قاسيەتتى بالقاش كولىنىڭ تاعدىرى جايىندا ءارتۇرلى باسقوسۋلاردا, مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى كەڭەستەردە ايتىلىپ كەلەدى. سوناۋ 2000 جىلداردىڭ تۇسىندا پارلامەنتكە بالقاش كولى تۋرالى جەكە زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگى جونىندە دە ۇسىنىس ءتۇستى. دەي تۇرعانمەن, دەپۋتاتتار كورپۋسى نەگە جەكە بالقاش كولى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەك, ودان دا ەل اۋماعىنداعى وزەن-كول, سۋ قويمالارى جونىندە زاڭ قاراستىرساق قالاي بولار ەكەن دەگەن وي تاستادى. اقىرى بالقاش كولىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما جاسالىنسىن دەگەن ۋاجگە توقتالدى. قالاي بولعان كۇندە دە تابيعاتتىڭ بەرگەن سىيى – بالقاش كولىن ساقتاپ قالۋ, كەيىنگى ۇرپاققا سول ءموپ-ءمولدىر كۇيىندە جەتكىزۋ بۇگىنگى اعا بۋىننىڭ پارىزى, ءھام مىندەتى بولسا كەرەك.
بالىعى تايداي تۋلامايدى
بالقاش كولىن ازىرشە تابىس كوزى رەتىندە پايدالانىپ وتىرمىز. ال قازىرگى تاڭدا جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن كولدىڭ كەلەشەك تاعدىرى ەشكىمدى تولعاندىرىپ وتىرعان جوق. نە نارسەنىڭ شەگى بار, ەگەر كولدەگى بالىق تاۋسىلسا, ونىڭ تاعدىرى نە بولادى؟ بالىقتىڭ تۇقىمىن كوبەيتىپ, ءوسىرىپ, ايالى الاقانمەن قامقورلىق جاساۋ كەرەكتىگىنە ءمان بەرىلمەي كەلەدى. تابيعاتتىڭ سىيى شەكسىز دەيمىز, الايدا, ادامزاتتان قامقورلىق كۇتەتىندىگى تاعى دا شىندىق. كەيبىر ماماندار بالىقتىڭ ازايۋىنا تابيعاتتىڭ قۇبىلىسى اسەر ەتەدى دەگەن سىڭاي تانىتادى. قازاقستاننىڭ ەكسپورتقا بالىق ونىمدەرىن شىعارۋى ەرتەدە دە بولعان, قازىر دە جالعاسىن تابۋدا. ماسەلەن, 2008-2009 جىلدارى ەكسپورتقا 37 مىڭ توننا بالىق ءونىمى شىعارىلعان. تۇتىنۋشىلار رەسەي, گەرمانيا, ليتۆا سياقتى مەملەكەتتەر. ال وزىمىزگە شەتەلدەن كوبىنەسە مۇحيت بالىقتارى جەتكىزىلەدى. ونىڭ كولەمى 58 مىڭ تونناعا دەيىن جەتەدى. بالىق شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن جاڭا زاڭ قابىلداندى. مۇنىڭ ىشىندە بالىق شارۋاشىلىعىن بارىنشا كوتەرۋ, مادەنيەتىن دامىتۋ, بالىق وسىرۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ءتىپتى, سۋبسيديا ءبولۋ دە ويلاستىرىلعان. ارينە, باعدارلاما, زاڭ قابىلداعانمەن, تۇپكى شەشىم قارجىعا بايلانىستى. بالىقتى ءوسىرۋ, ازىقتىق كورەگىن ساتىپ الۋ, سونىمەن قاتار, گەنەتيكالىق انالىق تازا تۇقىمداردى اسىراۋ – ءبارى-ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. تاعى دا قايتالاپ ايتايىق, تابيعي مەكەنىنەن بالىق اۋلاۋدىڭ كۇندەردىڭ كۇنى ازايۋى, ءتىپتى تاۋسىلۋى دا مۇمكىن عوي. مىنە, وسىدان كەلىپ بالىق ءوسىرۋ تاجىريبەسىن بارىنشا كەڭەيتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. كورشى