سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىندە اتقارۋعا ءتيىس شارۋا وتە وزەكتى ءھام ماڭىزدى ەكەنىنە تاعى قايىرىلعان-دى. «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن جيىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاس بۋىن تاربيەسىندە قاتەلىككە ۇرىنباۋعا ۇندەگەن ەدى.
ء«بىز ۇرپاق تاربيەسىنە باسا ءمان بەرىپ, جاستاردى جاقسىلىققا جەتەلەۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى ينتەرنەت داۋىرىندە بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. اشىعىن ايتساق, قازىر جاس ۇرپاق الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاربيە الىپ جاتىر. بالانى دۇرىس باعىتقا بۇرىپ, جول كورسەتىپ وتىرماساق, بۇل – وتە قاۋىپتى ءۇردىس. عالامتور ارقىلى جات ءدىني اعىمداردىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن جاستار دا بار. ۇرپاقتىڭ بويىندا جامان ادەت بولسا, بۇل – ەڭ الدىمەن, ۇلكەندەردىڭ كىناسى. ءبىز جاستاردى جاھاندانۋدىڭ قاتەرلى ىقپالىنان بارىنشا ساقتاۋعا مىندەتتىمىز. ۇرپاق تاربيەسىنە ىقپال ەتەتىن شارالارعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. بۇل سالادا كەمشىلىكتەر كوپ ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسى اقساپ تۇر. كەيىنگى كەزدە وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە قىسىم, زورلىق-زومبىلىق, الىمجەتتىك كورسەتۋى ءجيى بولىپ كەتتى. ونى, ءتىپتى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالۋ «سانگە» اينالدى. كەيدە بالالاردىڭ قاتىگەزدىگى جان تۇرشىكتىرەدى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق قوعامداعى تاعى ءبىر كەلەڭسىز جانە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. مۇنداي زاڭسىز ارەكەت جاساعاندار مىندەتتى تۇردە زاڭ اياسىندا ءتيىستى جازاسىن الۋى كەرەك. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى وتباسىندا قالىپتاسادى. ال وتباسى باقىتتى بولسا, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى دە جارقىن بولادى. شىعىستىڭ ۇلى عۇلاماسى ءال-فارابي تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى ەكەنىن ايتقان. بالا تاربيەسى – ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ مىندەتى. الايدا كەيدە اتا-انالار دۇرىس تاربيە بەرۋدىڭ ورنىنا وزدەرى جاعىمسىز ۇلگى كورسەتەدى. بالالاردىڭ تارتىبىنە بەيتاراپ, سەلقوس قارايدى, ءتىپتى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبارىن مەكتەپكە, مۇعالىمدەرگە جۇكتەيدى», دەپ پرەزيدەنت بۇگىنگى تاربيەنىڭ بەتالىسىنا باعا بەردى.
وتباسىنداعى وتاعاسىنىڭ قۇتىن قاشىرىپ, قادىرىن ءتۇسىرۋ اكە ينستيتۋتىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە بالتا شاباتىنى انىق. تيراندىق پيعىل, تەكسىز تۇسىنىگىنە سالىپ ايۋاندىق ارەكەتكە باراتىنداردى اقتاۋعا ەش حاقىمىز جوق. ءبىزدىڭ مۇرات – اكە ينستيتۋتىنىڭ وتباسى, وشاق اينالاسىندا عانا ەمەس, تۇتاستاي قوعامنىڭ بالتالاساڭ بۇتارلانبايتىن بەرىكتىگىنە تيگىزەر قۋاتىن كەمىتپەۋ. ەگەر اكەلەردىڭ قوعامداعى ورنى, وتباسىنداعى بالا تاربيەسىندەگى بەدەلى تومەندەمەسە, پارلامەنت مىنبەرىندە تالقىعا تۇسەر مە ەدى؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي: «اناسىن ارداقتاعان, ارۋىن ايالاعان, اتا-اناعا قۇرمەتپەن قاراعان حالىقتىڭ وكىلىمىز. وتباسى – وتە كۇردەلى ينستيتۋت. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى قوعامدا ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەر بايقالىپ جاتىر. ءبىز «اكەممەن اقىلداسايىن, اكەمنەن سۇرايىن» دەگەن تۇسىنىگى بار بۋىن ەدىك. قازىر «انام بىلەدى, انامنان سۇرانايىن, انام شەشەدى» دەيتىن بالالار كوبەيىپ بارا جاتىر», دەپ, قوعامدا كۇيەۋىنەن ءجابىر كورگەن ايەلدەر عانا ەمەس, ايەلى ۇستەمدىك ەتەتىن ەر ازاماتتاردىڭ دا بار ەكەنىن ايتقان-دى. اكە ينستيتۋتىنىڭ ەكپىنى باسەڭ تارتپاسا ماجىلىسمەن ەرمۇرات باپي دا قوعامدا اكەنىڭ ءرولىن كوتەرۋ ءۇشىن وتاعاسى تۋرالى دا زاڭ قابىلداۋ كەرەك دەگەندى كوتەرمەس تە ەدى. «اكەڭ كەلە جاتىر» دەگەن ءبىراۋىز سوزبەن-اق اياعىن تارتىپ, ايىلىن جيىپ وسكەن بۋىن بۇگىنگى قوعامنان دا سونداي ءتالىم-تاربيەنى كۇتەتىنى بەلگىلى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ۋاعىز-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD باتىرجان مانسۇروۆ اسىل دىنىمىزدە اتا-انانىڭ ورنى مەن قادىرىنە قاسيەتتى اياتتاردا, حاديستەردە جوعارى باعا بەرىلگەنىن قاپەردە ۇستاۋ وتباسىلىق قۇندىلىقتى نىعايتادى دەگەندى العا تارتادى.
