بيۋدجەت قارجىسى ماقساتتى جۇمسالۋى ءتيىس

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينستيتۋتتىق رەفورمالاردىڭ جاڭا بەس باعىتىن انىقتاپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جولدارىن «100 قادام» ۇلت جوس­پارىندا ءتۇزىپ بەردى. وسىلايشا ۇكىمەت پەن قازاقستان تۇرعىندارى الدىنا تىڭ مىندەتتەر قويدى. دامۋ سەرپىنىمىزگە زور قۋات, جاڭا مۇمكىندىك بەرەتىن قادامدار جان-جاقتى سارالانىپ, شەتەلدىك ساراپشىلار تاراپىنان دا ءبىر­قاتار وتە ماڭىزدى جانە ءتۇيىن­دى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتى تۇجى­رىمداماسى رەتىندە قابىلدانىپ وتىر. ۇزاق جىلدارعا ارنالعان «2050» ستراتەگياسىن ءتيىمدى ورىنداۋدىڭ ءمانى جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا ەنۋ جونىندەگى باستاماشىلدىققا كەلىپ تىرەلەدى. پرەزيدەنت ۇكى­مەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ناقتى 100 قادامنىڭ پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن جەتە ويلاستىرۋدى تاپسىردى. مۇنىڭ ءوزى كەمەل كەلەشەككە دەگەن بەرىك سەنىمىمىزدى تانىتۋمەن قوسا ماڭگىلىك ەلدىڭ مىزعىماس ۇستىندارىنىڭ ۇلى ماقساتىن ايعاقتاسا كەرەك. «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ودان ارعى 100 ناقتى قادامى» ۇلت جوسپارىندا مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەسىن رەفورمالاۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ سياقتى اۋقىمدى مىندەتتەردى ۇيلەستىرە جۇرگىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز دامۋى ودان ءارى جاڭعىرتىلادى. «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپ­تاستىرۋ» بولىمىندەگى 93-قا­دامداعى ءوزارا ءىس-قيمىلعا نەگىز­دەلگەن ستراتەگيالىق جوسپارلاردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. ونداعى اۋديت پەن مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىستارىن باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇسىنىسىن كوپتەن كۇتكەن ەدىك. شىنى كەرەك, بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ ورنىمەن جۇمسالۋى ءالى دە كۇتكەندەگىدەي ەمەس. وبلىستىق تەكسەرۋ كوميسسياسى 15 نىساندا 5 باقى­لاۋ iس-شاراسىن وتكىزىپ, جالپى سوماسى 1 615,3 ميلليون تەڭگە­نىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتارىن انىق­تادى. جەرگىلىكتى جەرلەردە دە مۇنداي ولقىلىقتار جىل سايىن قايتالانادى. ماسەلەن, اققايىڭ جانە شال اقىن اۋداندارى ءبىرىنشى توقساندا عانا 109,7 ميلليون تەڭگەنىڭ ءتۇرلى بۇرمالاۋشىلىقتارىنا جول بەرگەن. مۇنىڭ باستى سەبەبى, مەملەكەتتىك كىرىستەر باسقار­مالارىندا سالىق تولەۋشىلەردىڭ سالىقتىق مىندەتتەمەلەرىن اتقارۋىنا سالىقتىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرماۋىندا, مەرزىمىندە ورىندالماعان سالىقتىق مىندەت­تەمەلەر مەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە سالىقتىق بەرەشەكتى ءماج­بۇرلەپ ءوندىرۋ شاراسىن قامتا­ماسىز ەتۋ تاسىلدەرىن تولىق جانە ۋاقتىلى قولدانباۋىندا, اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ جونىندە شارالاردى پارمەندى قابىلداماۋىندا جاتىر. تەكسەرۋ كەزدەرىندە اۋدان­داردىڭ جەر قاتىناستارى ءبولىم­دەرى جەر ۋچاسكەلەرىن ساتىپ الۋ-ساتۋ جونىندە جاسالعان شارتتاردىڭ ورىندالۋىن باقىلامايتىنى, جالدىق تولەمدەر ەسەپتەۋلەرى دۇرىس جاسالمايتىنى, جەردى ۋاقىتشا وتەممەن پايدالانۋ تۋرالى تالاپتاردىڭ مەرزىمى ءجيى بۇزىلاتىنى ءمالىم بولدى. ەندى «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداناتىن بولسا, جاڭاشا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى ەنگىزىلىپ, ەسەپ پەن باقىلاۋ جايى جاقسارا تۇسەر ەدى. بارلىق قارجىلىق جانە توپ­تاستىرىلعان قارجىلىق ەسەپ, سىرتقى قارجى ءاۋديتىنىڭ ناتيجەلەرى, مەملەكەتتىك ساياسات تيىمدىلىگىن باعالاۋ قورى­تىن­دى­لارى, مەملەكەتتىك قىزمەت­تىڭ ساپاسىن قوعامدىق باقىلاۋ ءناتي­جەلەرى, سونداي-اق, رەسپۋب­ليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپكە بارىنشا جاريالىلىق, اشىق­تىق بەرۋ ماسەلەلەرىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلۋى دە قۋانتادى. ويتكەنى, جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ ءىس-شارالارى قارجىلىق ءتارتىپتى ساقتاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن بايقاتتى. سولتۇستىك قازاقستان مەديتسينالىق كوللەدجى 2013 جىلى كاسىپورىن ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق نىسانىن جانە اتاۋىن وزگەرتۋ كەزىندە مەديتسينالىق قىز­مەت ءۇشىن ليتسەنزياسىز شى­عىستار جاساعان. ورىندى ەسكەرتۋگە قاراماستان, 2014 جىلى ءۋا­كى­لەتتى ورگانمەن كەلىسپەستەن تاعى دا شىعىستار بابىنا تۇزەتۋ ەنگىز­گەن. وسىنداي زاڭسىزدىقتار ماع­جان جۇماباەۆ اتىنداعى گۋما­نيتارلىق كوللەدجىندە كەزدەسكەن. مەملەكەتتىك-كوممۋنال­دىق مەن­شىكتى باسقارۋ تيىمدىلىگى بو­يىنشا باقىلاۋ-تالداۋ ءىس-شارا­لارىنىڭ ناتيجەلەرى دە ويلاندىرماي قويمايدى. راسىمدەردى ورىنداۋ ءتارتىبىن بۇزۋدىڭ 27 فاكتىسىنىڭ اشكەرەلەنۋى ەسەپ-قيساپتىڭ بەتىمەن جىبەرىلگەنىن اڭعارتسا كەرەك. وبلىس دوتاتسيا­لى بولا تۇرا, جەرگىلىكتى قازىنانىڭ ەسەبىنەن ساتىپ الىنعان م ۇلىكتەر رەسپۋبليكالىق مەنشىككە ءوتىپ كەتكەن. 2010-2014 جىلدارى عانا 2 550,8 ميلليون تەڭگەنىڭ مۇلكى بەرىلگەن. بۇلار نەگىزىنەن سالىق, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ور­گاندارىنا قاتىستى. ءار تەكسە­رىس سايىن مەملەكەتتىك-كوممۋ­نالدىق مەنشىكتى باسقا­رۋ ءتيىم­دىلىگىنىڭ, مەملەكەت اكتيۆ­تە­رىن پايدالانۋدىڭ, بيۋدجەتتىك قارا­جاتتى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ السىزدىكتەرى بايقالىپ قالىپ ءجۇر. مەكەمەلەر بيۋدجەتتىك جۇيەنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ساقتاماعاندىقتان ءوز كەزەگىندە قاراجاتتىڭ بەيبەرەكەت, ماقسات­سىز جۇمسالۋىنا اكەلىپ سوقتى­رادى. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەتتىك-كوممۋنالدىق م ۇلىكتى باسقارۋ سا­لاسىنا ءتيىستى باقىلاۋ ورنا­تىلماعاندىقتان, بيۋدجەتكە م ۇلىكتى جالعا بەرۋدەن قارا­جاتتىڭ تولىق جانە ۋاقتىلى تۇسپەيتىنى ادەتكە اينالعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ اتقا­رى­لۋىن, سونىڭ ىشىندە بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ پرينتسيپتەرىنە, مەملەكەت اكتيۆتەرىن پايدالانۋدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالارىنا سايكەستىگىن باعالاۋ وبلىستىڭ التى اۋدانى مەن پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ەكونوميكا جانە قارجى بولىمدەرىندە جۇرگىزىلگەندە دە 1 241,4 ميللليون تەڭگەنىڭ بيۋدجەت زاڭنامالا­رىن بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى تىركەل­گەن. ماقساتتى ترانسفەرتتەردى يگەرۋ, مەرزىمىندە قايتارۋ تالاپتارى ساقتالماعان. جەرگىلىكتى جەتى بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ناقتىلاۋ كەزىندە سالىقتار جانە وزگە مىندەتتى تولەمدەردىڭ ءتۇسۋ كەستەسى, ناقتىلىق جانە نەگىزدىلىك قاعيدالارى ساقتالماعان. تەكسەرۋ قورىتىندىلارى ايعاقتاعانداي جۇيەلى زاڭ بۇزۋ­شىلىقتارعا جول بەرەتىن نەگىزگى فاكتورلار مىنالار: - بيۋدجەتتىك جانە باسقا دا زاڭنامالاردىڭ تالاپتارىن ساقتاماۋ, باقىلاۋ وبەكتىلەرى ماماندارىنىڭ جاعدايدى تەرەڭ بىلمەيتىنى; - بۋحگالتەرلىك قىزمەتشىلەردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى; - بيۋدجەتتىك قارجىنى پايدالانۋدا بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى, ۋاكىلەتتى ورگاندار تاراپىنان ءتيىستى باقىلاۋدىڭ بولماۋى. تەكسەرىسپەن قامتىلعان نىسانداردا جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىستارىنداعى انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار مەن ورىن العان كەمشىلىكتەردى جويۋ ماقساتىمەن 45 تاپسىرما بەرىلدى. جاۋاپكەرشىلىككە 113 تۇلعا تارتىلدى. 2,8 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل سالىندى. بيۋدجەت كودەكسiنiڭ 142-بابىنا سايكەس بارلىق دەڭگەيدەگى ماسليحاتتارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى اتقارۋ تۋرالى ەسەپ جولداندى. مۇنىڭ ءبارى دۇرىس-اۋ. الاي­دا, تارتىپتىك باقىلاۋ جۇيەسىن بيۋدجەتتىك قارجى سالاسىنا جۇيەلى ورناتپايىنشا, بەلگىلى ناتيجەگە جەتۋ قيىن. وسىعان وراي «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا مەكەمە باسشىلارى مەن جاۋاپتى ادامداردىڭ ءتيىستى بيۋدجەتتىك جوبالاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋدىڭ ناقتى زاڭدىق قۇقىقتارىن بەلگىلەنۋى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. دۋلات ەدىرەسوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى. پەتروپاۆل.