قىتاي مەملەكەتى بالىق ونىمدەرىن وندىرۋدە الدىنا جان سالماي كەلەدى. جىلىنا 42 ملن. توننا كولەمىندە بالىق ونىمدەرىن وندىرەدى. وسى ءونىمنىڭ 62 پايىزى قولدان وسىرىلگەن جاساندى بالىقتاردىڭ ءونىمى بولىپ تابىلادى. ونى ادام باسىنا شاققاندا 32-33 كەلىدەن كەلەدى. ال قازاقستاندا جالپى وندىرگەن بالىق ءونىمى ادام باسىنا شاققاندا 4 كەلىدەن عانا كەلىپ وتىر. عالىمداردىڭ ەسەبىنشە قازاقستاندىقتاردى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جان باسىنا 14 كەلى بالىق ءونىمى كەرەك. وسى جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن جىلىنا 272 مىڭ تونناداي بالىق اۋلاۋ قاجەت. ءيا, تەك قازاقستان تۇرعىندارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن. ازىرشە بالقاشتىڭ بالىعى تايداي تۋلاماي تۇر. تابىس ورتاق قازانعا تۇسپەيدى. ءبىر قىزىعى, ەلىمىزدە وسى بالىق ءونىمىن وڭدەيتىن كاسىپورىنعا بالىق رەسەيدەن اكەلىنەدى. ازىرگە ءونىم الماتى, استانا, قوستاناي, قاراعاندى, اقتاۋ قالالارىنا جونەلتىلۋدە ەكەن. ال بالقاش كولىنىڭ ماڭىندا, سولتۇستىك جاعالاۋدا بالىق وڭدەۋشى كاسىپورىن قاشان سالىنادى؟ ورتاق مۇددەگە قاشان قول جەتكىزەمىز؟ ارينە, وزىمىزدە شەتەلدەرگە ەكسپورتتايتىن بالىق بار. شەت مەملەكەتتەن قازاقستانعا دا جەتكىزىلەدى. دەي تۇرعانمەن, بالقاش كولىنىڭ تاعدىرىن ويلاساق, بالىق ءوندىرىسىن مىقتاپ قولعا العان ءجون. سونداي-اق, بالىق ءوسىرۋدى عىلىمي تۇرعىدا ۇكىمەت قولعا السا, تۇقىمى ازايعان «تەڭىز مارجاندارى» كوبەيە ءتۇسەر ەدى. بالقاش كولىنە بالىق تۇقىمىن ءوسىرىپ جىبەرۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ناقتى بەلگىلەنگەن جوق. ال كول جاعالاي بالىق اۋلاۋشىلاردىڭ, شاقىرىمنان استام تور قۇرۋشىلاردىڭ سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. تابيعي مەكەننەن بالىق اۋلاۋدىڭ كۇندەردىڭ-كۇنىندە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان, بالقاش بالىعىن مولايتىپ, ونىڭ ۋىلدىرىق شاشۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ, ناقتى ءبىر قامقورلىق كورسەتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن جايت.بالىق شارۋاشىلىعىنداعى بىر كەم دۇنيە
بىردە ەڭبەك ارداگەرى نۇرعازى نۇرمۇحانبەت ۇلىنا جولىققانبىز. كول جاعاسىنداعى اۋداننىڭ پارتيا كوميتەتىن باسقاردى, «بالقاشبالىق» وندىرىستىك بىرلەستىگىندە كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولدى. – بالىق شارۋاشىلىعىنا سولاقاي كوزقاراستان ءالى دە ارىلا الماي كەلەمىز. 