«مۇسىلمان ادام ەڭ اۋەلى اتا-اناسىنا جاقسىلىق جاساۋى قاجەت. مەيلى ول انا بولسىن, مەيلى اكە بولسىن. ال ولارعا قۇرمەت كورسەتپەۋ, قادىرلەمەۋ – ۇلكەن كۇنا. وتباسىندا ەرلى-زايىپتىلارعا تۇسەتىن مىندەتتەر بار. ءومىردىڭ بولماشى ىسىنە بولا ءبىر-ءبىرىن جازعىرىپ كىنا تاعۋ, ۇناماسا اجىراسىپ كەتە بەرۋ – بۇل دىنىمىزگە دە, سالت-داستۇرىمىزگە دە جات. ال ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنا ءتۇسىپ, بىرىنەن ەكىنشىسىن ايىپتاپ, ولاردىڭ ارتىق-كەمشىلىگىن ىزدەپ سەمينار وتكىزۋ, كوۋچتار ۇيىمداستىرۋ ورىنسىز. ويتكەنى وتباسىندا انانىڭ دا, اكەنىڭ دە قۇرمەتى وراسان زور. ولاردى بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتۋعا بولمايدى. ءتىپتى وتباسىندا بالاسىنان اناڭدى جاقسى كورەسىڭ بە, الدە اكەڭدى جاقسى كورەسىڭ بە دەپ سۇراۋ دا قاتە تۇيسىك. پەرزەنت ءۇشىن ەكەۋى دە قۇرمەتتى, قادىرلى بولۋعا ءتيىس. ال دىنىمىزدە ولاردىڭ تەك ءوزارا اقىلارى ايتىلعان. ءبىر-بىرىنە قۇرمەتى كورسەتىلگەن. وتباسى بوساعاسىنىڭ بەرىك, شاڭىراعىنىڭ بيىك بولۋى, ونداعى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىنە, وتباسىلىق مىندەتتەردى جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋلارىنا تىكەلەي بايلانىستى. بابالارىمىز «ەكi جاقسى قوسىلسا, ولگەنiنشە دوس بولادى. ەكi جامان قوسىلسا, ولگەنiنشە ءوش بولادى» دەپ تەكتەن-تەك ايتپاسا كەرەك. سوندىقتان انانىڭ ياكي اكەنىڭ قادىرىن قاشىرىپ, ونى ناسيحاتتاۋ – قاتەلىك. قازاق وتباسىندا اكەنىڭ دە, انانىڭ دا الاتىن ورنى ەرەكشە بولعان. مىسالى, اكە – شاڭىراقتىڭ تىرەگى, قامقورشىسى, اسىراۋشىسى, ال انا – وتباسىنىڭ مەيىرىمى, جۇرەگى. قازىبەك بي بابامىز «قۇت بەرەكەڭ – اتاڭ قىمبات, ايالايتىن اناڭ قىمبات, مەيىرىمدى اپاڭ قىمبات, اسقار تاۋىڭ – اكەڭ قىمبات» دەپ ايقىنداعانداي, ءار ادام اكەسىن, اناسىن باعالاپ, سىيلاپ, قۇرمەتتەۋگە ءتيىس», دەيدى ب.مانسۇروۆ.
قوعامدا اكەنىڭ مىسىن باسۋ, ىقپالىن ازايتۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ بارا جاتقان جوق پا دەگەن ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى وتباسىنىڭ تىرەگىنە بايلاۋلى دەيدى «اكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ماقسۇتبەك ايتماعانبەت.
