شەجىرە شەرى

شۋ ءوڭىرىنىڭ تۇرعىنى مۇرات سالىمباەۆ اقساقال قازاقتىڭ ەسكى قيسسا-داستاندارىن جادىنا توقىعان, حالىق قازىناسىن جاڭىلماي جاتقا سوعاتىن قۇيماقۇلاق قارت حالىقتىق قازىنانى قايتا جاڭعىرتىپ, تۇلەتۋگە, ايتىس, ناۋرىز, جىرشىلىق, جىراۋلىق, كۇي ونەرى سياقتى ۇلتتىق مۇرالارىمىز قاتارىنداعى تاعى ءبىر ۇمىتىلا جازداعان شەجىرەگە, شەجىرەشىلەردى قۇرمەتتەۋگە قازىر قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ ءجۇر دەگەن سۇراقتىڭ قويىلۋىنا سەبەپ – «ەگەمەنگە» جاقىندا بەلگىلى قىلقوبىزشى القۋات قازاقباەۆ شۋ ءوڭىرى جۇرتشىلىعىنا قۇيماقۇلاقتىعىمەن ءمالىم مۇرات ءابدىراشيت ۇلىن ارنايى ەرتىپ كەلدى. ەجەلدەن مۇرات مولدا دەگەن بۇركەنشىك اتپەن ەتەنە تانىس شەجىرەشى كونەكوز قارتتىڭ بويىنداعى مىنا قاسيەتى تەك ءبىر ءوڭىر ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى رەسپۋبليكا كولەمىندە كەڭىنەن دارىپتەلۋگە لايىق بولعاندىقتان ءبىز دە رەداكتسيا قوناعىن اڭگىمەگە تارتىپ, ارعى-بەرگى تاريحتىڭ تابانىنا تانىمىمىز تالعانشا كوز تىگىپ كوردىك. كومەيدەگى جىرىن قاراتاۋلىق جىراۋلار مەن تەرمەشىلەردىڭ ماقامىنا سالىپ, دارياداي كوسىلە تاسىپ ورىندايتىن جاننىڭ ايتقاندارىن سول قالپىندا جالما-جان تاسپاعا باسىپ الا قويۋعا اسىقتىق.    ەسكىنىڭ شەجىرەسىن جاتقا سوعاتىن قۇيماقۇلاق قارتتار سالعان ءىزدىڭ جوعالىپ كەتپەي, تابىلعانىنا قاتتى قۋاندىق. تاريحي جىر-داستانداردى جاڭىلماي جاتقا ايتاتىن مۇرات شەجىرەشى كوپ جىلدار شارۋاشىلىقتا مال دارىگەرى قىزمەتىن اتقارعانىنا قاراماستان بۇل ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ەش­قاشان سۋىتپاعان, قايتا ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەن كوپ دۇنيەلەردىڭ جارىق كورۋىنە بارىنشا اتسالىسىپ جۇرگەن ازامات. سونىڭ ءبىرى, شۋ الابىنا اتى ءماشھۇر ساۋىتبەك اقىننىڭ سۇيگەن ارۋى اقبوپە وتەلبايقىزىنا ارناعان زارلى شەرىن وسى ءسات جاتقا وقىعاندا, الامان بايگەدەگى جۇيرىكتەي ارقالانىپ, وقيعاعا وراي ارا-تۇرا ءان ماقامىن تۇرلەنتىپ, اندەتىپ سالا بەردى. اقىن جىرلارىن الما-كەزەك وقىعان سايى­ن ءتىلى نە ءمۇدىرىپ, نە جاڭىلىسىپ قالماي, سىردىڭ سۋىنداي سىڭعىرلاي اعۋىنا قاراعاندا, بۇل ونەرگە مۇرات اقساقال جاستايىنان جاقىن بولىپ وسكەن دەۋ قيسىندى. ال, ەندى شەجىرەنى, شەشەندىكتى قالاي جانداندىرۋعا بولادى دەگەنگە كەلسەك, وعان سەبەپ – بۇگىندە مەكتەپتى, جوو-نى بىتىرگەن كەي جاستار تىلگە شورقاق, ءوز ويلارىن ەركىن جەتكىزۋگە قينالادى, ەكى ءسوزدىڭ باسىن دۇرىستاپ قۇراستىرىپ سويلەي