ءدۇيىم ەل كۇتكەن دودا

بايگەتوبەدە باسەكە جوعارى

ەتنوسپورت وليمپيادا­سىندا بايگە تۇر­لە­رى­نەن ەلىمىزدەن قاتى­سا­تىن تۇلپارلاردى ىرىكتەۋ كەزەڭ­دەرى اياقتالدى. بايگە فەدە­راتسيا­سىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ال­تاي بيمەن ءار وڭىردە وتكەن ىرىكتەۋ دودالارىنا اتبەگىلەر با­بىن كەلىستىرە جاراتقان جۇيرىك­تەرىن قوسىپ, ايتۋلى الامانعا جول­­داما ولجالاعان جاندار ازىر­­لىكتى پىسىقتاپ جاتقانىن جەت­كىزدى.

ء«داستۇرلى بايگە تۇرلەرىنەن, ياعني الامان, توپ بايگە, جورعا, قۇنان جارىسىنان ىرىكتەۋ بىر­نەشە كەزەڭ بويىنشا ءوتتى. بۇعان ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان اتبە­گىلەر جۇيرىگىن اكەپ قوستى. بايگە تۇرلەرىنەن ءار كەزەڭدە جۇل­دەلى ورىندارعا يە بولعان جۇي­رىكتەردىڭ يەلەرى ەندى دۇ­نيە­جۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دا­­رىندا باعىن سىناپ, ۇلى الا­مان­دا ات جۇگىرتەدى. 2010 جىل­دان بەرى تۇراقتى تۇردە ۇيىم­­داستىرىلىپ, ەتنوسپورت وليمپياداسى دەپ تە اتايدى. ەكى جىلدا ءبىر رەت وتەتىن دودادا اتبەگىلەر تۇلپارلارىنىڭ سۇرىنبەي, الدىنا قارا سالماي, توپتان وزىپ كەلگەنىن قالايدى. بۇعان دەيىن قىرعىزستاندا وتكەن كوشپەلىلەر ويىندارىندا ءبىزدىڭ اتبەگىلەردىڭ باپتاپ قوسقان سايگ ۇلىكتەرى بايگەنىڭ الدى بولدى. بۇل جولى دا سول مەجەدەن كورىنۋگە بارىن سالماق», دەيدى ا.بيمەن.

«قازانات» اتشابارىندا بايگە تۇرلەرىنەن سايىس 13 قىركۇيەكتە وتەدى. قۇنان بايگەگە قاتىسا­تىن تۇلپارلاردى شاباندوزدار 11 شاقىرىم قاشىقتىققا سىنايدى. بايگە فەدەراتسياسىنىڭ ەرەجەسىنە ساي وتەتىن دوداعا قو­سىلاتىن شاباندوزداردىڭ جاسى سەگىزدەن اسۋى مىندەتتى, سالماعى دا 26 كگ-دان جوعارى بولۋعا ءتيىس. قۇنانداردىڭ دا جاسى ەكىدەن اسۋى كەرەك. ياعني قۇنانعا جاسى جەتپەيتىن تاي نە بولماسا دونەن شىققان جۇيرىكتى دوداعا قوسپايدى. شەتەلدەن كەلە­تىن قاتىسۋشىلار قۇنان بايگەسىنە ءۇش تۇلپار, ءۇش شاباندوز قوسادى. اتتاردى باپتايتىن ءۇش باپكەر جانە ءبىر كوماندا جەتەكشىسى بولادى. ەلىمىزدىڭ اتبەگىلەرى ءۇشىن جولداما سانى – التاۋ. رەسپۋبليكالىق ىرىكتەۋ كەزەڭىندە توپ جارعان التى قۇنان بايگەگە تۇسەدى.

كەسە تۇياعىمەن كوكجيەكتى شاڭعا كومەتىن الامان بايگەنى تاقىم قىسىپ كۇتۋشىلەر كوپ. سەبەبى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ باس بايگەسىن ولجالاۋدان قىرعىز اتبەگىلەرى دە دامەلى. ولار دا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن جەلگە جەتكىزبەس جۇي­رىكتەرىن جاراتىپ اكەلمەك. اسى­رەسە قالىڭ كوپشىلىك قىر­عىز جەرىندە وتكەن الامان باي­گەلەردە يەسىنىڭ مەيماناسى تاسىپ پاتەر, كولىككە يە بولىپ, قوماقتى قارجىلاي سىياقىعا كەنەلگەن قاراقىز اتتى تۇلپاردان ءۇمىت كۇتەدى. شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن جۇيرىك ەلىمىزدەگى ءدۇبىرلى بايگەلەردە دە الاماننىڭ الدى بولىپ, داڭقى جايىلدى. كورشىلەس رەسەيدەن دە اتبەگى­لەر دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­­دارىنا جۇيرىكتەرىن قوسۋ­عا قام جاساپ وتىر. بايگە فەدە­راتسياسىنىڭ ەرەجەسىنە ساي وتكى­زىلەتىن الاماندا 8 جاستان اسقان شاباندوزدار تاقىمدا­عان تۇل­پارلار 25 شاقىرىمدى باعىن­دىرماق. الامان بايگەگە 3 جاس­تان اسقان تۇلپارلار قوسى­لادى. ءار ەلدەن كەلەتىن دەلەگاتسيا الامان بايگەگە تەك ءۇش اتتان قوسۋعا مۇمكىندىك السا, ءوزىمىزدىڭ التى اتبەگى تۇلپارىنا سەنىم ارتاتىن مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.

شىن جۇيرىككە تۇساۋ جوق

اتبەگىلەر ەلىمىزگە اسىل تۇ­قىمدى جىلقى جانۋارىن شەتەل­دەن, اسىرەسە ەۋروپا مەم­لەكەت­تەرىنەن اكەلىپ ءجۇر. تازا قاندى جۇيرىك جىلقىلاردىڭ الەمدىك اۋكتسيونىنا ۇنەمى قا­تىسىپ, تۇلپار بولار قىلقۇي­رىقتى تاپ باسىپ تانيتىن بەلگى­لى اتسەيىس سەرىك مايماقوۆ دۇ­نيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنا قاتى­سىپ, الامان بايگەنىڭ باس جۇل­دەسىن قانجىعاسىنا بوك­تەرۋ ءار اتبەگىنىڭ ارمان-ماقساتى دەيدى.

«ونىڭ ۇستىنە ءار ەلدەن كەلە­تىن حاس تۇلپارلار ءوزىمىزدىڭ جۇي­رىكتەرمەن بىرگە دوداعا قوسىلادى. جالپى جۇلدە قورى تىم قوماقتى بولماعانىمەن دە, سايىستىڭ داڭقى مەن مىسى باسىم. قىرعىز ەلى 2014 جىلدان باستاپ ءۇش مارتە دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىن ۇيىمداستىردى. 2016 جىلى ىستىقكولدىڭ جاعاسىندا, شولپان-اتا قالاسىندا وتكەن ءىى ەتنوسپورت دوداسىنىڭ الامان بايگەسىنە س ۇلىكقارا دەگەن تۇلپارىمدى باپتاپ اپاردىم. ءوز جەرىندە ءوتىپ جاتقان دۇبىرگە تولى كوشپەلىلەر ويىن­دارىندا قىرعىز اتبەگىلەرى باس بايگەنى وزدەرى ولجالايتىنىنا بەك سەنىمدى ەدى. وعان ءبىر سەبەپ س ۇلىكقارا دۇنيەجۇزى­لىك كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ الا­­مانىنا قوسىلعانعا دەيىن ءىرى بايگەلەردە توپ جارىپ اتى جايى­لا قويماعان. ولار سونى با­عامدادى ما, اسا قاتتى باسە­كە­لەس تۇتا قويمادى. شىن جۇي­رىك­كە قاشاندا تۇساۋ جوق, الا­مان بايگەنىڭ سوڭعى اينالى­مىنا دەيىن توپ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىقپاي, الدىن الا دارا­لان­باعان تۇلپارىم مارەگە جا­قىن قالعاندا جۇلدىزداي جۇيت­كىپ, وزگەلەرىنەن وق بويى وزىپ جەتكەندە قىرعىز اتبەگىلەرى كادىمگىدەي قىزعاندى. سەنسەڭىز, الامان بايگەنىڭ ەكىنشى جۇل­دەسى دە ەلىمىزدەن ات قوس­قان ات­بەگىگە بۇيىردى. ايىرقال­پاق­تى اعايىندارىمىزدىڭ ماق­تاۋلى تۇلپارىنا ۇلى الا­مان­نىڭ ءۇشىنشى ورنى بۇيىردى. دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىنىڭ اتاعىنان ات ۇركەدى. سوندىقتان دا ءوز جەرىمىزدە وتەتىن بايگەدە اتبەگىلەر تۇلپا­رىنىڭ وزا شاۋىپ, الدىمەن كەلۋىن تىلەيدى. بۇل جولى دا سايگ ۇلىكتەرىمىز سۇرىنبەي, شاباندوزدارىمىز جىعىلماي ولجا سالسا دەيمىز», دەيدى س.مايماقوۆ.

بەلگىلى اتبەگى جىل سايىن پولشا, رەسەي, گەرمانيا, فران­­تسيا ەلدەرىندە وتەتىن اۋك­تسيون­­دارعا قاتىسىپ, جۇيرىك جىل­قىلاردى تاپ باسىپ تانىپ, ساتىپ الاتىنىن ايتادى. بيىلعى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىنا مامايقارا تۇلپارىن قوسپاق. رەسەيدەن ساتىپ اكەلگەن تۇلپارى بىلتىر دا ءداستۇرلى باي­گەدەن وتكەن ايتۋلى الامان­داردا وزا شاۋىپ, قوماقتى جۇلدە ولجالاعانىن ايتتى.

«مامايقارا تۇلپارىمىزعا بىلتىرعى قىستا كەسەل جابىسىپ اۋىردى. ەكى وكپەسى دەمىگىپ, تىنىس العانى قيىندادى. جۇدەپ-جاداپ كەتتى. ءولىپ قالاتىن شىعار دەپ قاۋىپ ەتىپ ەدىك, جوق, بەتى بەرى قارادى. «ات ارىسا – تۋلاق» دەپ وسىندايدان ايتادى ەكەن بابالارىمىز, قاتتى جاداۋ تارتىپ كەتتى. سودان وڭالىپ جازىلعان سوڭ جازداي بايگەگە قوسىلدى. بىلتىر تامىز ايىنىڭ سوڭىن الا اباي وبلىسى تاسكەسكەن اۋ­لىندا الامان بايگەدە جەكە-دارا كەلدى. ودان كەيىن ءبىر اپتا ۋاقىت وتكەن سوڭ, جەتىسۋ جەرىندە كەمەل توقاەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولعان تويدا جۇلدەگە ءىلىن­دى. ەرتەرەكتە ون كۇن ىشىندە ەلى­مىزدىڭ باتىسىندا بايگەگە قوس­قاندا, ودان كەيىن شىعىستا بولاتىن دوداعا سالعاندا سەنىمدى بولاتىن ەدىك. ويتكەنى بۇل جان­ۋار زار كۇيىنە تەز كەلەدى. بىلتىر اۋىرعانى ايتارلىقتاي اسەر ەتتى دەپ تە ويلايمىن», دەگەن اتبەگى تۇلپارىن كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ الامانىندا سىنايتىنىن ايتادى.

الماتىلىق اتبەگى ەرجان اقتاسوۆ «راۆشان» دەپ اتالاتىن تۇلپارىمەن توپ بايگەدە قارا ءۇزىپ كەلىپ, جولداما العانىن ايتادى.

