فوتو اشىق دەرەككوز
2024 جىلعى 30 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى ۇلتتىق دامۋ جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى, باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ىرگەتاسى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى بولدى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نەگىزگى قىزمەتى زاڭدار مەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىن باقىلاۋ. بۇل تۇرعىدا سوت ەشبىر زاڭنىڭ نەمەسە قۇقىقتىق اكتىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن نورمالارىن بۇزباۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. اكت كونستيتۋتسياعا قايشى دەپ تانىلسا, ول زاڭدى كۇشىن جوعالتادى, بۇل ونىڭ قولدانىلۋىنا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەيدى.
2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا كونستيتۋتسيالىق سوتقا كەلەسى ماسەلەلەر بويىنشا ەكى مىڭنان استام ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى كەلىپ ءتۇستى:
- زاڭنىڭ نەمەسە وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ نەمەسە ولاردىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ بويىنشا – 25,2%;
- سوت اكتىلەرىمەن كەلىسپەۋشىلىك تۋرالى – 18,7%;
- قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بويىنشا – 14%;
- قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارەكەتىنە شاعىمدارمەن – 83 ءوتىنىش;
- قۇقىقتىق نورمالاردى ءتۇسىندىرۋ تۋرالى وتىنىشتەرمەن – 81 ءوتىنىش جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, ونىڭ ىشىندە ءومىر سۇرۋگە, قاۋىپسىزدىككە, ءسوز بوستاندىعىنا, ءدىن جانە جينالىس بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. كونستيتۋتسيادا الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرى بەكىتىلگەن, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن, ولاردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋدى, بىلىمگە, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى. كونستيتۋتسيالىق سوت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭدارى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن باقىلاۋ ارقىلى وسى قاعيدالاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە جانجالداردىڭ الدىن الۋدا, داۋلى ماسەلەلەردى قۇقىقتىق نەگىزدە شەشۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
2022 جىلى بىرقاتار كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ولاردىڭ ءبىرى كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىندا قازاقستان حالقىنىڭ بارلىق تابيعي رەسۋرستارعا: جەردىڭ, سۋدىڭ, جەر قويناۋىنىڭ, ورمانداردىڭ جانە وزگە دە وسىمدىكتەردىڭ, جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ حالىقتىڭ وركەندەۋىنە جانە ولاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان مەنشىگى جاريالاندى. قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن تابيعي رەسۋرستارعا حالىقتىق مەنشىكتى ورناتۋدىڭ دا گەنەتيكالىق دەڭگەيدە سىڭگەن وتە تەرەڭ ادامگەرشىلىك-پاتريوتتىق ءمانى مەن مازمۇنى بار. پروگرەسسيۆتى نورما الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى كوپتەگەن ماسەلەلەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان جانە مەملەكەتىمىزدىڭ ساپالى ماتەريالدىق باستاۋىن قۇرۋعا نەگىز بولادى.
وسىعان ۇقساس كونستيتۋتسيالىق نورمالار گەرمانيا, فرانتسيا, يتاليا, اقش جانە ت.ب. جوعارى دامىعان ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىندا بەكىتىلگەن. كونستيتۋتسيالىق زاڭناما نەگىزىندە بارلىق سالالىق زاڭدار الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن تيىمدىلىك تالاپتارىنا ساي رەفورمالانادى.
كونستيتۋتسيا جوعارىدا ايتىلعاندارمەن قاتار, جەكە مەنشىكتى قۇقىقتىق قورعاۋدى, كاسىپكەرلىك ەركىندىگىن جانە نارىقتىق ەكونوميكانى قولداۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا جاعداي جاسايدى. ول سونداي-اق مەملەكەتتىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە يننوۆاتسيالاردى قولداۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن بەكىتەدى. قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, ينۆەستورلاردىڭ مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ, كونستيتۋتسيا شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا جانە ەلدىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
كونستيتۋتسيا ىرگەلى قۇجات بولا وتىرىپ, ەلدىڭ حالىقارالىق ارەنادا كورسەتەتىن قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارىن ايقىندايدى. دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى, ادام قۇقىقتارىن جانە زاڭ ۇستەمدىگىن بەكىتەتىن كونستيتۋتسيالار ەلىمىزدىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا جانە ونى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمدى جانە جاۋاپتى مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋعا ىقپال ەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى جاي عانا قۇقىقتىق قۇجات ەمەس, مەملەكەتتىلىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ, دەموكراتيانىڭ سيمۆولى. ول بارلىق ازاماتتىڭ تۇراقتىلىعىن, وركەندەۋىن جانە ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ۇلتتىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. بۇل پروتسەستە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولى باعا جەتپەس, ويتكەنى ول كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق حالىقتىڭ قۇقىقتىق جۇيەگە دەگەن سەنىمىن نىعايتادى. ەل دامۋىنىڭ زاماناۋي ديناميكاسى جاعدايىندا كونستيتۋتسيا قازاقستاندى تۇراقتى دامۋ مەن وركەندەۋ جولىنا باعىتتايتىن باستى باعدار بولىپ قالا بەرەدى.
انار ابايحانقىزى,
پروفەسسور