المايدى. مۇنى اتا-بابالارىمىزدىڭ شەشەندىك ءسوز ونەرىنەن, شەجىرەدەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قول ءۇزىپ قالعاندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ول از بولسا, قازىر ۇيالى تەلەفون مەن كومپيۋتەر زامانى. ءداستۇرلى مادەنيەتىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇرت ءۇشىن مۇنىڭ تيگىزەر قاۋپى الاپات. سوندايدا ەرىكسىز, شىركىن, مۇرات اقساقال سياقتى حالقىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجان جاۋھار جىرلارىن, ەل اۋزىندا ساقتالعان وقيعالاردى قىزىقتىرا اڭگىمەلەيتىن دۋالى اۋىزداردىڭ ونەگەسىن نەگە قازىر تاربيە قۇرالى ەسەبىندە پايدالانباسقا, مۇنى نەگە مەكتەپتە ونەگە ساباعى رەتىندە قولدانباسقا, وسى ونەرگە بالالاردى جاستايىنان نەگە باۋلىماسقا دەگەن ويدىڭ باسى قىلتيىپ شىعا كەلەتىنى راس. حالىق قازىناسىن جيناۋشى مۇرات ءابدى­راشي­ت­­­ ۇلى­مەن اڭگىمەلەسكەندە ساۋىتبەك اقىن­نىڭ اق­بوپەگە ارناعان جانە ءىنىسى سىبانبەك ۇيلەن­گەندە شىعارعان جىرلارىنان قىسقاشا ءۇزىن­دىلەر جازىپ الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. «شۋ ءوڭىرى ەجەلدەن سال-سەرىلەرىمەن, كۇيشى, جىرشى, تەرمەشىلەرىمەن ءمالىم دەگەنىمىزبەن, سولاردىڭ ىشىندە دۋلات, شىمىر, كۇنتۋ رۋىنان شىق­قان اقىن ساۋىتبەك ۇسا ۇلىنىڭ (1870-1932) ەسىمى ايرىقشا قۇرمەتكە يە. حالىق اقىنى, ءانشى, شۋ وڭىرىندەگى «اشانىڭ التى سالى» اتانعان ونەر­پازدىڭ ءبىرى سانالعان ونىڭ «اقبوپە» داستانى, «ساق­پانتايعا», «سادىر بيگە», «نامەتقۇلعا», «ساكەن سەيفۋللينگە», «شىمكەنتتەن سالەم», تاعى باسقا ولەڭدەرى, مايسا قىزبەن, ءىنىسى سىبانبەكپەن ايتىستارى, مىرزاباي, بالقىبەك اقىندارمەن قاقتىعىستارى, «اقبوپە», «سۇلۋكەش», تاعى باسقا اندەرى قوسقۇدىق مەكەنىنە كەڭىنەن تاراعان مۇرالارى بولسا, ايتۋلى مۋزىكا زەرتتەۋشى عالىم ا.ۆ.زاتاە­ۆيچ ساۋىتبەكتىڭ ءوز اۋزىنان بىرقاتار اندەرىن, حالىق اندەرىن جازىپ العانى ءمالىم, – دەپ شەجىرەشى اڭگىمەسىن ارىدەن باستاپ جالعاستىردى. – جيىرما جاسىندا جىرىمەن جۇرتتى تولقىتقان ورەن قازىرگى جامبىل اۋدانىنداعى ۇزىناعاشتا 1890 جىلدارى شاپىراشتىنىڭ سارىباي ايدوس ۇلى ەسىمدى بيىنە ارناپ اس بەرىلگەندە اسپانداعى اققۋدىڭ ءۇنىن داۋىسىنا قوسىپ, اندەتكەن كىسى ەكەن. ال بۇل تويعا كەزىندە جىر سۇلەيلەرى ءسۇيىنباي مەن جامبىل سىندى مايتالمان اقىنداردىڭ قاتىسقانى ارعى-بەرگى تاريحتان جاقسى ءمالىم. ونىڭ اتاق-داڭقى اقبوپەگە عاشىق بولماي تۇرعان كەزىندە-اق جالپاق جۇرتقا كەڭىنەن تانىس ەكەنىن