جاڭاوزەننىڭ قاتەپتى قارا نارى

وسى جىلدار ىشىندە اتالعان كاسىپورىندا مۇنايشىلاردىڭ بىرنەشە ديناستياسى قالتقىسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بارلىعى دا – جوعارى قۇرمەتكە لايىق جاندار. دەگەنمەن ولاردىڭ اراسىندا 1964 جىلى اشىلعان وزەن مۇناي ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى راحمەت وتەسىنوۆتىڭ تۇلعاسى دارالانادى. ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسىندا ورنى ەرەكشە كاسىپورىننىڭ نەگىزىن قالاعان, ونىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنا ايرىقشا ەڭبەگى سىڭگەن, مۇنايشىلار مەكەنى جاڭاوزەننىڭ العاشقى قازىعىن قاققان داڭقتى مۇنايشى, ونەرتاپقىش, جازۋشى راحاڭ تۋرالى جازۋدى وزىمە پارىز سانادىم.

ماڭعىستاۋدا بارلانعان اۋقىمدى مۇناي قورى بەلگىلى بولعاننان كەيىن وزەن مۇناي-گاز كەنىشىندە ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ اۋىر جۇگى ي.م.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي ينستيتۋىنىڭ تۇلەگى, مۇنايشى-ينجەنەر راحمەت اعامىزعا ارتىلدى. راحاڭ­نىڭ ەڭبەك جولىنا كوز جۇگىرتسەك, بۇل جاۋاپتى قىزمەتكە كەلگەنگە دەيىن ۇلكەن مەكتەپتەن وتكەنىن بايقاۋعا بولادى. جاس مامان ر.وتەسىنوۆ ەڭبەك جولىن «ماقات» كاسىپشىلىگىندە مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا شەبەردەن باستاپ, ءبىر جارىم ايدان سوڭ تسەح باستىعىنا تاعايىندالادى. ودان ءارى 1954 جىلدان 1957 جىلعا دەيىن «كومسومولسك» كاسىپشىلىگىنىڭ باس ينجەنەرى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ال 1957 جىلى كسرو مۇناي ونەر­كاسىبى اكادەمياسىنىڭ ءبىر جىلدىق كۋرسىن تامامداعان ول كومسومول, قوشقار, ساعىز كاسىپشىلىكتەرى بىرىكتىرىلىپ, ىرىلەندىرىلگەن «قوشقار» مۇناي ءوندىرۋ باسقارماسى ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالادى, ءسويتىپ سوندا 1959 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن جۇمىس ىستەيدى.

وسىلايشا, راحمەت اعا كەڭەس وداعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى حالىقتىق-شارۋاشىلىق نى­سان سانالعان وزەن كەنىشىن يگەرۋ ءۇشىن قۇ­رىلعان باسقارما باسشىلىعىنا 37 جاسىندا تاعايىندالعاندا, ءوندىرىستىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتىپ, سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەت – جىلوي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, گۋرەۆ وبلىستىق, باتىس قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتتەرى ونەر­­كاسىپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «ماڭعىس­تاۋمۇنايبارلاۋ» ترەسىنىڭ پارتكوم حات­شىسى سىندى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى پارتيالىق جۇمىستا ىسىلعان ەدى.

راحمەت اعامىزدىڭ وزەن مۇناي ءوندىرۋ باسقارماسىنا كەلۋى ومىرىندەگى بەتبۇرىس بولدى. ول كەزدە قيان تۇكپىردە جاتقان تۇبەككە قيىندىقتان قورىقپايتىن قايسار ادامدار عانا باراتىن. راحاڭ زور جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اۋىرتپالىعىن تولىق سەزىنىپ, ماڭىزدى مىندەتتى ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. وزەندەگى ديرەكتورلىق قىزمەتىنىڭ التى جىلىنىڭ ءتورت جىلىندا وتباسى – اقتاۋدا, ءوزى باراق جاتاقتا تۇرىپ, كۇندىز-ءتۇنى قايناعان ىستىقتا دا, بەت قاراتپاس سۋىقتا دا قىرىقتان اسا ەتنوس وكىلىنەن قۇرالعان مۇنايشىلارمەن بىرگە بولۋى زايا كەتپەدى. تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن, 1965 جىلعى 10 شىلدەدە گۋرەۆ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا 330 مىڭ توننا وزەن مۇنايىنىڭ العاشقى ەشەلونى اتتاندى. ودان ءارى 1966 جىلى – 1,2 ملن توننا, 1967 جىلى 2,5 ملن توننا كولەمىندە ماڭعىستاۋ مۇنايى وتان قازانىنا قۇيىلدى.