«وتباسىندا وتاعاسىنىڭ بەدەلى تومەندەۋىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اكەلەردىڭ وزدەرى ىقپال ەتتى. بالا تاربيەسىندە, وتباسى قۇندىلىعىن ۇلىقتاۋدا اكەلەردىڭ قوسار ۇلەسى ايتارلىقتاي تومەندەۋى دە وسىعان اكەلىپ سوقتىردى. «اكەلەر وداعىن» قۇرۋىمىزعا دا وسى جايت تۇرتكى بولدى. ءبىر مۇشەل مەرزىم بۇرىن اكەلەر ينستيتۋتىنىڭ قۇلدىراپ, السىرەپ بارا جاتقانىن باعامداپ, وسىنداي قارەكەتكە كوشتىك. مەكتەپتەگى اتا-انالار جينالىسىنا اكەلەرى كەلمەيدى, اناسى بارادى. اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سەتىنەدى. وكىنىشتىسى, ەر ادامدار وتباسىنداعى بالا تاربيەسىن ايەلىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەپ قويعان. وتباسىنىڭ اماناتى ەرلى-زايىپتىعا تەڭدەي بولىنگەن. بالا تاربيەلەۋ ىسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى دە تەڭ ارقالاۋعا ءتيىستىمىز. جۇمىسباستىلىققا سىلتەپ, ماتەريالدىق قۇندىلىقپەن قامتاماسىز ەتكەنىمىزدى مالدانىپ, بالا تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتەن جالت بەرگىمىز كەلەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. قوعامدا اكەنىڭ ءرولى السىرەپ, وتباسى الدىندا دا بەدەلى بيىكتەمەي تۇرسا, الدىمەن ايىپتى ءار ادام وزىنەن ىزدەگەنى ابزال. بالاسىن تاربيەلەۋ ىسىندە جۇمىسىن جەلەۋ ەتە بەرمەي, جانىنا ەرتىپ جاتتىعۋ زالىنا بارسا, سپورتتىق ۇيىرمەگە جازىلسا, بىرگە سەرۋەندەسە, سونىڭ وزىنەن اكەنىڭ بويىنداعى تاربيەنى بالا سىڭىرەدى. بالا تاربيەلەۋ ءىسىن وتباسىندا ايەلىنە, قوعامدا مەكتەپكە ارتىپ قويۋ دا اكەنىڭ بەدەلىن تومەندەتەدى. اكە ينستيتۋتىن قالىپتاستىرىپ, نىعايتامىز دەسەك, وتاعاسى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنىپ, اۋىرتپالىقتى ارقالاي ءبىلۋى كەرەك. وسى ماقساتتى سىنالاپ ءسىڭىرۋ ءۇشىن دە جىل سايىن «اكەلەر فورۋمى» وتەدى. ەكى جىل بۇرىن ۇسىنىسىمىز قابىلدانىپ, اكەلەر كۇنى بەلگىلەنىپ, اتالىپ وتەدى. وسى كۇنى ءاربىر اكە «مەن قانداي وتاعاسىمىن؟» دەگەن ساۋالدى ءوزىن قويىپ, «بالا تاربيەسىنە قانشالىقتى ۇلەس قوسىپ ءجۇرمىن؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ايتۋى كەرەك دەپ سانايمىز», دەيدى م.ايتماعانبەت.
ول اكە مەن بالا اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىرەۋى, قارىم-قاتىناستىڭ سيرەۋى وراسان ولقىلىققا ۇرىندىرادى دەيدى. راسىندا دا بۇگىنگىنىڭ بالاسىنا اكەسىنىڭ اقىلى, اناسىنىڭ مەيىرىمىنەن بۇرىن گادجەتتەگى جىلتىراق الەم جاقىن ەكەنى ايقىن. ەكى جىلدان بەرى اتالىپ وتەتىن اكەلەر كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلاتىن مەزەتتىك ءىس-شارا قوردالانعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتا الماسى بەلگىلى. جىل ون ەكى ايدىڭ ءبىر كۇنىن عانا كۇتپەي, مەكتەپتە ءار كەزدە سپورتتىق ءىس-شارالار, ۇلتتىق قۇندىلىقتى دارىپتەيتىن باسقوسۋ, تاربيە ساعاتتارى ۇيىمداستىرىلسا, اكە مەن بالا اراسىنداعى بايلانىستى بەرىك ەتە تۇسەتىنى بەلگىلى.
اكە ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋدا بالاسىنىڭ تاربيەسىنە جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاي ءبىلۋ – وتاعاسىنىڭ بۇلجىماس مىندەتى. وتباسىنان باستالاتىن وتاننىڭ وتىن وشىرمەۋدە اكەلىك ينستيتۋتتىڭ ارقالار جۇگى ءزىلماۋىر. ءار اكە سونى ۇعىنۋعا ءتيىستى. قوعامنىڭ قاجەت ەتەتىنى دە – وسى.