راستايتىن دەرەكتەردى اقىننىڭ كەيىنگى مۇرالارىنان كوپتەپ تابا الاسىز», دەپ تۇلعا تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەرە كەلىپ, ساۋىتبەك اقىن مەن اقبوپە اراسىنداعى ماحاببات داستانى شىعىس اۋىز ادەبيەتىندەگى بايىرعى ۇلگىلەرگە وتە ەتەنە جاقىن بولىپ كەلەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن شەجىرەشى ودان ارعى اڭگىمەسىن شۋ ساڭلاعىنىڭ اقبوپەمەن العاش جىر ارقىلى تانىستىعىنان, جيەمبەت تىلەۋقابىل بو­لىستىڭ شىلدەحانا تويىندا باستالعان ساتىنەن ءوربىتتى. «ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ولەڭ ارناپ, ءۇش جىل ۇدايى حابارلاسىپ تۇرادى. ال ەندى اقبوپە وتەلبايقىزىنىڭ كىم ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋ ارتىق بولار دەپ ويلايمىن, – دەگەن حالىق قازىناسىن جيناۋشى شۋ بويىن­ا ارقادان 1840 جىلدارى كوشىپ كەلگەن اقبوپە سۇلۋ مەن ساۋىتبەك اقىن اراسىنداعى عاشىقتىق وتىنىڭ تۇتانۋىنا نەگىزىنەن ولاردىڭ بويىنداعى اقىندىق ونەردىڭ كوپتەپ سەبەپشى بولعانىن ايتادى. ءۇش جىل ءبىر-ءبىرىن سىرتتاي قۇلاي سۇيگەن جاندار قوسىلا الماي كۇيزەلگەن زارلى شەرىن جىرمەن ورنەكتەيدى. انشىلىك, اقىندىق ونەر جۇرەككە جول تاپقانمەن, كەدەيلىك پەن «اتتەڭ, توننىڭ كەلتەلىگى» جولدى كەس-كەستەگەن سايىن الەۋمەتتىك تارتىس شيەلەنىسە تۇسەدى. سول ۋاقىتتا ەلۋ قارا بەرىپ, ەكى ايەلىنىڭ ءۇس­تىنە توقالدىققا اقبوپەنى ايتتىرىپ قورداي جاقتان ادامدار كەلەدى. بىراق قىز جۇرەگى بۇل سۇمدىققا توزبەي: «مەنى الىپ قاش, سەنىمەن تارتقان قيىندىقتىڭ قاندايىنا دا بولسىن توزۋگە دايىنمىن», دەپ سۇيىكتىسىنە مۇڭ شاققانمەن, كەدەيلىكتەن قولى قىسقا ساۋىتبەك اقىرىندا ايداي سۇلۋ ارۋىن ءبىر كورۋگە زار بولىپ قالا بەرەدى. بايلىققا قارسى تۇرار دارمەن بار ما؟ سودان ءبىر كۇنى شۋ وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىنداعى كىشى ءجۇزدىڭ تاما رۋىنان ءجۇنىسباي دەگەن كىسى توي جاسايدى. سول تويعا ساۋىتبەك اقىن بارادى. بىراق سۇيىكتىسىنە پالەن كۇنى كەلەمىن دەپ ۋادە قىلعان ۋاقىتىنان كەشىگىپ قالادى. مىنە, سول ارادا قورداي جاعى تىنىشتىق بەرمەي قويعان سوڭ, قىز ءتورت-بەس كۇن ادەيى سىرقاتتانىپ جاتىپ الادى. جىلايدى. سۇيىكتىسىمەن بەل بايلاسىپ قاشۋدى ويلاستىرادى. شەشەسى قوسىلا ەڭىرەپ, ەتەكتەرى جاسقا تولعانمەن, اقىرى تۇك شىقپاسىنا كوزى جەتكەن مۇڭلىق جۇگىن ارتقىزىپ, جاساۋىمەن كەتە بارادى. سول كۇنى ساۋىتبەك ەلگە ورالعاندا ەكى جاستىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ جۇرگەن جىگىت: «ولار باتىربەك دەگەننىڭ اۋىلىنا بارىپ قونادى», دەپ ءمان-جايدى جەتكىزەدى. سەرى جىگىت استىنداعى اتىنىڭ جۇدەپ-جاداعانىنا قاراماستان شۋ مەن قوردايدىڭ ورتاسىنداعى ۇلان دەگەن بيىك جوتاعا تۇمسىقتارى تىرەلە بەرگەندە الگىلەردى ارتتارىنان اۋپىرىمدەپ قۋىپ جەتەدى. قالىڭدىقتى تورۋىلداپ قورعاعان كۇزەتشىلەردەن ەبىن تاۋىپ ايتەۋىر تىلدەسكەن قىز: «مەنى الىپ قاشپاساڭ, ەندى بىزگە ءبىر-ءبىرىمىزدى كورۋ جوق», دەپ جالبارىنادى. ال مۇنى ساۋىتبەك قونىپ جاتقان ءۇيدىڭ يەسى ەستىپ: «اينالايىن, مۇنداي سۇمدىققا بارا كورمە. ەگەر دە سەن قالىڭدىقتى الىپ قاشساڭ, بايدىڭ اۋىلى مىنا تۇرعان 40-50 ءۇي قىپشاقتىڭ ءبىرىن قالدىرماي قۇرتادى, ول از دەسەڭ, بوتبايدى ەكى شاۋىپ, تىنىش جاتقان موماقان جۇرتتىڭ قانى سەلدەي توگىلىپ, ەل ءىشى الاتايداي ب ۇلىنگەلى تۇر», دەپ ارەڭ توقتاتادى. سونىمەن, تاڭ قىلاڭ بەرە جۇكتەرىن ارتىپ, 20-30 جىگىتىمەن جانىس­تار اقبوپەنى الىپ كەتەدى. جادىرانىڭ دالاسىمەن ءجۇرىپ بارا جاتىپ, ۇلاننىڭ جوتاسىندا قىز تاعى دا سىڭسۋ ايتادى, سۇيگەن عاشىعىنا مۇڭىن شاعادى. بىراق توعىز ءورىم قامشىلى بايدىڭ جانىنداعى جىگىتتەر جاقىنداتپايدى. ساۋىتبەك اقبوپە كوشىن قيماي ءبىراز جەرگە دەيىن قوشتاسادى. اۋىلعا قايتاردا جول-جونەكەي بوتبايدىڭ اقشا دەگەن رۋىنان شىققان كۇدەرى بايدىڭ اۋىلىنا كەلەدى. سويتسە الگى اۋىلدا جيىن بولىپ جاتىر ەكەن. كەش باتىپ اۋىلىنا جەتە المايتىن بولعاندىقتان, ءسالىمباي, ساقپانتاي ەسىمدى ايتۋلى ادامدارمەن بىرگە قونا جاتۋعا تۋرا كەلەدى. ولارعا ساۋىتبەك باسىنان كەشكەندەرىن باياندايدى. سوندا جينالعان كوپشىلىك: «بولار ءىس بولدى. ەندى جاسىما, سەنى مىنا جۇرت باياعى اتاقتى سارىبايدىڭ اسىندا اتىڭ شىققان اقىن ەكەنىڭدى جاقسى بىلەدى. اقبوپەنى شىن سۇيەتىنىڭ, جۇرەگىڭ قيمايتىنى شىنىمەن راس بولسا, سونى سەن بىزگە جىرمەن تولعاپ كورسەتشى», دەپ قولقا سالىپ قويماعان سوڭ, ساۋىتبەك اقىننىڭ سونداعى ايتقانى مىناۋ دەيدى: ارالتوبە تۇبىندە بەس ءۇي وتىر, ايىرىلىپ اقبوپەدەن نەسىنە وتىر؟ مالىم بولسا ءبىر شاتاق ەتەر ەدىم, قولىمدى كەدەيشىلىك كەسىپ وتىر...   ...قاڭعىپ قالدىم دالادا قولىم جەتپەي, اشاداعى جاقسىعا ءسوزىم وتپەي, مالىم جوق, اقشام دا جوق, بيگە بەرەر, ءىشىم كۇيىپ بارادى جانعان ورتتەي.   قاڭعىپ قالدىم قول جەتپەي بوز دالادا, كۇلكى-مازاق بولدىم دا بوزبالاعا. كەزەندىڭ كەردەڭ زامان كەدەي ءۇشىن, قولدا جوق قايرات-قۋات جول بولا ما؟   قۇرتتىڭ با شارۋانىڭ قىسقالىعى, جاز ايىندا كيەمىن قىستاعىنى. وتكەن كۇزدە ءبىر قىرعا شىعارماپ ەم, بوپ كەتتى بولىس-ءبيدىڭ ىشتارلىعى.   بولىسىما بەرەتىن اتىم دا جوق, بيەكەمە وتەتىن پارقىم دا جوق. ءبىر اتانىڭ بالاسى ءبارى كەدەي, اتسالىسار اۋقاتتى جاقىن دا جوق.   اقبوپە, ءبورى جەگەن بولدىڭ لاق, ايىرا الماي ۇلاندا قايتتىم جىلاپ. ەلۋ قارا بەردى دە باي اكەتتى, بەس قارا تابا الماپ ەم باسىن قۇراپ.   اقبوپە, تورعاي بولدىڭ جىلان سورعان, ايىرا الماي ۇلاندا قايتتىم جولدان. باسقا تۇرماق مىنەرگە جالعىز ات جوق, نە كەلەد جىلاعانمەن ەندى قولدان؟   ءبىر جولىقسام اقبوپە شىراعىما, وسى داۋسىم جەتە مە قۇلاعىڭا. شىنىمەنەن كەتتىڭ بە, اقتوتىم-اي, قاراقۇستىڭ تۇيرەلىپ تىرناعىنا.   شىرىلداتىپ, قاراقۇس, كەتتىڭ الىپ, شەڭگەلىندە باراسىڭ ەستەن تانىپ. زارىمىزدى زارلاعان ەكەۋمىزدىڭ, تىڭدايتۇعىن ادام جوق قۇلاق سالىپ.   ءومىرىمىز جىلاۋمەن وتەر مە ەكەن, بارماعىمىز تىستەۋلى كەتەر مە ەكەن, ادامزاتتىڭ تۇسپەدى راقىمى, ارىزىمىز اللاعا جەتەر مە ەكەن؟!   اقبوپە, كورەمىن بە, كورمەيمىن بە, قايتا اينالىپ كەلەم بە, كەلمەيمىن بە؟ بار بولسا, بوپە, سەنەن نەمدى ايايىن, قىرىق تۇرماق ەلۋدى بەرمەيمىن بە.   تىڭدايتۇعىن بار بولسا ءادىل زامان, باستى تىگىپ جولىڭدا ولمەيمىن بە. قوش بول, بوپە, اق بوپە, التىن بوپە, جاقسى تۋعان, جايدارى جارقىن بوپە.   قىزدارىن قالىڭ الىپ, مالعا ساتقان, قايتەرسىڭ بۇل قازاقتىڭ سالتىن, بوپە. ءۇش جىل ءجۇردىم سوڭىڭدا ءۇمىت ەتىپ, تاپپادىم ءۇش نارسەنىڭ شارتىن, بوپە. سول بارعاننان كەيىن اقبوپەنى كۇيەۋى ۇرىپ-سوعىپ, ءومىرى جاقسىلىق كورمەي وتەدى. اقىرى ىشقۇ­سا­لىقتان كوپ ۇزاماي قايتىس بولادى. ءبىر جەردە ونى ءۇش ايدان كەيىن قايتىس بولدى دەلىنسە, ەندى ءبىر سوڭعى جارىق كورگەن كىتاپتا التى ايدان سوڭ كوز جۇمعاندىعى ايتىلادى. قازاقتىڭ اقىن قىزدارىنىڭ كوبىنىڭ تاعدىرى وسىلاي ايانىشپەن اياقتالعان. سا­رانىڭ, ۇلبيكەنىڭ, اقبوپەنىڭ تاعدىرلارى ءبىر-بىرىنە قاتتى ۇقسايدى. ءبارى دە جاس كەزدەرىندە ومىردەن وتەدى. قازاقتىڭ نەبىر تاماشا ارۋلارىنىڭ جامانعا ءتيىپ, ومىرلەرى قورلىقپەن وتكەنى قانداي وكىنىشتى. ساۋىتبەك اقىنعا كەلسەك, ول اشارشىلىق جىلدارىندا دۇنيە سالعان. مۇردەسى توقتاش دەگەن جەردە, بىراق ءدال قاي جەر ەكەنى بەلگىسىز. توقتاش – قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ شەكاراسىندا. تۋعان جەرىندە حالىق اقىنىنا قانداي قۇرمەت كورسەتىلدى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, شۋ وڭىرىندە ءوزى تۇرعان اۋىلعا اتى بەرىلدى. كىتابى جارىق كوردى. بۇل دا ءبىر تاۋبە دەرلىك يگى ءىس. ەندى جينالىپ, وعان ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلسا, شۋ قالاسىنىڭ تاريحى ءۇشىن ول دەگەنىڭىز كەرەمەت تاريحي ورىنعا اينالار ەدى», دەپ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ اتىنان اتقارىلعان ىستەرگە توقتالعان شەجىرەشىنىڭ كومەيى مۇنان دا باسقا مول كومبەگە كۇمىس تەڭگەدەي سىڭعىرلاپ تۇر. «التى اعايىندىنىڭ (زاۋىربەك, قۇسابەك, ساۋىتبەك, تاتەلبەك, ىڭكاربەك, سىبانبەك) ەكەۋى اقىن, بىرەۋى كۇيشى بولعان. ۇيدەگى جالعىز شاپان مەن بورىكتى ۇنەمى سىبانبەك كيىپ كەتە بەرگەن سوڭ ساۋىتبەك اشۋلانىپ, ىنىسىنە: «سەن ءوزى مەنىڭ استىمداعى اتىما دەيىن تىنىشتىق بەرۋدى قويدىڭ. نەشە رەت جولىمنان قالدىردىڭ؟» دەپ رەنجيدى. سودان ءىنىسى ءبىر كۇنى كوكىرەك دەگەن ەلدەگى كۇرتىباي بايدىڭ قىزىن الىپ قاشادى. كۇرتىبايدىڭ التى بالاسى بولعان. قىزدىڭ جەڭگەسىنە سىبانباي ءوزىنىڭ كەدەي ەكەنىن, بىراق بەس-التى كۇن قىزدىڭ قاي ۇيگە تۇسكەنىن ايتپاي ىشىڭدە سىر عىپ ساقتاي تۇرۋىن وتىنەدى. قىزدىڭ جەڭگەسى ءجونى دۇرىس ادام بولسا كەرەك, وسى ايتقانىن ورىندايدى. سول ارادا ءىنىسى ساۋىتبەككە: «مىنە, «ۇيلەن, ۇيلەن» دەپ مازامدى الىپ قويماعان ەدىڭدەر, ال مىنە, ۇيلەندىم», دەيدى. سوزدەن ۇتىلىپ, دارمەنى قۇرىپ تۇرعاندا ساۋىتبەكتىڭ اقىندىعىن سىيلاعان ءار رۋلاس اعايىننان, تۋىستاردان مال جينالىپ, اجەپتاۋىر 20-30 ءىرى قارانىڭ, 200-300-دەي قويدىڭ باسى قۇرالادى. ارتىنشا قىزدى قۋىپ كەلگەن اعالارى جاعالاي ات ءمىنىپ, ريزا كوڭىلمەن اتتانادى. سوندا ساۋىتبەك وسى تويدى اتقارىپ, ريزا بولىپ وتىرعاندا اعايىندارىنا ارناپ جىر توگىلتكەن. «سىبانبەك ءجۇر مە ماقتانىپ, ءبىر قىز اكەپ تالتاڭداپ. قۇسابەك پەن زاۋىربەك, جۇگىرىپ ءجۇر قالتاڭداپ, – دەپ باستالاتىن ولەڭ: تەڭەلىپ كەتتى كۇنتۋمەن, كەدەيلىكتىڭ كەمدىگى. ءبىر-اق كۇندە قۇتقارىپ, ەلىمنىڭ بولدى تەڭدىگى», – دەپ ريزالىقپەن تۇيىندەلەدى ەكەن». اعامىزدى ءوزىمىز وسى جەردەن توقتاتپاساق, حالىق قازىناسىن قۇراستىرىپ, جيناۋ­شى قارتتىڭ جادىنداعى جىرلار مۇنىمەن بىتپەي, ءالى جالعاسا بەرەتىن ءتۇرى بار. ماقساتىمىز – ەل ىشىندە قانشاما وسىنداي قۇيماقۇلاق شەجىرەشى جانداردىڭ جۇرگەنىن جانە كەيىنگى جاس ۇرپاققا ولاردىڭ ونەر-ونەگەسىن, داستۇرگە ادالدىعىن پاش ەتۋ بولعاندىقتان, مۇرات ءابدىراشيت ۇلىنىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان وسى جىرلاردىڭ ءوزى ۇلگى ىزدەگەنگە ۇلكەن ساباق بولىپ قالادى دەگەن ويدامىز. ايتپەسە, جىر داريانىڭ ءتۇبىن, شەگىن كورگەن جان بار ما؟! قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.