2001 جىلى قازاق تەلەديدارىنا ارنايى بارىپ, «بەتپە-بەتكە» قاتىستىق. ونداعى ويىمىز بالقاش كولىن ساقتاپ قالۋعا بايلانىستى ءوز ۇسىنىس, پىكىرىمىزدى وتكىزۋ ەدى. ءار وبلىس وزىنە تارتىپ, كولدىڭ جاعالاۋى, ءۇستى حانتالاپايعا ءتۇسىپ جاتقان-تىن. ءبىز ايتامىز, بالقاشتىڭ ءبىر عانا يەسى بولۋى كەرەك, ول – مەملەكەت. ال بالقاش كولى – قازاقستاننىڭ ءوز مەنشىگى. ونىڭ بايلىعى بۇكىل ەلگە جەتەدى. تەك قامقورلىق كەرەك. جىلىنا بۇرىن 10 مىڭ توننا بالىق اۋلاناتىن, وڭدەلەتىن. مۇندا جىلىنا 16 ملن. كونسەرۆى شىعاراتىن زاۋىت بولدى. قازىرگى وتاندىق تاۋار دەپ ايتىپ جۇرگەنىمىز وسى. «بالقاشبالىق» ءوب-ءنىڭ ونىمدەرى بۇكىل ماسكەۋدى اسىرادى, ودان قالسا شەتەلگە جىبەرىلدى. ءتۇبى وسى جولعا قايتىپ ورالۋىمىز كەرەك, – دەپ ەڭبەك ارداگەرى بالىق شارۋاشىلىعى تۋرالى ءوز ويىنىڭ شەتىن شىعارعان-تىن. ويدى وي قوزعايدى, جەكەمەنشىك بالىق اۋلايتىندار ءتيىستى ورىنداردان ارنايى ليميت الادى. ماسەلەن, شارتتى تۇردە ايتساق, 50 توننا بالىق اۋلاۋ كەرەك بولسا, مۇمكىن ولار 500 تونناعا دەيىن بالىق اۋلايتىن شىعار. ونى ەسەپتەپ جاتقان ەشكىم جوق. ەسەپسىز كەتكەن بالىقتىڭ پايداسى حالىققا تيمەيدى. سوندىقتان, مەملەكەت ءوز قولىنا الۋ كەرەك دەگەن پىكىر وسىندايدان تۋىندايدى. ماسەلەن, اتىراۋدا قارا ۋىلدىرىق جونىندە مەملەكەتتىك تۇرعىدا ماسەلە كوتەرىلدى. بالقاشتا دا بالىق شارۋاشىلىعى جونىندە وسىنداي مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ماسەلە كوتەرىلسە, قۇبا-قۇپ. بالىق شارۋاشىلىعىنان مەملەكەتكە ەشقانداي تابىس ءتۇسىپ جاتقان جوق, سالىق تولەمەيدى. «بالقاشبالىق» ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى كولدەنەڭ كەزدەسىپ وتىرعان قيىنشىلىقتاردىڭ بار ەكەنىن جاسىرمايدى. بالىق قورىن كوبەيتۋدى مەملەكەت تەندەردەن بالىق اۋلاۋدى ۇتىپ العان قوجايىندارعا جۇكتەپ وتىر. ارينە, ولاردىڭ جۇمىسى, جۇكتەلگەن مىندەتتى دۇرىس اتقارۋى بىركەلكى ەمەس. اسىرەسە, براكونەرلەرمەن كۇرەستى بارىنشا كۇشەيتكەن دۇرىس بولار ەدى. بروكونەرلەردىڭ تەحنيكالارى مىقتى, جان-جاقتى جاراقتاندىرىلعان. ءبىزدىڭ الدىمىزدى وراپ كەتەدى, دەيدى ولار. بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ مىندەتتەرى دە اۋقىمدى. ولار تابيعاتقا جانى اشىماستارمەن بەتپە-بەت كەزدەسەدى. كەيىنگى كەزدە قىتايدا سينتەتيكالىق زاتتان جاسالعان اۋدى قۇرۋ كوبەيىپ كەتتى. كەيبىر براكونەرلەر قۇرعان اۋدى المايدى, سول بەتىندە تاستاپ كەتەدى. قۇرعان تورعا قانشاما بالىق ءتۇسىپ, قىرىلادى. ءشىريدى, كولدىڭ دە, بالىقتىڭ دا تابيعاتىن بۇزادى. كولدىڭ ماڭىن لاستاۋ, كۇل-قوقىسقا اينالدىرۋ شەكتەن شىقتى دەسە دە بولادى. سونداي-اق, كەۋىپ قالعان كولشىكتەردى ءبىر-بىرىمەن جالعاستىرىپ, ۇساق بالىقتاردى كولگە قوسۋ قولعا الىنباي وتىر. مەليوراتسيالىق جۇمىستىڭ توقتاعانىنا دا ءبىراز بولدى. كەڭەس كەزىندە مەليوراتسيالاۋعا ارنايى قارجى بولىنەتىن. مۇنىڭ ءوزى كولدە بالىقتىڭ ازايىپ كەتپەۋىنە بىردەن-ءبىر دانەكەر. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنىمىز, بالىق ينسپەكتورلارىن تەحنيكا, قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءوز مانىندە ەمەس. قازاق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي حاتشىسى بورانباي كەنجەبەكوۆ كولگە بايلانىستى كەيبىر ماسەلەلەردى الدىمىزعا تارتتى. – كولدىڭ دەڭگەيى 2008-2009 جىلدارى تومەن تۇسكەن ەدى. بيىل كليماتقا بايلانىستى قايتا كوتەرىلدى. اجەپتەۋىر كوتەرىلدى. بىراق, بۇل ۋاقىتشا ما دەپ ويلايمىز. سەبەبى, قىتايدا ەكى پلوتينا تۇرعىزىلدى, ولار ىلە وزەنىنىڭ باستاۋىندا تۇر عوي. قۇلجانىڭ ماڭىندا سۋارمالى ەگىنشىلىك بار. قاشقارياعا قاراي سۋ جىبەرەدى. ءبىزدىڭ ەلگە ىرگەلەس درۋجباعا دا سۋ جىبەرەدى. دەمەك, ىلە سۋىنىڭ 40 پايىزى قىتايلىقتاردىڭ پايداسىندا قالادى. وسىنىڭ وزىنەن كەلەشەكتە كولدىڭ قانداي جاعدايدا بولۋى كوز الدىڭا ەلەستەيدى. ەگەر قىتايلىقتار ىلەنى بۇعاۋلاپ, سۋدان تارشىلىق جاساسا, كول ەكىگە ءبولىنىپ قالۋى مۇمكىن. جوعارىدا ايتتىم, قىتايلىقتار سۋدىڭ 40 پايىزىن الىپ قويادى. قازىر ىلەنىڭ بويىمەن كولگە 11 ملرد. تەكشە مەتر سۋ كەلىپ تۇر. قىتايلىقتار نەعۇرلىم سۋدى كوبىرەك پايدالانسا, ىلەنىڭ بىزگە جەتەتىن ارناسى تومەندەي بەرەدى. ازايعان سۋدىڭ ورنىن تولتىراتىن وزەندەر بىزدە جوققا ءتان. الاتاۋ بوكتەرىنەن باستاۋ الاتىن شەلەك, شارىن وزەندەرىنىڭ سۋى ماردىمسىز. قايتالاپ ايتايىن, قىتايلىقتار ىلەدەن جىلىنا 4 ملرد. تەكشە مەتر سۋ الۋدى كوزدەپ وتىر. وندا ىلەمەن 6 ملرد. تەكشە مەتر عانا سۋ كەلىپ, بالقاش كولىنە قۇيىلادى. ونداي جاعدايدا قاپشاعايدىڭ دا ءحالى مۇشكىل تارتادى. ىلەنىڭ دە ارىنى باسەڭدەيدى, كولدىڭ تۇزدىلىعى كوبەيەدى, بالىقتىڭ كورەگى ازايادى. بۇرىن تالدىقورعان وڭىرىندەگى تەكەلىدە قورعاسىن وندىرىلگەن. قازىر دە سول وزەن ارقىلى قالدىق شلاكتار كولگە تۇسەدى ەكەن. اسىرەسە, جاۋىندى-شاشىندى كۇندەرى كورىنىس بەرىپ قالادى. ونىڭ ءوزى دە كولدىڭ تابيعي قالپىن ساقتاۋعا كەرى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. «بالقاشتۇستىمەت» ءوب 1995 جىلدان بەرى وندىرىستە پايدالانعان سۋدى كولگە جىبەرمەيدى. بەرتىس بۇعازىنىڭ ءتۇبى تازارىپ كەلەدى. ينستيتۋت عالىمدارى كول تۇبىنە شوككەن رۋدانىڭ قالدىقتارىن زەرتتەدى. ولاردىڭ توپشىلاۋىنشا, بۇل قالدىقتاردىڭ سۋعا اسا زيانى جوق. گازبەن قوسىلىپ ۇشقان كەيبىر زياندى قالدىقتاردى كول سۋى بويىنا سىڭىرە بەرمەيدى, ۇشىپ كەتەدى. ارينە, اۋاعا تاراعان سوڭ زيانى بولادى. بالقاش كولىنىڭ تۋماسى قورداحان تۇسىپبەكوۆ كول تاعدىرىنا الاڭدايتىندىعىن ءبىلدىردى. – مەن كولدىڭ ءوز تۋماسىمىن. اقولەڭنىڭ قۇم جاعالاۋىندا بالىقپەن ويناپ وستىك. قاسيەتتى كوكشە تەڭىز اشارشىلىق جىلدارى حالىقتىڭ كۇنكورىسى بولعان, تالاي تاعدىرعا اراشا ءتۇستى. كەزىندە اتا-بابالارىمىز ۇكىمەتتىڭ بەرگەن جوسپارىن ورىندايمىز دەپ بۇكىل عۇمىرىن كول ءۇستىندە وتكىزدى. بۇگىنگى كۇنگە ەڭ وزەكتى ماسەلە, بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قول استىنا كەتۋى. ەش ۋاقىتتا بالىق پەن قوزىنى سالىستىرۋعا بولمايدى عوي. نە بولماسا بالىق پەن بيدايدى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بالىق تابيعي ءوسىم, ۇرىق شاشۋى, قىستا, جازدا ىڭعايىنا قاراي سۋدىڭ ءار جەرىن مەكەندەۋى, تەرەڭگە كەتۋى, سايازعا شىعۋى – ءبارى-ءبارى تابيعي قۇبىلىس. قازاقستاندا شامالى وزەن-كولدەر بار. تابيعاتتى قورعاۋ, وزەن-كولدى قورعاۋ, سول قالپىندا ۇستاپ قالۋ, تابيعي قالپىن بۇزباۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان, بالىق شارۋاشىلىعى ءوز الدىنا جەكە ءبىر مينيسترلىك قۇرۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعان سياقتى. بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءىرى ءوندىرىس ورىندارىن مەنشىكتەۋدىڭ رەتى جوق. مىنا شاشۋباي قونىسىندا ءىرى بالىق ونىمدەرىن وندىرەتىن كاسىپورىن بولدى. ال وسىنداي كاسىپورىنداردى مەنشىكتەۋ دۇرىس بولماعانىن قازىر ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. بالىقشىلار قونىسى ەرتەدە بالىقشىلار ءۇشىن سالىنعان. بۇل كۇندە بالىقشىلار قونىسىن بالىقشىلاردان ءبولىپ اكەتتىك. قونىس اۋىل شارۋاشىلىعىنان ەشقانداي پايدا كورىپ وتىرعان جوق. ەگەر دە بالىق ونەركاسىبى مەملەكەتتىڭ قاراماعىندا بولىپ, ورتاق تابىس حالىق يگىلىگىنە جاراپ جاتسا, ۇتارىمىز كوپ. كەزىندە وسى بالىق ءوندىرىسىندە توڭازىتىلعان بالىق سوناۋ ماسكەۋگە دەيىن جىبەرىلدى. سونىڭ وزىندە حالىقتىڭ جاعدايى جامان بولعان جوق. قانشاما تەحنيكا ساتىپ الىندى, بالىقشىلار ءۇشىن ارنايى ءۇي, قىسقى مەكەن-جاي سالىندى. بۇگىنگى كۇنى جەكەمەنشىك قوجايىندار بالىق ونىمدەرىن سىرتقا جىبەرۋدە. ونىڭ راحاتىن بالىقشىلار كورمەيدى, حالىق كۇن كورۋ ءۇشىن كولدەن بالىق اۋلايدى, ونىڭ زاڭسىز جاعى دا بار.تۋريزم سالاسىنداعى بىر كەم دۇنيە
بالقاش كولىنىڭ ماڭىن تۋريستىك ولكەگە اينالدىرۋ جونىندە ءبىرازدان بەرى اڭگىمە قوزعالىپ كەلەدى. قازىر دە شەتەلدەن دەم الۋشىلار كەلىپ, جاز ايىندا كولدىڭ راحاتىن كورەدى. بالقاشقا ارنايى ىسساپارمەن كەلگەن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ شەتەلگە بارۋدىڭ قاجەتى قانشا, مىنانداي تابيعاتتىڭ ءوز سىيى – بالقاشتىڭ اينا كولى تۇرعاندا دەپ ءتيىستى ورىندارعا تاپسىرما بەرگەن-ءتىن. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, تابيعات جاناشىرى مەلس ەلەۋسىزوۆ بالقاشقا ءجيى كەلەدى. ماكەڭ ءالى دە كولدىڭ جاعدايى مۇشكىل ەكەنىن ايتادى. بالقاش ارالدىڭ كەبىن كيمەۋى كەرەك دەيدى. اۋىر مەتالدار كولگە تۇسەدى, تۇرعىندار شومىلادى, ءارتۇرلى اۋرۋلار تارايدى. – الماتىنىڭ ماڭىندا قالدىق سۋ جينالاتىن (تۇرمىستا پايدالانعان) سوربۇلاق كولى بار. سوناۋ جىلى جامانقۇم كولى ەرنەۋىن بۇزىپ, دالاعا جايىلدى. ەكى كوپىر ىستەن شىقتى, وتار-وتار قوي كەتتى. ەگەر دە قولدان جاسالعان قاپشاعاي كولى بولماعاندا بالقاشقا دا قۇيار ەدى. ءار جاعىن ويلاۋدىڭ ءوزى قيىن. سوربۇلاققا جان بىتسە, كۇرتى, بالقاش اۋداندارى حالقى تۇگەلدەي سەل استىندا قالادى. ەسەپ بويىنشا 50 مىڭ ادام سەل قۇربانى بولادى. قازىر سوربۇلاق كولى ەرنەۋىنە كەلىپ, شوپىلدەپ تۇر. ونىڭ سۋىن ەپتەپ-ەپتەپ دالاعا جايىپ, قىزىل ميا وسىرۋگە بولادى, اعاش ەگۋگە بولادى. سوربۇلاقتىڭ ماڭىندا وسكەن ءشوپتى مالعا ەمەس, قويانعا بەرۋ كەرەك. جىرتقىش اڭداردى اسىراپ, سولاردىڭ تەرىسىن پايدالانىپ, شەتەلگە ۆاليۋتاعا وتكىزسەك, ماڭدايىمىزعا تار كەلە مە؟ ايتپاقشى, قىزىل ميا تامىرى شەتەلدە التىنمەن پارا-پار. بالقاش كولىن ساقتاپ قالۋدىڭ ءبىر سالاسى وسىندا جاتىر, – دەپ ەدى مەلس اعامىز. كول ماسەلەسى توڭىرەگىندە سۇراعىمىزدى نۇرعازى نۇرمۇحانبەت ۇلىنا قويعانبىز. – مەنىڭ ويىمشا, جەكە مەنشىككە بەرىلگەن كولدىڭ جاعالاۋى, كولدىڭ ءۇستى تۇگەلدەي مەملەكەتكە قايتارىلۋى كەرەك. كەزىندە تالاپايعا تۇسكەن ءىرى عيماراتتاردى, بالاباقشالاردى قايتارىپ جاتقان جوق پا. سول سەكىلدى حالىقتىڭ قازىناسىن وزىنە قايتارىپ بەرۋ كەرەك. كولدىڭ ءۇستىن ءبولىپ-ءبولىپ الدى, ويلارىنا نە كەلەدى, سونى جاساپ جاتىر. تۋريزم ولكەسىنە قالاي اينالدىرامىز؟ جاعالاۋ ءاركىمنىڭ مەنشىگىندە. جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىسقا باقىلاۋ جوق. ال مەملەكەتتىك تۇرعىدان ويلاستىرساق, تۋريزم جۇيەسىن ۇكىمەت ءوز قولىنا الۋى كەرەك, سوندا حالىقتىڭ قازىناسىنا قارجى تۇسەدى, بيۋدجەت مولىعادى. بالىقشى كاسىپكەرلەر سالىق تولەيدى دەيدى عوي, ول تۇك ەمەس, كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءتۋريزمنىڭ ارقاسىندا بيۋدجەتتى قامپايتىپ وتىر ەمەس پە. قازاق بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ حاتشىسى بورانباي كەنجەبەكوۆ تە تۋريزم جونىندە ءوز ويىمەن بولىسكەن-ءتىن. – بالقاش كولى جاعالاۋىندا ءتۋريزمدى دامىتۋدا ماردىمدى ەشتەڭە قولعا الىنعان جوق. مىنا اقجايداق جاعالاۋىن تىلگە تيەك ەتىپ جۇرگەندەر بار. قۇپتايمىز, تۋريزمگە سۇرانىپ-اق تۇر. بىراق, اۋىز سۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلەدى. جولى دا قيىن. ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ كەرەك. تۋريستەردى جاعالاۋعا جەتكىزۋ ءۇشىن قازىرگى زاماننىڭ جايلى ۇشقىر تەحنيكالارى كەرەك. سونىڭ نەگىزىن ءدال بۇگىننەن باستاپ قولعا الماساق, ەرتەڭ كەشىگەمىز. – تۋريزم ماسەلەسى بويىنشا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ماسەلە قاراستىرىلىپ جاتىر, – دەدى شاشۋباي قونىسىنىڭ تۇرعىنى, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ارداگەرى ءامىرتاي جۇمانباەۆ. – بۇرىنعى التىن وندىرۋشىلەردىڭ ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورنى بولعان. سول ەمدەۋ ساۋىقتىرۋ, دەمالۋ ورنىن قاراعاندىلىق ىسكەر جىگىتتەر ساتىپ الدى. تۇپكى ماقساتى كول جاعاسىندا دەمالۋ, ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمىن جاساۋ. قازىردىڭ ءوزىندە ءجوندەۋ جۇمىستارىن قولعا الدى. كەلەسى جىلى قوناقتاردى قابىلداي باستايدى. التىن وندىرۋشىلەردىڭ ماڭىندا ەرتەدە ساياجايلار بولعان. قاراعاندىنىڭ ءبىر فيرماسى وسى جەردى ساتىپ الىپ, سپورتتىق دەم الۋ كەشەنىن سالۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. تەك دەم الۋ ەمەس, تۋريستىك ساياحات جاساۋعا دا بەتبۇرىس جاساعان ءجون. ءسان-سالتاناتى جاراسقان كەمەلەر كەزەكپەن ساياحاتشىلاردى كول ۇستىندە قىدىرتسا, وسى ماڭنىڭ شەجىرەسىمەن تانىستىرسا, كەمەنىڭ ىشىندە مادەني شارالار جۇرگىزىلسە, جاراسىمدى ەمەس پە. دۇنيە جۇزىندە سيرەك كەزدەسەتىن عاجايىپ توراڭعى توعايىن ارالاتىپ, كورسەتۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ەرتەدە «بالقاشتۇستىمەت» ءوب-ءنىڭ كول ۇستىنە ساياحات جاسايتىن ارنايى كەمەسى بولدى. ءبىر-ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە كولدىڭ ءۇستىن اينالىپ, تۇرعىنداردى شاتتىققا بولەيتىن. كولدىڭ تاريحىمەن تانىستىرۋ, ەرەكشەلىگىن ەلگە جەتكىزۋ, كەلگەندەرگە تامسانا مايىن تامىزىپ ايتىپ بەرۋ, ءبارى-ءبارى ءتۋريزمنىڭ ەنشىسىنە جاتادى. قازىر بۇرىنعىداي پيونەر لاگەرى جوق, سوندىقتان بالالاردىڭ دەم الۋ, ساۋىقتىرۋ ورىندارىن اشۋ ەشقانداي كەزەك كۇتتىرمەيدى دەپ ويلايمىن. ەرتەدەگى توراڭعىلىقتاعى «تۇلپار» دەمالىس ورنى وقۋشىلاردى قابىلداپ, تىنىقتىرعان-تىن. مەنىڭ ويىمشا, تۋريستىك ولكە قىسقا دا بەيىمدەلۋى كەرەك. قىس ايىندا اڭعا شىعۋ, شاڭعى تەبۋ, مۇز ويىقتان بالىق اۋلاۋ, مۇنىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە تۋريزم ايماعى كەلۋشىلەردى قابىلداپ, قايناپ جاتۋى كەرەك. ەڭبەك ارداگەرى ءوز پىكىرىن وسىلايشا جەتكىزدى.ەكولوگيا سالاسىنداعى بىر كەم دۇنيە
بالقاش ايماعىنىڭ ەكولوگياسى كۇكىرت قىشقىلى تسەحى ىسكە قوسىلعاننان بەرى ءبىراز جاقساردى. كۇكىرت قىشقىلى تسەحىنىڭ گازدى تولىق پايدالانۋى مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ قالىپتى جۇمىس جاساۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى. بالقاش كولى ستانساسىنىڭ «قازگيدرومەت» كەشەندى لابوراتورياسى قالانىڭ ءتورت باقىلاۋ ورنىندا اتموسفەرالىق اۋا تازالىعىنىڭ مونيتورينگىسىن جۇرگىزۋدە. دەمەك, قورشاعان ورتانى قورعاۋ گيدرومەت لابوراتورياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اتموسفەرالىق اۋا ساپاسى جاقسارىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. ديوكسيد كۇكىرتىنىڭ شامادان تىس جىبەرىلۋى ازايدى. الايدا, جۇيەلى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساراپتاما ەكولوگيا سالاسىندا دا ءبىر كەم دۇنيەنىڭ بار ەكەنىن ايعاقتايدى. تەكسەرۋ بارىسىندا ورىنسىز شىعارىندىلار كەزدەسكەنى انىقتالدى. مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق تالاپتارىن ورىنداماۋ, قورشاعان ورتانى لاستاۋ كوزدەرىن تىزىمدەۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلماعان, قولعا الىنباعان. كوپشىلىك جاعدايدا ءوندىرىس پروتسەسىنە مونيتورينگ وتكىزىلمەيدى. شاڭ تازارتۋ تۇتقىشتارى پايدالانىلمايدى. ءوندىرىس قالدىقتارىن رۇقساتسىز ورتەۋ ءجيى كەزدەسەدى. اتموسفەرالىق اۋانى قورعاۋدا ەكولوگيالىق تالاپتار ءجيى بۇزىلىپ وتىر. ارينە, مۇنىڭ كولگە دە تىكەلەي اسەرى بار. ەندى ءبىر ءسات «قازگيدرومەت» قورشاعان ورتانى قورعاۋ لابوراتورياسىنىڭ مونيتورينگىنە جۇگىنەيىك. ءبىر كەزدە بالقاش كولىنىڭ بەرتىس شىعاناعىنداعى قۇبىر جۇيەسىنىڭ ىستەن شىعۋىنا بايلانىستى شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق سۋلار توگىندىلەرى جىبەرىلگەن. قالا كاسىپورىندارى اراسىندا بالقاش جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى عانا كولگە توگىندى قۇيادى. بەتوندالعان لوتوكتىڭ توزۋىنا بايلانىستى جاعالاۋدى سۋ باسىپ كەتۋدە. جەر استى سۋلارىن باقىلاۋ ۇڭعىمالارى ورناتىلعان, بىراق جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جوق. كولدىڭ توراڭعىلىق جاعاسىندا ءىرى قالدىق ساقتاۋىش ورنالاسقان. ول 1953 جىلدان بەرى جۇمىس جاسايدى. بۇل قالدىق ساقتاۋىشقا ءوندىرىس اعىندىلارى جىبەرىلەدى. توعاندارداعى, قۇرعاتقىش كانالدارداعى, باقىلاۋ ۇڭعىمالارىنداعى سۋدىڭ ساپالىق قۇرامىنا سىناما جاساعاندا قورشاعان ورتاعا زياندى اۋىر مەتالداردىڭ يوندارى انىقتالعان. سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ جۇيەسىندە ەكولوگيالىق زاڭدىلىقتاردى, ونىڭ ىشىندە, اۋا قىشقىلدانۋىن تەكسەرەتىن اۆتوماتيكالىق قۇرالدىڭ جۇمىس جاساماۋىنان زاڭسىزدىققا جول بەرىلگەن. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە بالقاش كولى ەكولوگياسىنا, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا بارىنشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ورالبەك جۇنىس ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. قاراعاندى وبلىسى.
