اناسىن ارداقتاپ, قىزىن قۇرمەتتەگەن

كەشە ەۇۋ-ءدىڭ باس عيماراتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دە­مو­گرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە قا­زاق­ستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداس­تىرعان «قازاق حاندىعى تۇسىنداعى حانىمدار مەن ارۋلار» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل شارا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالىپ وتىر. تاعىلىمى مول جيىندا قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسى, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتى جا­نىن­داعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتبا­سىلىق-دەموگرافيالىق سايا­سات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, ۇلت­تىق كوميسسيا مۇشەلەرى, پار­لامەنت دەپۋتاتتارى, عالىمدار مەن ساراپشىلار, وقىتۋشىلار مەن ءما­دەنيەت قايراتكەرلەرى, جاستار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيانى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ اشتى.         ەستەرىڭىزدە بولسا, مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ: «ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز, قازاق جۇرتىنىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇنداردان كەيىن كوك تۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. قازاق حاندىعى  اياق استىنان پايدا بولعان جوق, ونىڭ اكەسى, اتاسى, بابالارى بار. قازاق حاندىعىنىڭ اكەسى – ايگىلى التىن وردا. ال بابالارى شىڭعىس حانعا, ارى كەتسەك, كوك تۇرىكتەر قاعاناتىنا بارىپ تىرەلەدى», دەگەن بولاتىن ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇحباتىندا. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەن­تىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا قازاق حاندىعى مەن مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ايەلدەردىڭ قوسقان ۇلەسى مەن مۇراسىن تالقىلاۋ. ءداستۇردى ساقتاۋ مەن ەلدى جاڭعىرتۋ جولىندا ەل باسشىلارىنا, باتىرلار مەن بيلەرگە, سۇلتاندار مەن ساردارلارعا اسىل جار, سەنىمدى كەڭەسشى, زەردەلى سۇيەنىش بولعان حانىمدار مەن ارۋلاردىڭ ءورىستى پاراساتى مەن ۇلگىلى باستامالارىن تارازىلاۋ. «قازاق حاندىعى تۇسىنداعى حانىمدار مەن ارۋلار», اتتى كىتاپ كورمەسى انادايدان جۇرت نازارىن وزىنە اۋدارىپ, قازاق مادەنيەتىندەگى ايەل بەينەسى تۋرالى جازىلعان تىڭ دۇنيەلەرىمەن كوپشىلىكتى قىزىقتىرا تۇسەدى. دانا حالقىمىز «ەسكىنى الماي, جاڭاعا جول جوق» دەمەۋشى مە ەدى؟! بۇل تۋرالى ءوز ويىمەن ءبو­لىسكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەسى ءلاززات سۇلەيمەنوۆا: «جالپى, قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ايەلدەردىڭ ىشىندە ەرلەرمەن بىرگە اتقا قونىپ, جاۋعا شاپقان, ءادىل بي بولعان, اقىلمان كەڭەسشى بولىپ نەمەسە باسقارۋشىلاردىڭ انالارى, جارلارى بولعان ايەلدەر وتە كوپ. سولار تۋرالى بۇگىن كوپ ماعلۇمات الامىز دەپ ويلايمىن», دەدى. مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاق حاندىعى ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش ۇلتتىق مەملەكەت دەگەن ءسوزىن اتاپ كورسەتتى. مەملەكەتتىك حاتشى قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەيا­سىن, ۇلت جوسپارى سانالاتىن 100 ناقتى قادامدى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ايرىقشا ماڭىزعا يە ەكەنىن, ويتكەنى وتاندىق تاريحتى ءبىلۋ بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاستىرۋ نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. سونداي-اق, مەملەكەتتىك حاتشى قازاق ارۋلارى عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ينا­باتتىلىعىمەن, وتكىر زەردەلى­لىگى­مەن, نازىك ديپلوماتتىق قاسيەت­تەرىمەن ەرەكشەلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان وراي, قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ولاردىڭ قوسقان ۇلەسىن تەرەڭ زەرتتەۋ ءتول تاريحىمىزدى تولىقتىرا تۇسەتىنىن اتادى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الدىندا سونداي-اق, اكادەميك س.قاسقاباسوۆ «قازاق حاندىعى جانە قاراشاش تۇلعاسى», قالامگەر س.اقتاەۆ «ايعانىم حانشا: تاريحى مەن تاعدىرى», بەلگىلى تاريحشى عالىم ح.ءابجانوۆ «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنداعى ايەلدەر», تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.كارىباەۆ «قازاق حاندىعى قۇبىلىسى جانە حانىمدار ءرولى», جازۋشى ش.بەيسەنوۆا «سۇيىمبيكە جانە سۇزگە تاعدىرلارى» دەگەن تاقىرىپتاردا باياندامالار جاسادى. ولار وتانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى جانە حالقىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان, ۇمىت قالعان ەسىمدەردى قايتا ورالتۋعا باعىتتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. بۇل رەتتە قاراشاش پەن ايعانىم, بوپاي, تويقارا, تاعى باسقا قازاق حالقىنىڭ وزگە دە بەلگىلى وكىل­دەرىنىڭ ەسىمدەرىن اتاپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا تۇيىنىندە مەم­لەكەتتىك حاتشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا «ۇلت ءداستۇرى» اتتى جاڭا كۋرستار ەنگىزىلۋى قاجەتتىلىگىن العا تارتىپ, تاريحتا قالعان ارۋلار تۋرالى ەنتسيكلوپەديا شىعارۋدى تاپسىردى. ول ءۇشىن عالىمدارعا الەم مۇراعاتتارىن دا نازاردا ۇستاپ, جان-جاقتى ىزدەنۋدى  ۇسىندى. راۋشان تاۋىرحانقىزى, جۋرناليست. استانا.