«كوشپەلىلەر ويىندارىنا العاش رەت جۇيرىك جاراتىپ قوسقالى وتىرمىز. باعلان نۇر­بوسىنوۆ بۇل تۇلپاردى ير­لان­ديادان ساتىپ اكەلىپ ەدى. ءوزى وتە شىدامدى, مىنەزدى. بۇعان دەيىن الماتىدا ۇشقىر بايگەگە قوسىپ باعىن سىناپ ەدىك, جولى بولمادى. تاۋەكەل دەپ ءداستۇرلى بايگەگە قوسىپ كوردىك. پاۆلودار قالاسىندا وتكەن كوشپەلىلەر ويىندارىنا ىرىكتەۋ سىنىندا توپ بايگەنىڭ الدى بولىپ كەلدى. اراعا از كۇن سالىپ, باياناۋىلدا اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولعان تويدا توپ بايگەگە قوستىق, سەنىمدى اقتاپ ءبىرىنشى كەلدى», دەيدى ە.اقتاسوۆ.

اتسەيىس الماتىدا وتكەن ىرىك­تەۋدە سەنيوريتا اتتى قۇنانى ءۇشىنشى ورىننان كورىنىپ, دۇ­نيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنا جولداما يەلەنگەنىن جەتكىزدى. بايگە تۇرلەرىنەن نە­گىزگى باسەكەلەستىك ەلىمىزدىڭ جۇيرىكتەرى اراسىندا ءوربيدى دەگەن پىكىردى العا تارتتى بىلىكتى مامان. دەگەنمەن دە قىرعىز اتبەگىلەرىنىڭ باپتاۋىنداعى تۇل­پارلاردىڭ دا قارىمدى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋدى ەسكەرتتى.

الماتى قالاسىندا وتكەن ىرىكتەۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە الامان بايگەگە 39 تۇلپار قاتىسقان ەدى. قالىڭ جۇيرىكتىڭ اراسىنان وزىپ شىققان ءۇش تۇلپارعا دۇ­نيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىنا قاتىسۋ جولداماسى بۇيىر­دى. سونىڭ ءبىرى – جامبىل وب­لىسى قورداي اۋدانى ءسۇلۋ­تور اۋلىنىڭ تۇرعىنى ءسابيت الى­بەكتىڭ «كۇرەڭ اتى». ءدۇبىرلى دودادا ەكىنشى ورىن يەلەنگەن تۇلپاردىڭ بابىن كەلىستىرگەن اتبەگى ازامات مىرسالىموۆ جۇيرىگىن ارنايى كوشپەلىلەر ويىندارىنا قوسۋ ماقساتىندا باپتاپ وتىرعانىن ايتتى. ءتىپتى الماتى قالاسىندا وتكەن ىرىكتەۋ كەزەڭىنە دەيىن باسقا بايگەگە قوسىپ, كوپ الدىنا شىعارماعان ەكەن.

«تۇلپاردىڭ تەكتىلىگى شىعار, سوڭعى اينالىمدا تىزگىندى ءسال بوساتساڭ بولدى, قارقىنعا قار­قىن قوسىپ, ارىنىن كۇشەيتەدى. الدىنا قانداي جۇيرىك تۇسسە دە سونىمەن قۇيىسقانداسىپ, ءتىپتى باسىپ وزۋعا ورشەلەنە ۇمتى­لاتىن قاسيەتى ەرەكشە ۇنايدى. كوشپەلىلەر بايگەسىنىڭ ىرىكتەۋ كەزەڭىنە قوساردا قالايدا ۇشتىككە ەنەدى دەپ سەنىم ارتىپ ەدىك, ەكىنشى ورىن يەلەنىپ, مەرەيىمىزدى اسىردى. ەندى كوشپەلىلەر ويىندارىنا الاڭسىز ازىرلىك جۇرگىزەمىز», دەدى ا.مىرسالىموۆ.

توپ بايگەنىڭ قاتىسۋشىلارى 18 شاقىرىمعا ات ايدايدى. بايگە تۇرلەرىندە جىلقى تۇقىمىنا ەشقانداي شەكتەۋ قويىلمايدى. اسىل تۇقىمدى بولسا دا, قولتۋ­ما تۇلپارلار دا دوداعا تۇسەدى. ال دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىندا جورعا جارىسىنا قوسىلاتىن جۇيرىكتەر 9 شا­قىرىم قاشىقتىققا باق سىناي­دى. ەلىمىزدىڭ اتبەگىلەرى نەگى­زىنەن كورشىلەس رەسەي مەن قىر­عىزستاندا جورعا باپتاپ وتىرعان اتبەگىلەردى باستى باسەكەلەس سانايدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى دۋلات بايەشوۆتىڭ جورعاسى پاۆلودار قالاسىندا وتكەن ىرىكتەۋ كەزەڭىندە توپ جارىپ, ۇلى دۇبىرگە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن يەلەندى.

كەيىنگى جىلدارى ءداستۇرلى بايگە تۇرلەرى عانا ەمەس, كلاس­سي­كالىق ۇشقىر بايگەنىڭ دە تانىمالدىلىعى ارتىپ, قىزىعۋ­شىلار قاتارى قالىڭداي ءتۇستى. وعان, ارينە, ايگىلى كابيرحان تۇلپاردىڭ دا تيگىزگەن ۇلەسى زور. الماتى اتشابارىندا باۋىرىن جازا, قولتىعىن سوگە دودا­عا قوسىلىپ, تانىمالدىلىعى ارتقان تۇلپار رەسەيدە دە ۇش­قىر بايگەنىڭ الدىن بەرگەن جوق. كەيىن اراب ەلدەرىندە وتە­تىن الەمدىك الامانعا قوسىلىپ, جۇلدىزى جاندى. دۇنيەجۇزىلىك كوش­پە­لىلەر ويىندارىندا ۇشقىر بايگەگە قوسىلاتىن تۇلپارلار حالىقارالىق تازا قاندى جىلقى كىتابىنا تىركەلگەن, تولقۇجاتى بار اعىلشىن تۇقىمدى جۇيرىكتەر قوسىلادى. ۇشقىر بايگەنىڭ ءار قاشىقتىق بويىنشا سايىستارى «Qazaq Jockey Club» حالىقارالىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس وتكىزىلەدى. شاباندوزدارعا ارنايى كيىم كيۋ مىندەتتەلەدى.

شاباندوز مادەنيەتى – ەلدىككە سىن

دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىندا ءداستۇرلى بايگە تۇرلەرى بايگە فەدەراتسياسىنىڭ جارعىسىنا ساي ەرەجە بويىنشا وتەتىنى بەلگىلى. مۇندا, ەڭ الدىمەن, ءتارتىپ, قاۋىپسىزدىك قاتاڭ تالاپ ەتىلەدى. شاباندوز بالالاردىڭ باسىنا دۋلىعا كيۋى مىندەتتەلمەك. سونىمەن قاتار بايگە كەزىندە ءتۇر­لى قىساستىق جاساپ ءبىرىن-ءبىرى عاي­باتتاۋعا, اتىن نەمەسە شاباندوزدى ساباۋعا مۇلدەم رۇقسات ەتىل­­مەيدى. تورەشىلەر اتشابار الاڭىن اينالا ءار تۇستان ءجىتى با­­قىلاپ قاداعالايدى. ەگەر دە شا­باندوز بالالار تارتىپكە باعىن­باسا, اتبەگىلەردىڭ ءجونسىز ارەكەتكە بارعانىن بايقاسا, بىردەن جارىس جولىنان شىعارىلماق. سەبەبى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىن­دارىن تورتكۇل دۇنيە تاماشالايدى.

ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز دا دارىپتەلەتىن ءدۇبىرلى دودانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنى بارشاعا ابىروي. بايگە فەدەراتسياسى شاباندوزداردى وزگە مەملەكەتتەن كەلەتىن قوناقتار الدىندا ابىرويلى بولىپ, ۇلگى كورسەتۋگە ۇندەپ وتىر.