راحمەت وتەسىن ۇلى جالاڭ سىناۋشى عانا بولعان جوق, تۇيتكىلدەردى بىردەن شەشۋدىڭ قيسىندى جولدارىن ۇسىندى, بەرىك دالەل مەن دايەككە عانا سۇيەندى. سوندىقتان ونىڭ پىكىرى مۇقيات تىڭدالدى, ءجيى قولداۋ تاپتى. وسىنىڭ جارقىن مىسالى – 1968 جىلدىڭ جازىندا ماڭعىستاۋعا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى دىنمۇحامەد قوناەۆقا وزەن كەن ورنىن تولىققاندى يگەرۋ ءۇشىن اسا قاجەت گاز زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالماي جاتقانىن, سونداي-اق وزەننەن اۋدان اشۋ, قالا سالۋ ماسەلەلەرىن تايسالماي ايتۋى. ناتيجەسىندە, قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن گاز زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ەڭ باس­تىسى, 1968 جىلدىڭ قازان ايىندا گۋرەۆ وبلىسىندا ورتالىعى جاڭاوزەن بولىپ, وزەن اۋدانى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرا­مىنا ەراليەۆ, جەتىباي, وزەن اۋىلدارى ەنىپ, جاڭاوزەننىڭ ءوزى – اۋداندىق ماڭىزداعى قالا مارتەبەسىن يەلەندى. وسىنداي وزگەرىستەر اياسىندا ابزال اعامەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ ءساتى ءتۇستى. 1968 جىلعى 25 جەلتوقساندا وتكەن ءبىرىنشى اۋداندىق كومسومول كونفەرەنتسياسىندا مەنى جاڭاوزەن كومسومول ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا سايلادى.

وسىلايشا جاڭاوزەنگە بارۋىما تۋرا كەلدى. ويتكەنى سول جىلدارى گۋرەۆ وبلى­سىنىڭ قۇرامىندا بولعان ماڭعىستاۋ ءوڭىرى سەرپىندى دامىپ, قۋاتتى مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ نەگىزى قالاندى. ال جاڭوزەن بۇكىلوداقتىق كومسومول قۇرىلىسىنا اينالىپ, وداقتىڭ تۇكپىر-تۇپكىرىنەن جينالعان جاس جىگىتتەر مەن قىزدار مۇنايشىلار قالاسى جاڭاوزەنگە جينالدى. ولار مۇناي كاسىپشىلىگى, مۇناي قۇبىرىن, گاز وڭدەۋ زاۋىتىن جانە باسقا دا ماڭىزدى ونەركاسىپ نىساندارىن سالۋعا تارتىلدى. وسىنداي جاستاردىڭ ۇلكەن توبى جينالعان وندىرىستىك ۇدەرىس ءجىتى نازاردا بولۋعا ءتيىس ەدى. بۇعان قوسا جەرگىلىكتى كومسومول ۇيىمىنا جاس كادرلاردى دايارلاۋ, وقىتۋ, جاستاردىڭ تۇرمىس جاعدايى مەن دەمالىسىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ, جاستار اراسىنداعى قىلمىستى بولدىرماۋ سياقتى ماسەلەلەرمەن دە اينالىسۋ مىندەتى جۇكتەلدى. بۇل ماڭىزدى ىسكە قىزۋ ارالاسىپ كەتتىم. قالىڭ كوپتىڭ ورتاسىندا ولاردىڭ مۇددەسى جانە ارمان-تىلەگىن سەزىنۋ, باسقارۋ مەن ۇيىمداستىرۋ مەنى شىڭداپ, شىنىقتىرعان ۇلكەن مەكتەپ بولدى. وسىندا مەن سياقتى جاس باسشىلارعا ءار ءىسى ۇلگى بولعان تاماشا ادامدارمەن تانىستىم. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – راحمەت اعا.

حالقىمىزدا «اعاشتان جەمىس كۇتسەڭ – بۇتاعىن سىندىرما, ادامنان ءۇمىت كۇتسەڭ – كوڭىلىن قالدىرما» دەگەن دانا ءسوز بار. وسى قاعيدانى باسشىلىققا العان راحمەت اعا جاس بۋىندى تاربيەلەۋگە اسا ءمان بەردى. ول جەرگىلىكتى جاستاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە جولداما بەرىپ, ولارعا ءوندىرىس ەسەبىنەن ستيپەنديا تاعايىندادى. راحمەت وتەسىن ۇلىنىڭ قامقورلىعىن كورگەن جاستار كەيىن كاسىبي مۇنايشى-ينجەنەر, تاجىريبەلى ءوندىرىس كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى رەتىندە الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ جولىن جالعاستىرۋمەن قاتار كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتىنان باستاپ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وكىلدىك ورگاندارعا سايلانىپ, ەل اماناتىن ورىندادى. ولار­دىڭ قاتارىندا نۇرلىحان بەكبوسىنوۆ, جاقسىلىق جاڭعازيەۆ, مۇرات قۇربانباەۆ, امانجان وتەسىنوۆ, اناتولى تەگىسباەۆ, باسقا دا ازاماتتار بار.

