدەباي, امانكەلدى جۇمابەكوۆ, مارات دادىكباي اعالارىم كەلدى. اساۋ دارياداي بۋىرقانىپ جاتاتىن مارقاسقا اعالارىم-اي دەسەڭشى ( بۇگىندە ءبىرازى دۇنيەدەن ءوتتى ). مەن تسەلينوگرادتا قازاق زيالىلارى جوق دەپ نالىپ جۇرگەندە, سولاردىڭ ورتاسىنا قالاي توپ ەتە تۇسكەنىمدى اڭعارماي قالدىم. سودان باس رەداكتوردىڭ كابينەتىندە جىلقىباي اعا ءسوز الىپ: «سەن بالانى ەشقايدا جىبەرمەيمىز. وبلىستىق گازەتكە قىزمەتكە تۇراسىڭ. جات جەرگە كەلگەن قازاقتىڭ ءبىر بالاسى جىلاپ كەتتى دەگەن جۇرەككە تۇسكەن سىزاتپەن بىردەي. ءبىزدىڭ ازاماتتىعىمىزعا ۇلكەن سىن, قاراعىم. ارقادا بىزدەي اعالارىڭ وتىرعاندا, سەنى جىبەرىپ قويىپ, بەيقام جۇرە المايمىز, اينالايىن. قولدان كەلگەن كومەكتىڭ ءبارىن جاسايمىز. قازىر اپتىققان كوڭىلىڭدى باسىپ, ۇيىڭە بارىپ جيىرما كۇن دەم الىپ كەل», دەدى. ۋاعدالاسقان مەجەلى مەزگىلدە كەلگەنىمدە, جوندەۋدەن وتكەن مۇنتازداي تازا جاتاقحانانىڭ ءبىر بولمەسىن دايىنداپ, ءبارىن شەشىپ قويىپتى. سودان ەكى-ءۇش اي وتپەي جاتىپ, ورتالىقتان پاتەر الۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.
جىلقىباي اعانىڭ ىزگى قاسيەتتەرى دە كۇننىڭ شۋاعىنداي ساناڭدا ساۋلە شاشىپ تۇرادى. سول كەزدە تسەلينوگرادتا قازاق جاستارى ساۋساقپەن سانارلىق قانا ەدى. جىلقىباي اعا ءبارىمىزدى تۋعان باۋىرىنان كەم كورگەن ەمەس. اعالىق مەيىرىمىن توگە ءبىلدى. الدىمىزدا قۇراق ۇشىپ جۇرەتىن اعامىزعا ءبىز دە شىنايى ىقىلاسىمىزدى كورسەتۋگە تىرىستىق.
دارىن قاپپاروۆ, سايات ساعىندىقوۆ, قۋات ماقاشەۆ, بولات تولەپبەرگەنوۆ سىندى جىگىتتەردىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا جىلقىباي اعانىڭ ونەگەلى ءىسى, پايىم-پاراساتى, ءور مىنەزى, تابيعاتىنا ساي قاجىرلىعى, قاراپايىمدىلىعى, باۋىرمالدىلىعى ارقاۋ بولدى دەسەك, مۇنىم ەش بوياماسىز شىندىق دەر ەدىم. اتى اتالعان جىگىتتەردى ءوز قولىمەن ۇيلەندىرىپ, وتاۋ ەتىپ, ءتۇتىن تۇتەتۋىنە دە مۇرىندىق بولدى.
دانا حالقىمىز «جارىڭنىڭ جۇگىن ءوزىڭ ارقالا, ەگەر شىن جار بولساڭ» دەمەي مە. اعامىزدىڭ ۇيىندەگى قارلىعاش «ۇكىلى جەڭگەمىز» دە – ( ەركەلەتىپ وسىلاي اتايمىز) ءبىر قاباق شىتىپ كورمەگەن جان. اعامىزعا لايىقتى جار بولۋ ءۇردىسىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ءبارىمىز توپىرلاپ, اعامىزدى الدىمىزعا سالىپ, تاڭ, كۇن, ءتۇن دەمەيمىز جەتىپ كەلەمىز. سونداعى بار اشۋى جۇدىرىعىن ءتۇيىپ, «سەندەر مە, سەندەر تاياق جەيسىڭدەر» دەگەندى مەڭزەپ, قازانىن كوتەرىپ جۇگىرىپ كەتەدى عوي. ءبارىمىزدى «قاينىلارىم» دەپ, جەڭگەلىك ءىلتيپاتىن, ىزەتىن كورسەتىپ, بار جىلى-جۇمساعىن الدىمىزعا توسىپ جۇرەدى. اتىنا ساي قارلىعاشتاي شىرىلداپ, قاناتىمەن سايالاپ, جەڭگە ەمەس-اۋ, انا ورنىن الماستىرا ءبىلدى.
بۇگىندە جىلقىباي اعا مەن قارلىعاش جەڭگەمىزدىڭ كىندىگىنەن تاراعان ءتورت قىزى – ءتورت قۇبىلاسى. كۇيەۋ بالالارى تىرەۋ بولار ۇلدارى. شاڭىراقتارى نەمەرەلەرىنىڭ سىڭعىر كۇلكىسىنە تولىپ, اياۋلى اتا-اجە اتاندى. بۇل دا ولاردىڭ ادامعا دەگەن جاقسىلىعىنىڭ وتەۋى شىعار. ارينە, جاقسىلىق جاساۋدىڭ ءتۇرى جەتىپ ارتىلادى عوي. ماسەلەن, بىرەۋگە ءادىل باعا بەرسەڭ دە, دۇرىس باعىت سىلتەسەڭ دە, بىلمەگەندى ۇيرەتسەڭ دە, جەتپەگەندى بولىسسەڭ دە – ءبارى جاقسىلىق. ال جىلقىباي اعامىز جاقسىلىقتى ءبولىپ-جارمايتىن ءارى جاقسىلىعىن مىندەتسىنبەيتىن.
ول كىسى كوڭىلى اشىق جاننىڭ بارىنە جولداس, اعا, باۋىر بولا ءبىلدى. جىلقىباي اعانى دا جانى جاۋھار تاۋ تۇلعالى ازامات دەسەك, كوڭىلى تەلەگەي تەڭىز, جادى مەن تۇيسىگى زەردەلى, پايىم-پاراساتى جوعارى جىلقىباي اعامىزدىڭ ورتامىزدا جادىراپ جۇرمەيتىنى عانا بۇگىندە ارقاعا ايازداي باتادى.
بەيبىت وسپان,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
