1926-1927 جىلدارى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ا.ە.فەرسمان باسقارعان ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا بولۋى ونىڭ عىلىمعا ىڭكارلىگىن كەرەمەت وياتتى. قازاق حالقىنىڭ ماتەريالدىق مادەنيەتىن, شارۋاشىلىق-كاسىبىن, قولونەرىن, جازۋ-سىزۋىن, ويۋ-ورنەگىن, رۋحاني مادەنيەتىن, ءدىني-فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن, الەۋمەتتىك-ساياسي قۇندىلىقتارىن تەكسەرۋگە ءبىرجولا دەن قويادى. سونىمەن بىرگە تاريحي داۋىردەگى اڭىزدار, قازاقتىڭ ەرلىك جىرلارى, جازبا مۇرالارى, مۋزىكا ونەرى, شەشەندىك سوزدەرى, سال-سەرىلەر, قازاق ەپوسىنىڭ تاريحى, ءمۇسىن تاستار, تاسقا بەدەرلەنگەن بەينەلەر, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ويىندارى, حالىقتىڭ كۇنتىزبەسى – ءا.مارعۇلان زەرتتەۋلەرىنىڭ التىن ارقاۋى.
بۇل ورايدا ونىڭ قازاق حالقىنىڭ اقىندىق, جىراۋلىق, ورىنداۋشىلىق, سال-سەرىلىك ونەرى جونىندەگى وي-تولعامدارى ايرىقشا نازار اۋدارارلىق. ءا.مارعۇلان «قازاق حالقىنىڭ كونە زامانىنداعى اقىندىق ونەرىنىڭ شەبەرلەرى» اتتى ەڭبەگىندە (1959) ۇلتىمىزدىڭ ەپيكالىق جىرلاۋ ءداستۇرىن ولشەۋسىز دامىتقان, اقىندىق مادەنيەتىن بيىك بەلەسكە كوتەرگەن جىرشى اقىندارعا, شەبەر ورىنداۋشىلارعا, سال-سەرىلەرگە, جىراۋلارعا, يمپروۆيزاتورلارعا, ولەڭشىلەرگە جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, تاريحي-مادەني قىزمەتىن ايقىندايدى. بۇل عىلىمي جىكتەمەلەر تانىمدىق تەرەڭدىگىمەن, بايىپتىلىعىمەن جارقىراپ كورىنەدى. ۇلت رۋحانياتىنداعى كەمەڭگەر تۇلعا قورقىت اتا, كۇلتەگىن, اتالىق جىراۋدان (XIII ع.) تاتىقاراعا (XVIII ع.) دەيىن اسقان ويشىلداردىڭ مۇراسىن تەرەڭ قاۋزايدى. قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا ارالاسقان بولجامپاز جىراۋلاردان باستاپ, جاناق, شوجە, ارىستانباي, ماراباي, ءسۇيىنباي, جامبىل, نۇرپەيىس, ومار اقىنداردىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنە, مۋزىكالىق-ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگىنە, ۇلتتىق كوركەمدىك داستۇرىنە, ەپيكالىق رەپەرتۋارلارىنا, يمپروۆيزاتورلىق تابيعاتىنا, ونەرپازدىق قابىلەتىنە, سينكرەتتى تۇتاستىعىنا سونشالىقتى تەرەڭ, نازىك تالداۋلار جاسايدى.
* * *
1974 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا م.اۋەزوۆ مۋزەي-ۇيىندەگى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اكادەميك ءا.مارعۇلان «ەسكى تايپالار مەن قازاق حالقىنىڭ قۇرىلۋى» دەيتىن كۇردەلى تاقىرىپتى كەڭىنەن تارقاتىپ, كەمەلىنە كەلتىرە ىنتىزارلىقپەن تولعاعان-دى. عۇلاما ءدارىسىنىڭ مازمۇنى مىناداي ەدى: ەرتە زامانعى بابالارىمىز عۇنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, باقتاشىلىق, ەگىنشىلىك, كاسىپ-ماشىق تاسىلدەرىن, مادەني-رۋحاني بولمىسىن, ەپيكالىق اڭىزدارىن لاتىن, قىتاي, رۋم, ەۋروپا تىلدەرىندە جازىلعان شەجىرەلەردەگى ماعلۇماتتارعا جۇگىنە وتىرىپ, بايسالدى پايىمداۋلار وربىتكەن-ءدى. اسىرەسە قىتايدىڭ بىرەگەي تاريحشىسى سىما تسياننىڭ, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, تۇركى تايپالارى تۋراسىندا قيساپسىز دەرەكتەر قالدىرعان ن.يا. ءبيچۋريننىڭ («سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح, وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا»), سونداي-اق XVIII عاسىردا قىتاي تىلىنەن تۋرا تارجىمالاعان ي.دەگيننىڭ تاريحي جازبالارى – اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ وي-تۇجىرىمدارىنىڭ قاينار كوزى دەۋگە بولادى.
تۇرىكتەر ەجەلدەن-اق ىرگەلى, قابىرعالى ەل بولعانىن ۆيزانتيا جازۋشىسى فەوفيلاكت سيموكاتتا: «كۇنشىعىستا تۇراتىن سكيفتەردى ءبىز تۇرىكتەر دەپ اتايمىز» دەپ كورسەتكەن. پارسىلار دا وسىلايشا قۇپتاعان. عۇنداردىڭ اياعى ەۋروپاعا دا جەتكەن. ولار ارال تەڭىزى, ورتالىق قازاقستان, ءامۋداريا, جايىق بويىنان كەلگەن. كەيبىر تايپالار اتاقونىسىنا ورالعان. ءا.مارعۇلاننىڭ مالىمدەۋىنشە, قىتاي مەن لاتىن تاريحىنىڭ جازۋىنشا, ورحون قاعاناتىن نەگىزدەۋشى عۇنداردىڭ ۇرپاعى. وسى ورايدا مىناداي دەرەكتەردى عۇلاما تىزبەكتەپ كەلتىرگەن. «كيتايتسى نازىۆايۋت تيۋركوۆ VI ۆ. پوتومكامي حۋننوۆ», حۋننى بىلي تيۋركي. پوسلە يح گيبەلي نا مەستە حۋننسكوي يمپەري ۆوزنيكاەت نوۆوە تيۋركسكوە گوسۋدارستۆو» (بارتولد ۆ.ۆ. ت. V.س. 33,577. ت. II. چ.I. س. 475.)
عۇندار تۇركى تايپاسىنىڭ اتاسى بولعانىن سۇڭعىلالىقپەن تاپتىشتەپ جازعان ابەل رەميۋزانىڭ: «عۇن – گۋن ەكەۋى ءبىر ءسوز, ەسكى داۋىردەگى عۇنداردىڭ اتاۋى, ولار تەگىسىمەن تۇرىكتەر, بەرگى كەزدە ولاردىڭ بولىگى موڭعول بولا باستاعان» دەگەن پىكىرىن ۇسىنعان.
اسپاناستى بيلەۋشىلەرى عۇنداردىڭ شىنايى بولمىسىن كورەر كوزگە بۇركەمەلەپ, ماسقارالاپ «جابايى», «تاعى», ء«ازازىل» جانە ت.س. اتاۋلار تاققان, قارا كۇيە جاققان. «عۇن» دەيتىن ۇعىمنىڭ ءوزىن قۇبىجىق قىپ سان رەت تۇرلەندىرىپ قولدانعان. ن.يا.ءبيچۋريننىڭ جازۋىنشا, ب.ز.د. VIII-IV عاسىرلار ارالىعىندا «توعىز تايپالى» عۇندار ورتوس پەن كانسۋدان باستاپ, جايىق وزەنى مەن كاسپي وزەنىنە دەيىنگى اۋماقتا, مۇنان دا كەڭىرەك كەڭىستىكتە قونىستانعان. ەگەر دە ەسكى جازبالار سىرىنا ۇڭىلسەك, «قىزىل ءتۇستى عۇندار», «اق عۇندار» دەپ اتالعان. ەرتەدەگى عۇنداردىڭ ابىز اقساقالىن, وي الىبىن شوڭ بي (شۋن-ۆەي) دەگەن. ياعني شوڭ بيگە دەيىن عۇنداردىڭ مىڭجىلدىق تاريحى جانە قىرىق سەگىز ەل امىرشىلەرىنىڭ ءومىر تاريحى باياندالعان. ويشىل دەرەكتانۋشى 1166-1982 جىلدار ارالىعىندا شىڭعىس حاننان باستاپ جيىرما سەگىز اتاعا جەتكەنىن كورسەتەدى.
ءاۋ باستا عۇندار وتىرىقشىلىق كاسىپ پەن تۇرمىستى كۇيتتەسە, ب.ز.د. VIII عاسىردان باستاپ ءتورت ت ۇلىك مال اتاۋلىمەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ, قونىس تاڭداپ, وزەن-سۋدى جاعالاپ, ورمان-تاۋدى ساعالاپ, ەمىن-ەركىن بايتاق كەڭىستىكتى شارلاپ, باعىندىرىپ, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ اراسىندا تيان-شان تاۋلارىنان باستاپ (ورتوس-ءورتوس, كانسۋ, لوبنور, تاريم ولكەلەرىن قوسا العاندا) مۇز تەڭىزىنە دەيىن بارىپتى-اۋ. ءا.مارعۇلاننىڭ وسى ءبىر تۇجىرىمدى پىكىرىن كلاۆدي پتولەمەي مەن امميان مارتسەلليننىڭ «عۇندار مۇز تەڭىزىنىڭ (لەدوۆيتىي وكەان) جاعالاۋىنا دەيىن بارادى» دەيتىن سوزىنە سۇيەنىپ ايتقان (لاتىشەۆ ۆ.ۆ. II, چ 2 س.337-339).
عۇن زامانىنىڭ ۇزدىك ويشىل قاھارمانى, ۇلى قولباسشى مودەنىڭ (ب.ز.د. 209-174 جىلدار) ءداۋىرىن, بەرەكەلى ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك ىستەرىن, كەمەڭگەرلىك, دانىشپاندىعىن, كورەگەندىگىن ءا.مارعۇلان تاريحي-شەجىرەلىك دەرەكتەر نەگىزىندە تۇسىندىرەدى. مودە – قىتايدىڭ قاھارىنا, وزبىرلىعىنا, مىستان پيعىلىنا توتەپ بەرگەن توتەنشە قايسار قايراتكەر. جۇيرىك اتتارىن, سۇلۋ ايەلدەرىن سۇراعان قىتاي بيلەۋشىلەرىنە ولاردى بەرگەن مودە جەرىن قولقالاعاندا, سوعىس اشقانى تۋرالى اڭىز بۇگىندە كەڭ تارالىپ ءجۇر.
ول قارۋ-جاراقتاردى (ساداق وعى, سەلەبە, قانجار, ىسقىرىپ ۇشاتىن جەبە وقتارى, كوبەلەر, ۇڭگىرلەر), كەن قازۋ جۇمىستارىن, مەتالل قورىتۋ, بالقىتۋ مەن وڭدەۋ ونەرىن, ۇستالىقتى, مەرگەندىكتى, شەبەرلىك ۇيلەرىن كوبەيتتى. ياعني وركەنيەتتى قوعام قۇردى. عۇن اسكەرىنە ۇيسىندەردى, قاڭلىلاردى, قىپشاقتاردى قوستى, باۋىرلاستىردى. ول بارلىق تايپانى رەت-رەتىمەن 24 ۇلىسقا جىكتەپ, ءبىر ساياسي ورتالىققا باعىندىردى. مىڭباسى, ءجۇزباسى, ونباسى دەيتىن لاۋازىمدار تاعايىنداعان. سونىمەن ب.ز.د. IV – III عاسىرلار اراسىندا شىعىس عۇن مەملەكەتى شىرقاۋ بيىككە سامعادى. مودەنىڭ اكەسى تۇمان دا عۇن ەلىنىڭ ەرەكشە كەمەڭگەرى, كوسەمى ەدى.
مودە زامانىنىڭ تاريحي-قاھارماندىق ءىس-قيمىلدارى ءا.ح.مارعۇلاننىڭ اقىلشىسى, پىكىرلەسى, مۇددەلەسى, تاعدىرلاسى, اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ «الپىگە بارعام التايدان, بالقانعا بارعام قىتايدان» («وت»). «اسقان الىپ – اتا زاتىم سۇراساڭ, اسقان دانا – انا زاتىم سۇراساڭ» («تەز بارام»); «ەركىن ىرعىپ شىققام اسقار التايعا, قىردا تۇرىپ, ساداق تارتقام قىتايعا» («جەر جۇزىنە...») لەبىزدەرىندە شىنايى ساۋلەلەنگەن.
سونداي-اق «ەپوس تۋدىرعان ورتانىڭ مادەنيەتكە قوسقان ۇلەسى» دەيتىن سۇبەلى زەرتتەۋىندە ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى زامانىنىڭ مادەني وركەندەۋىن ايشىقتايتىن اتاقتى شەبەرلەردىڭ قىمبات جادىگەرلەرى, كوركەم سۋرەتتەرى (قاناتتى جىرتقىشتار مەن جاۋىنگەرلەردىڭ بەينەلەرى, بۇركىتتىڭ تاۋتەكەنى جارىپ جاتقانى, بۇعىنىڭ, ەلىكتىڭ جۇگىرگەنى نەمەسە بالبىراپ ۇيىقتاعانى, تولقىندى رەلەف سۋرەتتەر جانە ت.س.س.), اسەم كيىمدەرى (كەستەلى قامقا شاپاندار, التىن زەرلى تەلپەكتەر, مامىق ىشىكتەر, كافتاندار, توندار), قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اشەكەيلى بۇيىمدارى, ءۇي-ىشىلىك زاتتار, ەر-تۇرماندار ونەرتانۋ تۇرعىسىنان (تەحنيكاسى, كومپوزيتسياسى, ارحيتەكتونيكاسى) زەردەلەنگەن.
مۇندا جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگياسى, قالالار تاريحى, ساۋلەت ونەرى, ۇلى دالا وركەنيەتى (حالىقتىڭ قولونەرى, ادەت-سالتى, سويلەۋ مادەنيەتى) تۋرالى, ەل باسقارعان ءتورت اتاقتى وردالارى دا كەشەندى تۇردە اڭگىمەلەنگەن. وقىمىستى ءا.ح.مارعۇلاننىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ باستاۋلارىنا بايلانىستى ارحەولوگيا, تاريحتانۋ, ونەرتانۋ, لينگۆيستيكا, ەتنوگرافيا, ميفولوگيا, كوسموگونيا عىلىمدارى نەگىزىندەگى پايىمداۋلارى مەن جاڭالىقتارى – تەڭدەسى جوق رۋحاني ولجا, قازىنا.
مىڭجىلدىقتاردىڭ شەجىرەسى ۇلان-بايتاق ساحارادا تاسقا قاشالعان ءتورت ءتۇرلى جازۋ ۇلگىسى (كونە عۇن, ۇيسىندەر قولدانعان رۋنا جازۋى, ورحون, ارامەي, اراب جازۋلارى) بولعان. بەتپاقدالانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى «تامعالى تاستا» (نەمەسە «تاڭبالى جاردا») XI-XIX عاسىرلاردا قازاقشا تاسقا ايشىقتالىپ بەدەرلەنگەن مىڭداعان تاڭبا بار. وسىناۋ تاريحي-مادەني دەرەكتەر مەن قۇبىلىستاردىڭ پالساپالىق-الەۋمەتتىك ءمانىن جىعا تانىعان وقىمىستى ا.ي. شرەنك «قازاقتاردىڭ قاريا ءسوزى بويىنشا, يسلام داۋىرىندە بۇل قونىستى مەكەندەگەن كوپ تايپا وسى ارادا باس قوسىپ, ۇلى مەرەكە جاساعان. بارلىق تايپانىڭ ۇلىس باسقاراتىن ادامدارى, اتاقتى بيلەرى, اسقان ەرلەرى جينالىپ, كەڭەس قۇرىپ, قاي تايپا قاي جەردە قونىس ەتۋ ماسەلەسىن شەشكەن. ءاربىر تايپانىڭ وزىنە ارناپ تاڭبا بەرىپ, ول تاڭبانىڭ سۋرەتىن وسى تاسقا جازىپ تۇسىرگەن. ءبىز بۇل تامعالى تاستان سىبىردەگى قيا تاسقا تۇسىرىلگەن جازۋ ۇلگىلەرى سياقتى بەلگىلەردى تابۋعا ۇمىتتەندىك, ول ءۇمىتىمىز بوسقا كەتپەدى», دەگەن.
اكادەميك ا.ي.شرەنكتىڭ بارلىق جازباسىن تۇپنۇسقاسىنان (نەمىس تىلىنەن) وقىعان ءا.ح.مارعۇلان مۇنداعى «تاريحتىڭ زور كۋالىگى» جازۋلار سىرىنا مۇقيات ءۇڭىلىپ, تۇركى قاعاناتى زامانىنان باستاپ, قيات, قاڭلى, ءۇيسىن, وعىز, قىپشاق, قوڭىرات, نايمان, سالار قازان, كەرەي, جەمەنەي, ارعىن, قارپىق تايپالارىنىڭ قىمبات تاڭبالارىن جىپكە تىزگەن مونشاقتاي سويلەتەدى. ياعني ەسكى عۇن داۋىرىنەن بەرى تاڭبالاردىڭ ەنتسيكلوپەدياسىن بارىنشا جيناقتاپ, تاريحي ماعىناسىنا جان بىتىرەدى.
تامعالى تاستا تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى, اتاپ ايتقاندا, ىرىس حاننىڭ, قۇيىرشىق حاننىڭ, باراق حاننىڭ جانە ونىڭ بالالارى ءاز جانىبەك پەن كەرەي حاننىڭ اتتارى دا بار. مۇندا تاپ-تازا قازاق تىلىندە «التى ۇلىستى ساقتاي گور» دەگەن سويلەم جازىلعان.
ۇلتتىق تاريحىمىزدا, ءتول مادەنيەتىمىزدە XIV-XV عاسىرلاردا تۇڭعىش رەت ارابشا جازىلعان قازاق ءسوزى مىناداي: «قىپشاق, نايمان, الشىن, ارعىن, قاراكەسەك, ءۇيسىن, تابىن, يلاحي كار راسيگە ھاميشا حايا راحمەت قىل سەن التاۋىڭ», ەكىنشى تۇردە ايتقاندا, « و, يەم, ۇمىتىڭە جەتۋ ءۇشىن وسى التاۋىڭا راحمەتىڭدى بەرە گور!».
ءبىلىمپاز ۇلتتىق جازۋ ونەرىنىڭ تاريحىن تولعاعاندا, ابىزداردىڭ, بىتىكشىلەردىڭ («بىتىك» – «جازىلعان ءسوز», بۇل عۇن زامانىندا شىققان), باقسىلاردىڭ تاريحي قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرىپ, ابىزدار ەرتە كەزدەن تاسقا, اعاشقا, تەرىگە, قاعازعا, كيگىزگە جازۋ تۇسىرەتىن حاننىڭ بىلگىشتەرى (باقسى), جازۋ جازاتىن بىتىكشىلەرى دەيدى. بۇل رەتتە دەشتى-قىپشاق تاريحىنداعى ەڭ ءبىر كەمەڭگەر قاسىم حان اراب جازۋىن رەسمي حات جازاتىن ابىزدارعا دا, بولات بۋىن جاستارعا دا ۇيرەتكەن.
XVI-XVII عاسىرلاردا « ۇلى بىتىكشىلەردىڭ ەڭ اتاقتىلارى» ماستەك ابىز, ساپاق ابىز, وتەمىس ابىز, تاناش ابىز, مۇرات باۋبەك ابىز, ساقي باقسى (الىشەر ناۋاي دەرەگى), التاي, تارباعاتاي, جەتىسۋ تايپالارىنان شىققان سارى باقسى, قىزىل باقسى, قىپشاقتىڭ اتاقتىسى باراق باقسى, ءشاشتى باقسى (بابا تۇكتى شاشتى ءازيز), سارى-سالتىق باقسى, سىنشى باقسى... ءا.ح.مارعۇلان: «كەرەي ونحاننىڭ ۇلى بىتىكشىسى قۇتتى-بۇقا بارلىق كەرەي ەلىن جازۋعا ۇيرەتەدى. شىڭعىس حاننىڭ بىتىكشى ابىزدارى ءبىر عانا كەرەي مەن نايماننان نە ۇڭگىت بولادى. موڭكە حاننىڭ ۇلى بىتىكشىسى دە كەرەي ۇلىسىنان» دەپ راشيد اد-دين پىكىرىن كەلتىرەدى. «تامعالى تاس» جازۋى اتتى عىلىمي-تاريحي شىعارماشىلىق ەڭبەگىندەگى ەرەكشەلىك ۇلتتىق جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋى – قازاق حاندىعى داۋىرىنەن باستالعانى. بۇعان مىناداي تاريحي حاتتاردى اتايدى. ماسەلەن, بۇرىندىق بيلەۋشىنىڭ بۇحاراعا جازعان حاتتارى, تاۋەكەل حاننىڭ رەسەي پاتشاسى فەدور يۆانوۆيچقا جازعان حاتى, 1694 جىلى تاۋكە حاننىڭ I پەترگە جازعان حاتى, ابىز تاۋەكەلدىڭ (مامەتتىڭ), قايىپ حاننىڭ 1818 جىلى I پەترگە جازعان حاتى, 1730 جىلى ابىلقايىر حاننىڭ رەسەي پاتشايىمى اننا يوانناعا جازعان حاتى جانە قازاق ولكەسىندە قالا سالۋ جايىندا پاتشا ۇكىمەتىنەن جاردەم سۇراعان حاتى, 1762 جىلى ابىلاي حاننىڭ II ەكاتەرينا پاتشالىققا وتىرعاندا, ونى ارداقتاپ, وزدەرىن سيپاتتاعان حاتى جانە دە سونداي ءبىر جۇيرىك حاتتى 1764 جىلى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.رەينسدورفقا جازعان. وسى جانە تاعى باسقالارىن مەيىرلەنىپ جازىپ, «مۇنداي قازاق بىلگىشتەردىڭ ويىمەن ايتىلعان ادەبي ادەمى سوزدەرى ارحيۆتە وراسان كوپ» دەپ تۇسىندىرەدى. سونىمەن قاتار ي.ن.بەرەزين حرەستوماتياسىنداعى نۇسقالاردى دا اتايدى.
ءا.ح.مارعۇلان تولىق تالداپ, كەمەلدىكپەن تۇسىندىرگەن «تامعالى تاس» جازۋلارى – تۇران وركەنيەتى, عۇن زامانى, تۇرىك قاعاناتى, التىن وردا, قازاق حاندىعى ءداۋىرىنىڭ باعا جەتپەس كوركەم قازىناسى. ونىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق, ەتنولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرىندە ۇلتتىق تاريحىمىز بارىنشا جان-جاقتى كورسەتىلگەن.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