راحمەت وتەسىن ۇلى ناعىز كەمەلدەنگەن شاعىندا جول اپاتىنا ۇشىراپ, ءومىر سىناعىنا تاپ بولدى. ءالى ەسىمدە, سۋىت وقيعا بولاتىن 1969 جىلعى 28 قازان كۇنى ارىپتەسىممەن بىرگە رەسپۋبليكالىق كوم­سومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىنا شاقىرىلىپ, الماتى قالاسىنا ۇشۋ ءۇشىن شەۆچەنكو (اقتاۋ) قالاسىنا جولعا شىقتىم. كەيىن بەلگىلى بولعانداي, شەۆچەنكو قالاسىندا وتەتىن گەولوگتاردىڭ بۇكىلوداقتىق عىلىمي-تەحنيكالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋعا راحمەت اعامىز دا بىزدەن جارتى ساعات بۇرىن شىققان ەكەن. جاڭا جەتىبايدان شامامەن بەس شاقىرىمداي جەردەن راحاڭنىڭ جانشىلعان قىزمەتتىك ماشيناسىن كورىپ, توقتادىق, ىشىندە ەشكىم جوق ەكەن. ورىن العان جاعدايدىڭ انىق-قانىعىن كەشكە تامان عانا بىلدىك: جول اپاتى ورىن الىپ, بەل ومىرتقاسى قاتتى زاقىمدانعان راحمەت وتەسىن ۇلى اۋىر حالدە كونە جەتىبايدا ورنالاسقان مەديتسينالىق بەكەتكە جەتكىزىلگەن ەكەن.

قىلشىلداعان 42 جاسىندا باسىنا تاۋداي تاۋقىمەت ءتۇسىپ, التى باتپان ازاپ شەگىپ, توسەككە تاڭىلعان ازامات مويىماي, اۋىر دەرتپەن ارپالىسا ءجۇرىپ, قول ارباعا بايلانسا دا رۋح ەرلىگىنىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتتى. تاعدىر راحمەت اعامىزعا اقىرەتتەن اۋىر, قيامەتتەن قيىن عۇمىر بەرە وتىرىپ, جانىنا بايراق بولاتىنداي عىلىممەن اينالىسىپ, كوپتەگەن كوركەم تۋىندى جازۋىنا ۋاقىت بەرگەندەي بولدى. ولاي دەيتىنىم, 1970 جىلدان باستاپ راحمەت وتەسىنوۆتىڭ عالىم, جازۋشى رەتىندە تانىتقان ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى.

راحاڭدى قۇرامىندا ءپارافيننىڭ 24-30 پايىزى بار ماڭعىستاۋ مۇنايى كوپتەن بەرى ويلاندىراتىن ەدى. وزەن مۇناي ءوندىرۋ باسقارماسىندا قىزمەتتە جۇرگەندە قۇبىرلارداعى ءپارافيندى مۇناي قاتىپ, مۇناي ءوندىرۋ تومەندەپ, جوسپاردىڭ ورىندالماۋىنا اكەپ سوعاتىن كەزدەر بولعان. باستاپقى كەزدە اتالعان تەحنيكالىق پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا مۇناي قۇبىرىنداعى گازدى پايدالانۋمەن قۇبىردى قىزدىرۋ ۇسىنىلدى. الايدا, بۇل شەشىم ماسەلەنى تولىقتاي شەشپەدى. وسىعان بايلانىستى راحاڭ دەنساۋلىق جاعدايىنا قاراماي, باسقارماداعى ينجەنەر ماماندارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, پارافين مۇنايىن جيناۋ, تاسىمالداۋ ماسەلەسىمەن تۇپكىلىكتى اينالىسۋ ءۇشىن كەنىش ورنىنا ءجيى بارىپ, ءوزى باستاماشى بولعان تاجىريبە بارىسىن جەكە باقىلادى. تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە, 1971 جىلى راحمەت وتەسىن ۇلىنىڭ اۆتور­لىعىمەن ء«پارافيندى مۇنايدى جيناۋ جانە تاسىمالداۋ» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. وزەن كەنىشىندە ءپارافيننىڭ كوپ مول­شەرىمەن كۇرەسۋگە ارنالعان ەڭبەكتە اۆتور مۇنايدى ەركىن تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پەشتىڭ قالاي قۇرىلعانىن جان-جاقتى سيپاتتايدى. 1972 جىلى اتالعان ونەرتاپقىشتىق ۇسىنىستى «وزەنمۇناي» باسقارماسىندا ەنگىزۋگە كۋالىك بەرىلەدى. راحاڭ عىلىمي ماقالالارى مەن كىتاپتارىن جيناقتاپ, «مۇناي وندىرۋدە گازدى پايدالانۋ (ماڭعىشلاق مۇناي كەن ورىندارىنىڭ مىسالىندا)» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەك جازدى. ونىڭ كۇردەلى جاعدايدا جازعان كانديداتتىق جۇمىسىن دوكتورلىققا تەڭەۋگە بولار ەدى. سايىپ كەلگەندە, عىلىمي ورتا مەن مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ كاسىبيلەرى راحمەت وتەسىن ۇلىنىڭ جاڭالىعىن لايىقتى باعالادى, وندىرىستە قولداندى.

ر.وتەسىنوۆتىڭ تاعى ءبىر جارقىراپ كورىنگەن قىرى – جازۋشىلىعى مەن ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەۋى. ول – تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى بەل جازبايتىن قاراپايىم مۇنايشىلار مەن العاش قارا التىن اتقىلاعاندا سۋعا ەمەس, قارا مايعا شومىلىپ ءماز بولاتىن جەر قويناۋىن بارلاۋشىلاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جانە تاريحي وقيعالاردى باياندايتىن «اقيقاتقا اينالعان ارمان», «ايتىلماعان ءان», «الىپتىڭ اشىلۋى», «الىستاعى الاۋ», «كەڭ جىلوي», «مۇنارلى كۇندەر», «سوڭعى ايالداما» جانە باسقا دا پوۆەستەر مەن رومانداردىڭ اۆتورى.

قازاقتا «تەكتى تۋعان جىگىتتىڭ جارى وزىنە لايىق, كەرۋەن باستار جىگىتتىڭ نارى وزىنە لايىق» دەگەن ءسوز بار. وتاعاسى راحمەتتىڭ ماقسات ەتىپ قويعان يگى ىستەرىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا جىگەر بەرىپ, باستى قولداۋشىسى بولا بىلگەن جان جارى – ۇلاعاتتى ۇستاز ساقىش قابدىراحمانقىزىنىڭ اعامىزدىڭ ومىرىندەگى ورنى بولەك. ول راحاڭ قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان كۇننەن باستاپ سوڭعى دەمى شىققانعا دەيىن قىرىق ەكى جىل بويى جانىندا بار جاعدايىن جاسادى. وسى ارادا راحاڭنىڭ «سوڭعى ايالداما» كىتابىنداعى ومىرلىك قوسا­عىنا ارناعان سوزدەرىن كەلتىرگىم كەلەدى: «مەن اتادان جالعىز بولدىم. «جالعىزدىڭ اتى شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەن بار, اكەم ارتىمدا ۇرپاق قالعانىن اڭساپ جۇرگەندە ساقىش ماعان ءتورت پەرزەنت سىيلادى. ءابدىرحان تۋعاندا شال قالاي قۋاندى دەسەڭشى. ودان كەيىن كادىرحان تۋعاندا ودان باقىتتى جان جوقتاي, ءتىپتى جاسارىپ كەتتى... بۇنىڭ ءبارى – ساقىشتىڭ ارقاسى».

ءيا, كوزى تىرىسىندە راحمەت وتەسىنوۆ اڭىز ادامعا اينالدى. ونىڭ قايتالانباس ءومىرى تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىلدى, كوپتەگەن كىتاپ, گازەت-جۋرنالداردا ماقالالار, وچەركتەر شىعارىلدى. ر.وتەسىنوۆكە مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋداعى كوپجىلدىق ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن كسرو مۇناي ونەركاسىبىنىڭ قۇرمەتتى مۇنايشىسى, «قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشىسى» اتاعى بەرىلىپ, وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن قاتار راحاڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن باقىتىن كورىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىن جانە «قۇرمەت» وردەنىن دە ومىراۋىنا تاقتى. وعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ, جاڭاوزەن, اقتاۋ قالالارىنىڭ, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاقتارى بەرىلۋىمەن قاتار 2009 جىلى ءوزى سالعان جاڭاوزەن قالاسىندا راحمەت وتەسىنوۆ اتىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى اشىلىپ, مەرەيى ءوستى. راحمەت وتەسىن ۇلى 2011 جىلى 8 قاڭتاردا باقيعا وزدى. تۋعان حالقى ونى ۇمىتپادى: 2012 جىلى جاڭاوزەندە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلىپ, ر.وتەسىنوۆ كوشەسى سالتاناتتى اشىلسا, 2014 جىلى «وزەنمۇنايگاز» كومپانياسىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قالانىڭ نەگىزىن قالاۋشى تۇلعا رەتىندە ورتالىقتا ەسكەرتكىشى ورناتىلدى.

راۆيل شىرداباەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى