ادىلدىك پەن زاڭ ۇستەمدىگى

جولداۋدا كورسەتىلگەن باس­تامالار ءوز كەزەگىندە قارجى-نەسيە ساياساتى مەن فيسكالدىق سايا­ساتتىڭ اراسىنداعى ۇيلە­سىم­سىزدىكتى جويۋ­عا, ينۆەستي­تسيالىق احۋالدى جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاع­داي جاساۋعا, ەلىمىزدىڭ ونەر­كاسىپ الەۋەتىن تولىققاندى پاي­دا­لانىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ينفرا­قۇرىلىمدىق پروبلەمالاردى شەشۋگە, ۇلت دەنساۋلىعىن نى­عايتۋ جانە ازاماتتاردى الەۋ­مەتتىك قولداۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى ىسكە اسىرۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارت­تىرۋعا, سونداي-اق قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن تەرەڭ ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان.

ەل پرەزيدەنتى قازاقستان حال­قى بۇگىندە مۇلدەم جاڭا ساياسي شىندىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى بەس جىلدا اۋقىمدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى, ساياسي جۇيە تۇبەگەيلى ترانسفورماتسيادان ءوتتى. سونداي-اق ۇلتتىڭ ساياسي جانە قو­عام­­دىق ءومىرىن, مەنتاليتەتى مەن مادەني كودىن جاڭارتۋ باس­تالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۇرى­لىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. «ستراتەگيالىق باعىتتى تۇراقتى ۇستانۋ جالعاسادى», دەلىنگەن.

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋ­ە­تىن دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەت قارجىسىنان بولەك جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمىن ۇلعايتۋ وتە ماڭىزدى. بانكتەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجى­لاندىرۋى دەڭگەيىنىڭ تومەن­دىگى ىس­كەرلىك ورتانىڭ بەل­سەن­دى قىز­مەت اتقارۋىنا جانە ەكونو­­ميكالىق تۇراقتى دامۋىن تەجەپ وتىر.

سونىمەن قاتار بانكتەردىڭ تاباتىن پايداسىنان مەملەكەتكە تولەنەتىن سالىقتار مول­شەرىن قايتا قاراپ, وسى سالا­داعى اكتيۆتەردىڭ اينالىم مەن يننوۆاتسيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «بانك­تەر تۋرالى» جاڭا زاڭ قا­جەت­تىلىگى جونىندە جولداۋدا ناقتى ايتىلدى. قازىرگى قول­دا­نىس­تاعى زاڭ 1995 جىلى قا­بىل­دانعانىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا ساي تەتىكتەردى رەگلامەنتتەيتىن جاڭا زاڭدى دايىنداۋ وتە ماڭىزدى.

ەلىمىزدىڭ كاسىپكەرلىك سالاسى­نىڭ قارقىندى دامۋىن قام­تاماسىز ەتىپ, 2029 جىلعا دەيىن ورتا بيزنەستىڭ ەل ەكونو­مي­كا­سىن­داعى ۇلەسىن 15 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى. جولداۋدا كا­سىپ­كەرلىكتى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ مەن بىرگە, بيزنەسكە كەيبىر مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان ورىن الاتىن ينۆەستيتسيالىق جاعدايعا كەرى اسەر ەتەتىن ارەكەتتەردى جويۋعا قا­تىستى ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.

ەكونوميكالىق زاڭ بۇزۋشى­لىق­تاردى قىلمىستان ارىل­تۋ تۋرالى دا ايتىلدى. جالپى, سوڭعى 5 جىل ىشىندە پرەزي­دەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, ەكونوميكالىق زاڭ بۇزۋشى­لىق­تاردىڭ بىرقاتار ءتۇرى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىلمىس­سىز­داندىرىلىپ, زاڭنامالىق تۇردە اكىمشىلىك زاڭ بۇزۋشىلىق ساناتىنا اۋىستىرىلدى.

مەملەكەت باسشىسى كاسىپ­كەر­لەر «كاپيتالىن زاڭداس­تىرۋ» اياسىندا ەل ەكونوميكاسىنا سالىناتىن قارجى الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار قۇرىلىسىنا جۇم­سالۋى قاجەتتىگىن جانە مەم­­لەكەتپەن كەلىسىمگە كەلۋ ار­­قىلى قايتارىلعان قارجى مەن اكتيۆتەردى «زاڭسىز» دەپ تا­­نىماۋعا قاتىستى نورمانى بەكىتۋ تۋرالى ايتتى. قول­دانىستاعى 2023 جىلعى 7 شىلدەدە ەنگىزىلگەن «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ نورما­لارىنا سايكەس باس پروكۋراتۋرا جا­نىندا قۇرىلعان ۋاكىلەتتى مەم­لەكەتتىك ورگان جانە پرەمەر-مينيستر توراعالىق ەتەتىن ارنايى كوميسسيا جۇمى­سىنىڭ ناتيجەسىندە 156,3 ملرد تەڭگە قارجى جانە 84,4 ملرد تەڭگەگە باعالانعان م ۇلىك زاڭسىز يەمدەنگەن دەپ تانىلىپ, مەملەكەتكە قايتارىلدى.

سوندىقتان جولداۋدا مەم­لەكەت باسشىسى ايتقانداي, ءتيىستى نورمالاردى زاڭعا ەنگىزۋ ارقىلى, قىلمىستىق قۇدالاۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلەردىڭ بيۋدجەتكە سالاتىن قارجى كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا وڭ اسەرى بولارى ايقىن. بيىلعى جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى قوعامداعى زاڭ مەن ءتارتىپ يدەو­لوگياسىن تەرەڭ ورنىقتىرۋ قاجەتتىگىنە اسا ءمان بەردى.

ەلىمىزدە جۇيەلى تۇردە جۇر­گى­زىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ساياسي رەفورمالار مەن ءار جىل­عى جولداۋلاردا قوعامدىق قاۋىپ­سىزدىك, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقى­عىن قورعاۋ, ادىلدىك پەن زاڭ ۇس­تەمدىگى ەرەكشە نازار اۋداراتىن, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر. سوندىقتان پرەزيدەنت ۇكىمەتكە, قۇزىرلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قوعامدا بەلەڭ الىپ وتىرعان قارجىلىق الاياقتىق, ەسىرتكى, جول اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ, اۆتوكولىكتەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى, جۇرگىزۋشىلەردىڭ كاسىبي دايارلىعى, ۇساق بۇزاقىلىق پەن اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى ناقتى مىندەتتەر قويىپ, دەپۋتات­تار­دىڭ نازاردا ۇستاۋعا ءتيىس ەكەنىن جەت­كىزدى.

جولداۋدا ايتىلعان اۆتو­كو­­لىك­­تەردىڭ تەحنيكالىق با­قى­لاۋىن, جۇرگىزۋشىلەرگە قو­يىلاتىن تالاپتاردى كۇشەي­تۋ جانە جول-كولىك ينفرا­قۇرى­لىمىن كۇتىپ ۇستاۋعا جاۋاپ­تى لاۋازىم يەلە­رىنىڭ جاۋاپ­كەر­شى­لىكتەرىن قاتاڭ­داتۋ بويىنشا ءتيىستى نورمالار قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت سەناتىندا قارالىپ جاتقان سالا­لىق زاڭ شەڭبەرىندە ەنگىزىلەتىن بولادى.

بولاشاق ۇرپاقتىڭ دەنساۋ­لىعىن ساقتاۋ جانە سالاماتتى قوعامدى قالىپتاستىرۋداعى ەسىرت­كىگە, لۋدومانيا مەن ۆان­دا­ليزمگە قارسى كۇرەستىڭ ماڭىز­­دىلىعى قوزعالدى. قازىرگى ۋا­قىت­تا پارلامەنتتە قاراس­تى­رىلىپ جاتقان ەسىرتكىگە قارسى زاڭ جوباسى جان-جاقتى تال­قى­لانىپ, قارسى ءىس-قيمىل­دار­دى كۇشەيتۋگە قاجەتتى نورمالار ەنگىزىلەتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە.

پرەزيدەنت جاھاندىق ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى تا­قى­رىبىنا جەكە توقتالدى. ول اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دا­مۋى­نا بارىنشا نازار اۋدارۋ قا­­جەت­تىگىن ايتتى. ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەرى مەن ەرەك­شە­لىك­تەرىن ەسكەرۋ قاجەت ەكەنىن جانە وسى ماسەلەگە قاتىستى ناق­تى شەشىمىن ايتىپ, وسى جىلدىڭ قازان ايىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى بو­­يىن­شا جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزىلەتىنىن جەتكىزدى.

ءبىزدىڭ ەلىمىز ساياسي جاڭعىرۋ جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار جولىندا دامىپ كەلە جاتىر, ال بيىلعى جولداۋ الەۋمەتتىك ستاندارتتاردى ارتتىرۋعا جانە وتانداستارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتادى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سوندىقتان پرە­زيدەنت ۇسىنعان پروگرەسسيۆتى باس­تامالاردى ىسكە اسىرىپ, جو­عا­رى ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ وكىلدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ, العا قويعان جەتىستىكتەر مەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ, ادى­لەتتى, الەۋەتى جوعارى قوعام قا­لىپ­تاسقان ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ نىعاياتىن بولامىز.

نۇرلان بەكنازاروۆ,

سەنات دەپۋتاتى, كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى