بۇل رەتتە بەيىمبەتتىڭ كەيىپكەرىنە – قازاقتىڭ شاپايلارىنا, كەيىپكەرىنىڭ اتىمەن جاريالانعان شىعارمالارىنا نازار اۋدارعان ءجون.
بىرىنشىدەن:
«شاپاي جىلاۋدا ەدى,
كوز جاسىن كول قىلىپ, بۇلاۋدا ەدى.
قايتسىن, شەرلى عوي,
تۇرمىسى بۇعاۋدا ەدى.
اتتەڭ, جوقشىلىق!
ايتپەسە, قۇل بولىپ,
ەسىككە تۇرار ما ەدى؟!» دەپ باستالاتىن, 1925 جىلى جاريالانعان «شاپاي كامسامول» ولەڭىنىڭ باس تاقىرىبى بولماسا, باسقا جاعىنان تومەندەگى پروزالىق شىعارماسىنا ەشبىر سايكەس كەلمەيدى.
ەكىنشىدەن, جازۋشىنىڭ 1928 جىلى جازىلعان «شاپايدىڭ حاتى» دەگەن اڭگىمەسى بار. «...كوپتەن ساقتاۋلى سىر ەدى. ەسكىرگەن ءبىر جىر ەدى. ەل تالقىسىنا سالىپ, الەۋمەت سىنىنا بەرەيىن دەسەم دە, كەزى كەلمەي ءجۇر ەدى. بۇگىن تولقىناي بايبىشەنىڭ قارعىسىن ەستىگەن سوڭ, سىر اقتارىلعالى وتىر, جىر توگىلگەلى وتىر..» دەپ باستالاتىن وسى اڭگىمەسىن وقىرمان جاقسى بىلسە كەرەك (وسىنداعى «ەسكىرگەن ءبىر جىر ەدى» دەگەن سويلەم كەيبىر باسىلىمىندا «ەسكىرگەن ءبىر جىل ەدى» دەپ قاتە جازىلىپ جۇرگەنىن ەسكەرتكەن ءجون بولار). بۇل اڭگىمە دە, كەيىپكەرىنىڭ اتتاس ەكەندىگى بولماسا, مازمۇنى جاعىنان ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان شىعارمامەن شەندەسە المايدى.
ۇشىنشىدەن, «سويقاندى سودىرلار» جيناعىندا «شاپاي ۇلى – شاپالاق» دەگەن وقشاۋ ءسوزى بار. بۇل – كوممۋنا مەكتەبىنىڭ باستىعى شاپاي ۇلى دەگەن ازاماتتىڭ بالا تاربيەسىن شاپالاقپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقانىن سىنايتىن تۋىندى. اۆتور كەيىپكەرىنىڭ جوكە دەگەن شىن اتىن «شاپالاق» دەپ وزگەرتكەن.
سونداي-اق بىزگە بەيىمبەتتىڭ كولەمى 80 بەتتەن اساتىن «شاپاي كامسامول» دەگەن اڭگىمەلەر جيناعى 1927 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا اراب قارپىمەن جارىق كورگەنى تۋرالى تياناقتاۋدى تالاپ ەتەتىن دەرەك تە بەلگىلى. جازۋشىنىڭ بۇل جيناعى ءالى ىزدەستىرىلۋ ۇستىندە. وسىعان نەگىزدەپ, ۇسىنىلماق شىعارمانى شامامەن جيىرماسىنشى جىلدارى جازىلعان دەۋگە بولادى.
«شاپاي كامسامول» – بەيىمبەت ءمايليننىڭ باسقا شىعارمالارىن قايتالامايتىن, بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن, وقىرمان نازارىنان تىس قالعان جاڭا پروزالىق ەڭبەگى. ىزبەن-ءىزى بەلگىلى بولسا دا, كوزگە كورىنبەي كەلە جاتقان شىعارماسى ەدى. سول اڭگىمەنى تاۋىپ, بۇگىنگى قارىپكە ءتۇسىرىپ, بەيىمبەت ءمايليننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» جالعاسى «Egemen Qazaqstan» گازەتى وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
شاپاي كامسامول
ءى
الاسا بويلى كەلگەن ادىراق كوزدى قارا بالا, مۇرنىن قوس-قوستان تارتىپ, اۋىلدىڭ شەتكى جاعىنا قاراي جۇگىرىپ كەلەدى. ەكى جەڭى قازاننىڭ كۇيەسىندەي قاپ-قارا جىرتىق, تىزەسىنەن كەلەر-كەلمەس قىسقا الا كۇپىسى بار; تۇمسىعى قايقيعان جىرتىق ەتىگى تىرپىلداپ شاڭدى بۇرقىراتىپ كەلەدى.
اۋىلدىڭ كۇن باتىس جاعىنداعى قىرمان تاقىرىندا 4-5 بالا دوپ ويناپ جاتىر ەدى: بۇ دا سوعان كەلىپ قوسىلدى.
– شاپاي, جاقسى كەلدىڭ, ايداۋشى بولا عوي, – دەپ ۇزىن بويلى سارى بالا بۇعان ءامىر قىلدى.
– ەڭ اۋەلى قاعىسامىز, جەڭىلسەم ايداۋشى بولام,- دەپ شاپاي قارىستى. شوقپار باستى تاياعىن قولتىعىنا قىسىپ ىڭعايلاپ الدى. باسقا بالالار دا قاعىسۋعا قارسى بولماي, كەزەكپەن قاعا باستادى. الدى 4-5-كە شەيىن قاقتى. شاپاي دوپتى قولىنا ۇستاپ تۇرىپ, جاۋىرىنىن ءبىر-ەكى قيمىلداتىپ الىپ, شەكىپ كەلىپ قالىپ ەدى, ء«بىر-ەكى...» دەي بەرگەندە دوپ جەرگە ءتۇسىپ كەتتى.
– شاپاي ايداۋشى. سورلى ماڭقاۋ الگىدە شەكىسپەي-اق ايدايتىن ادام عوي, – دەپ سارى بالا مىسقىلدادى.دوپتى جەردەن الىپ ورتاعا كەلدى دە, – اتانبويىن دۇرىستاپ بەرەيىنشى, – دەپ وردانىڭ قىرىنا قويىپ پارمەنىمەن ۇردى. دوپ زىمىراپ الدەقايدا بارىپ ءتۇستى.
شاپاي سارى بالاعا الا كوزىمەن قاراپ تۇردى دا, تاياعىن يىعىنا سالىپ الىپ دوپقا قاراي جونەلدى.
كۇزگى كۇن ەدى. اۋىلدىڭ ءبارى دە زەملەنكەسىندە, كۇن ءبىر-ەكى كۇننەن بەرى ىزعىرىقتاۋ بولىپ, بۇگىن ازىراق جادىراعان سەكىلدى بولىپ ەدى. اۋىل ادامدارىنىڭ ءبارى دە بوقىراۋ جارمەڭكەسىنە كەتكەن. شاپايدىڭ اكەسى ىبىراي دا ءبىر ىلاۋ تارى الىپ كەتىپ ەدى. شاپاي اكەسى قالاعا كەتكەننەن بەرى قاراي جولدان كوزىن ايىرمادى. جول بويىندا ءبىر قارا كورىنسە, كوك شولاقتى كىش-كىشتەپ اكەسى كەلە جاتقان سياقتى بولادى. اكەسى كەلسە, بازارلىق اكەلە مە دەپ دامەلەنەدى. بازارلىقتان دا زور دامەسى بار: كۇپىسىنىڭ تىسى جىرتىق, كويلەگى قىرىق قۇراۋ جاماۋ, اياعىنداعى ەتىگى تىلەنشىنىڭ كيەتىنى سەكىلدى كون شارىق; سونىڭ ءبارىن بولماسا دا, بىرەۋىن اكەلە مە؟ اكەسى پوسەلكەدەن كەلگەندە دە شاپاي ارباسىنا بارىپ ۇڭىلەتىن. «قاراعىم, مىنانى ساعان اكەلدىم» دەپ قۋانتار ما ەكەن دەيتىن.
اۋىلداعى وزىندەي بالالاردى السا, ولاردىڭ كيىمى ءبۇپ-ءبۇتىن. جىرتىلسا, اكەلەرى قالادان اكەلىپ بەرەدى. باسقا بالالاردىڭ اكەسىندەي بولماعانعا شاپاي ىبىرايعا اشۋلانعىسى كەلەدى. جەك كورمەكشى بولادى. بىراق اكەسى وتباسىندا وتىرىپ, «قاراعىم» دەپ شاپايدى باۋىرىنا باسسا, ماڭدايىنان سيپاپ, بەتىنەن سۇيسە, كوڭىلىندەگى اشۋ تارقاپ كەتەدى. ءبىر رەتتە: «باسقا بالالاردىڭ اكەلەرى بالاسىنا كيىم اكەلىپ بەرەدى. سەن نەگە اكەلمەيسىڭ؟» دەپ شاپاي اكەسىنەن سۇراعاندا, اكەسى قارق-قارق ك ۇلىپ:
– الدىمەن بايىپ الايىق. بايىپ الساق, ساعان كيىم الارمىز. ءوزىم دوعا ىشىك الىپ كيەرمىن, – دەپ تالكەك قىلعان.ارتىنان ماڭدايىنان سيپاپ:
– ءتىرى بولساڭ, كيىم تابىلار. الدىمەن ءوسىپ, وقىپ, ادام بولۋعا تىرىس, وقىساڭ, مولدا بولىپ شىقساڭ, ءوز كيىمىڭدى ءوزىڭ تاۋىپ كيەرسىڭ... – دەگەن.
مولدا دەگەن ءسوزدى ەستىسە شاپايدىڭ ويىنا قالاباي تۇسەدى. قالاباي وسى اۋىلدىڭ جىگىتى, جىلدا مەدرەسەدە وقيدى. جاز مولدالىققا تۇرادى. كيىمى ادەمى, ءوزى سىپا, كوزىنە سۇرمە تارتىپ ءتورت كوزدەنىپ جۇرگەنى. شاپاي ونىڭ كيىمىنىڭ ادەمىلىگىنە قىزىقسا دا, كوزگە تارتقان سۇرمەسىن جاقتىرمايدى. «مەن مولدا بولسام, سۇرمە تارتپاس ەدىم» دەپ ويلايدى.
قالاباي سياقتى مولدا بولۋدى ويلاعاندا, شاپايدىڭ ويىنا ءبىر جاعىنان اجەسى ىرىمكۇل تۇسەدى. ىرىمكۇل ادۋىن, تەنتەك كىسى. بىردەمەگە اشۋلانسا, بىردەمەسى ىستەلمەي قالسا, ىرىمكۇل ءۇيىنىڭ ءىشىن ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعىزادى.
كوبىنە شاپايدى توپەپ سالا بەرەدى. اكەسى ىبىرايدى دا زار قاقتىرادى. «مولدا بولىپ شىقسام دا ۇرار ما ەكەن؟» دەپ ويلايدى.
ەرىنىڭكىرەپ باسىپ دوپقا جاقىنداي بەرگەندە, قارا جولدىڭ بويىندا ۇزىننان شۇبالعان كوپ اربالى كورىندى. «بازارشىلار بولماسا يگى ەدى». شاپاي اڭىرايىپ قاراپ تۇر ەدى, كەيىندە تۇرعان بالالار دۋ جۇگىردى: «بازارشىلار كەلە جاتىر, اكەم كەلە جاتىر». دوپتى تاستاي بەرىپ شاپاي دا جۇگىردى. بازارشىلاردىڭ سوڭعى جاعىندا جامان ارباسى قيسايىپ, كوك اتتى سيراققا ۇرا ءتۇسىپ, ىبىراي دا كەلە جاتىر ەدى. ارسالاڭداپ جۇگىرىپ الدىنان شىققان شاپايدى كورگەن سوڭ ىبىراي اتىنىڭ باسىن تارتىپ توقتاتتى.
– اينالايىن, دەنىڭ ساۋ ما؟ – دەپ شاپايدى جانىنا وتىرعىزىپ بەتىنەن ءسۇيدى. شاپاي اكەسىنىڭ كەلگەنىنە, بەتىنەن سۇيگەنىنە تاسىپ كەتتى. كوك اتتىڭ دەلبەگەسىن قولعا الىپ, كىش-كىشتەپ ايداي باستادى. ەپتەپ اربانىڭ ىشىنە كوز سالادى. بىردەمە ايتا ما ەكەن دەپ اكەسىنىڭ بەتىنە جاۋتاڭداپ قاراي بەرەدى. اكەسى شاپايدىڭ ويىن سەزدى بىلەم, جىميىپ كۇلدى.
– قاراعىم, ساعان شاپان اكەلدىم, ەتىكتىك بىلعارى اكەلدىم, – دەدى. شاپايدىڭ توبەسى كوككە جەتكەندەي بولدى.
ىرىمكۇل كەشكى سيىرىن ساۋىپ بولىپ, ءسۇتىن ءپىسىرىپ جاتىر ەدى. بايى بازاردان كەلگەن سوڭ ءسۇتىن تاستاي بەرىپ قارسى شىقتى.
– امان-ەسەن كەلدىڭ بە؟
– كەلدىم.
جاماۋلى تۇيە ءجۇن قاپتىڭ ىشىندە بىردەمە بار سەكىلدى.
ىرىمكۇلدىڭ كويلەك-جاۋلىعى توزىپ ءجۇر ەدى. جۇرەردە پالەن ال دەپ ايتا قويعان جوق ەدى. بىراق ءوزى ءبىلىپ بىردەمە الار دەگەن ويى بار ەدى. ۇيگە كىرىپ وتىرىسىمەن ىرىمكۇل قاپشىققا ىنتىقتى:
– بەرى اكەلشى, قاراعىم, اكەڭنىڭ اكەلگەن بازارلىعىن كورەلىك, – دەدى. قاپشىقتى اقتارعاندا ءۇش ارشىن شاماسى تومەن قول الا شۇبەرەك, ەتىك باستايتىن بىلعارى جانە ءبىر سيسا شىقتى.
– مىنالارى نەسى؟.. ماعان جاۋلىق الماعانىڭ با؟ – ىرىمكۇل وكپەلەگەندەي بولىپ بايىنا قارادى.
ىبىراي جايلاڭقىراپ سويلەدى:
– ساعان كويلەك الدىم. شاپايجاننىڭ كۇپىسى توزىپ جۇرگەن سوڭ تىس الدىم, ەتىگىن باستايتىن بىلعارى الدىم.
– بۇل قاعىنعىرعا نەسىنە الاسىڭ, كۇن ۇزاققا ويىنمەن بولادى. بۇگىن بۇزاۋدى جامىراتىپ جىبەردى. مانا جەلكەسىن ۇزەتىن ەدىم, قولىما تۇسپەي كەتتى, – دەدى.
«اجە-اي, ونە بويى ۇرىسا بەرەتىنىڭ نە؟» دەگەندەي قىلىپ جابىرلەنگەن تۇرىمەن شاپاي اكەسىنە قارادى.
ىبىراي شاپايعا كيىمدى نە سەبەپتى العاندىعىن اشىپ ايتۋعا كىرىستى:
– قالاعا بارا جاتقاندا قالپەنىڭ اۋىلىنا ات شالدىرىپ ەدىك. قالابايعا امانداسا كەتەيىك دەپ بارسام, مەدرەسە تولعان ادام, ىشىندە جاپ-جاس بالالار ءجۇر. كورگەن سوڭ قىزىعىپ كەتتىم. قالابايعا جولىعىپ, «شاپايدى قالاي وقىتار ەكەنمىن» دەپ ەدىم, «وسىندا اكەلىپ تاستا, ءبىر قوستا 4 ادامبىز; ورتامىزدا جاتىپ وقىر. كور-جەرگە جۇمساۋىمىزعا جاقسى بولسىن دەدى. سوعان بەرۋگە ۋاعدالاسىپ كەلدىم, – دەدى.
جۇمساپ وتىرعان قولدى-اياقتاي بالاسىن وقۋعا بەرەم دەگەنى ىرىمكۇلگە ونشا ۇناپ كەتپەدى. قاباعىن تىرجيتىڭقىراپ, ەكى قولىمەن تىزەسىن ۇستاپ وتىرىپ: – قاي ءجوندى وقىتۋشى ەدى, تاماعىن پىسىرۋگە مالاي قىلايىن دەگەن عوي, – دەدى. الدىنداعى تاۋاردى ارتىنا قاراي سىرىپ قويىپ, الدەنەگە جۇمساعانداي: – اكەڭ سەنى جارىلقاپ كەلىپتى عوي, بار, دالادان اعاش الىپ كەل, شاي قويايىق, – دەدى.
اجەسى قاباعىن اشىپ سويلەگەن سوڭ ىرزا بولىپ كەتتى بىلەم, شاپاي تۇرا اعاشقا جونەلدى.
ىرىمكۇل باستا اشۋلى سوزدەر ايتسا دا, جاتۋعا كەلگەندە كوڭىلدەندى. ىبىراي قالاعا كەتكەلى اۋىلدا بولعان وزگەرىستى قالدىرماي ايتىپ شىقتى. ەڭ ارعىسى جامالدىڭ كۇيەۋى كەلگەنىن دە ايتتى; قىز كورسەتكەندە العان اقشاعا تالاسىپ دارىكۇلمەن سوزگە كەلىپ قالعانىن دا ايتتى:
– بايى اۋىلناي بولمادى – بالە بولدى; قيت ەتسە, ماعان بەر دەيدى دە تۇرادى. بايىمەن ەكەۋى-اق جۇرتتى جەپ بولاتىن شىعار, – دەدى.
ىبىراي قاتىنىنىڭ سىرىن بىلگەندىكتەن پالەن دەپ قارسى ايتقان جوق, ۇيقىلى كوزىمەن بىرەر ەسىنەپ, ۇيقىعا جۇمدى. شاپاي ۇيىقتامادى. الا كۇپىسىن جامىلىپ ءبۇرىسىپ جاتىپ ۇزاق ويعا كىردى. الداعى كۇندەردى ويلادى. مەدرەسەنى دۇنيەدەگى ۇجماق سەكىلدى سىپاتتادى. ودان وقىپ شىققان ادام مولدا بولادى. مولدا بولعان سوڭ ەلگە سىيلى بولادى. شاپاي مولدا بولىپ شىقسا, اكەسىن دە جۇرت قادىرلەيدى. بۇرىنعىداي كورىنگەن تالكەك قىلىپ, يىعىنا ءمىنۋدى قويادى. اۋىلناي, بيىلعى ۇنىستىرىكتىر كەلگەندە كەدەي قىلىپ كوك اتتى ىلاۋعا تارتىپ الىپ مىنگىزبەيدى... جالعىز اعاسى قالتايدى ىراقىمنىڭ ءۇيىنىڭ ەسىگىنەن شىعارىپ الىپ, ءوز ءۇيىنىڭ جۇمىسىن ىستەيتىن قىلادى. قالتاي ۇيلەنەدى. كەمپىر, شال تورگە وتىرىپ كەلىن جۇمساپ وتىرادى. شاپاي ءوزى ءبىر بايدىڭ قىزىن وتاۋلاتىپ الادى... مەشىت سالدىرىپ, مولدا بولادى. جوق, مولدا بولمايدى.كارىم سەكىلدى ورىسشا كيىم كيىپ تورەلەرمەن بىرگە جۇرەدى...
شاپاي ويلاۋمەن جاتىپ ۇيىقتاپ كەتتى.ۇيقىسىندا, ويلاعاننىڭ ءبارىن تۇسىندە كوردى...
ءىى
– انە, مەشىتتىڭ مۇناراسى كورىندى, – دەدى اكەسى.
سارى وبانىڭ قىرىنا شىققاندا الدىنداعى اڭعاردا سورايعان ەكى قارا كورىندى. ونىڭ قوماقتىراعى پوسەلكەدەگى شىركەۋ ەدى. قىلتيىپ كورىنگەن جىڭىشكەسى مەشىت مۇناراسى ەدى.
كۇن باتىپ بارادى. اۋىل ءۇستى اسپانعا تىزبەكتەلىپ ۇشقان قالىڭ ءتۇتىن. سيىر موڭىرەپ, قوي ماڭىراپ, اۋىل ءىشىن ازان-قازان قىلىپ تۇر.
شاپايلار اۋىلعا جاقىنداپ بۇرىلا بەرگەندە, باسىندا قازانداي سالدەسى بار بىرەۋ مەشىت مۇناراسىنا شىعىپ ازان شاقىردى.
موڭىرەگەن سيىرعا قوسىلىپ داۋىسى الدەقايدا كەتكەندەي بولدى. مەدرەسەنىڭ جانىنا تاقالىپ كەلىپ, ىبىراي اتىن توقتاتتى.
مەدرەسە ماڭى جىبىرلاعان ادام, ءبىرى كىرىپ, ءبىرى شىعىپ, قايناپ جاتىر. ەكەۋ-ەكەۋ قاتارلاسىپ, قولدارىندا قۇمان, يىقتارىندا سۇلگى ورامال بوس سالۋلى – دارەتكە شىعىپ بارادى. تولىپ جاتقان ۇساق بالالار اسىر سالىپ ويناپ جاتىر ەكەن, بالا اكەلگەن شالدى كورگەن سوڭ ءبارى دە ويىندارىن تاستاي بەرىپ ارباعا قاراي جۇگىرىستى. ىبىراي مەن شاپايدى ورتاعا قاماپ الدى. شاپاي اۋىلدان شىققاندا مەدرەسەنى الدەقانداي بولادى دەپ قاۋىپتەنىپ ەدى. ەندى ءوزى سياقتانعان قارا دومالاق بالالاردى... (وسى تۇس وقىلمادى – س.ب.)
...ءۇيدىڭ ءار جەرىندە كەرتەلەپ قويعان ساندىق. ەكەۋ-ۇشەۋدەن ساندىقتىڭ ارا-اراسىندا وتىرىپ, قولدارىندا قۇران, ەكى كوزدەرىن جۇمىپ جىبەرىپ اندەتىپ سوعىپ وتىر.
ىبىراي مەن شاپاي كىرگەن كۇيى اڭىرايىپ تۇرىپ قالدى. شەتتەن كەلگەن ادامدى كورگەن سوڭ ىڭ-جىڭ بولعان داۋىس باسەڭدەڭكىرەپ, ءبارى دە وسىلارعا قاراعان سەكىلدى بولدى. سامساعان كوزدەن قايمىققانداي شاپاي اكەسىنىڭ ارتىنا تامان ىعىسىپ تۇردى.
– وتاعاسى, بەرى ءجۇرىڭىز, – دەپ ارت جاعىنان قالاباي كەلىپ ءوزىنىڭ قوسىنا قاراي باستادى. بولمەنىڭ بۇرىشى جاعىندا ەكەن.
اشاڭ ءجۇزدى, قابا ساقالدى ءبىر كىسى جۇرەسىنەن وتىرىپ, تاسپيعىن تارتىپ وتىر ەكەن. قالابايعا سالەم بەردى.
– بۇل كىسى كەتەگەن قالپە بولادى, – دەپ قالاباي ونىمەن ىبىرايدى تانىستىردى. مارتەبەسى ارتىق قالپەنىڭ اكەسىنە سالەم بەرگەنىنە شاپاي كوتەرىلىپ قالعانداي بولدى.
ءۇيدىڭ ءىشى قارا كولەڭكە تارتتى, ىڭ-جىڭ بولىپ وتىرعان جۇرت باسەڭسىپ, ەكەۋ-ەكەۋ باس قوسىپ, كۇبىر سوزگە كىردى. بىرەۋلەر جازعى مولدالىققا تۇرعانداعى كورگەن-بىلگەنىن ايتىپ جاتىر:
دارەت الماي ناماز وقىعانىن, بايعا وتىرىك شاريعات سوققانىن, بايدىڭ قىزىن-كەلىنىن اينالدىرعانىن ايتا باستادى.
ىبىراي ەسىتپەگەن ادام سەكىلدەنىپ وتىرسا دا, شاكىرتتەردىڭ ءسوزىن انىق ەستىپ وتىر ەدى. ول بۇعان نانارىن-نانباسىن دا بىلمەدى. «كىلەڭ جاس جىگىتتەر عوي, كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن اشەيىن ايتاتىن شىعار» دەپ تە ويلادى. بىراق شەت كىسى بارىندا ورىنسىز ءسوزدى ايتقاندارىنا كەيىپ كەتتى بىلەم, «وي, اقىماقتار, ساباقتارىڭدى وقىساڭدارشى, كۇناعا باتىپ نە كەرەك» دەپ كەتەگەن قالپە جەكىردى.
ەرتەڭىنە ىبىراي اۋىلىنا قايتتى. اكەسىن قيماي, قالعىسى كەلمەگەن سەكىلدەنىپ, شاپاي اربانىڭ جانىنان شىقپايدى. كوز جانارى جاسقا تولىپ, «مەنى اۋرە قىلماي الىپ قايتساڭ قايتەدى؟!» دەپ ايتا جازدادى. شاپايدىڭ قىنجىلىپ تۇرعانىن سەزدى بىلەم, اكەسى باۋىرىنا قىسىپ, ماڭدايىنان ءسۇيىپ, «قىس ورتاسىندا ءوزىم كەلىپ الىپ كەتەم. اجەڭ سالەمدەمە جىبەرىپ تۇرار» دەپ ارقاسىنان قاقتى. اكەسىنىڭ باۋىرىنا باسىپ سۇيگەنىنە شاپاي ەلجىرەپ كەتتى, ىستىق جاس كوزىنەن مولدىرەپ اعا باستادى. اكەسىنىڭ دە كوڭىلى بۇزىلعان سەكىلدەنىپ, اتىن دەرەۋ بۇرىپ الىپ جونەلدى. كوزدەن تاسا بولعانشا, شاپاي جىلاعان كۇيى اكەسىن قاراۋمەن بولدى. ويناپ جۇرگەن بالالار شاپايدىڭ جىلاپ تۇرعانىن كورىپ جانىنا جينالدى.
–جىلاۋىق, جىلاۋىق, ءيتتىڭ... تىرناۋىق, – دەپ بىرەۋى مازاق قىلدى. ەكىنشى بىرەۋى جورتا اياعان بولىپ: – كەت, يت, سەن نەگە مازاق قىلاسىڭ؟ مەن مۇنىمەن دوس بولامىن. قانە, دوس, ەكەۋمىز بىرىگەيىك. اجەڭدى ساعىنىپ تۇرسىڭ با؟.. الدە, اپاڭ بار ما ەدى, اپاڭدى ساعىنىپ تۇرسىڭ با؟.. – دەپ قالجىڭدى مۇلدە ۇدەتتى. شاپاي ولاردىڭ ءسوزىنىڭ توركىنىن تۇسىنگەن سوڭ اشۋ ارالاس جاسىن تىيىپ, قايراتتانىپ مەدرەسەگە كىردى. قالاباي كوزىنە سۇرمە تارتىپ جاتىر ەدى. شاپايدى الدىنا تىزەرلەندىرىپ وتىرعىزىپ, ىستەيتىن جۇمىسىن تاپسىردى: شاپاي ەت اسۋى كەرەك, شاي قويۋى كەرەك, دارەتكە سۋ ازىرلەپ تۇرۋى كەرەك! شاپاي ۇيدە جۇرگەندە اجەسىنىڭ جۇمساۋىمەن كور-جەردى ىستەپ كورسە دە, ناق ءوز بەتىنەن اس ءپىسىرىپ كورگەن جوق ەدى. ايتسە دە ىستەي المايمىن دەمەدى, باسىن يزەپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
مەدرەسەدە بەس قوس شاكىرت بار ەكەن, ونىڭ بارىندە دە تاماق ىستەيتىن بالالار بار. شاپاي سولارعا قوسىلىپ اسحاناعا باردى. ءبىر بالانىڭ جۇمساۋىمەن شەلەكپەن سۋ اكەلدى. كۇل شىعاردى. وت جاقتى. قازان بۇرقىلداپ قايناي باستاعان سوڭ نان يلەۋگە كىرىستى. ومىرىنە نان يلەپ كورگەن جوق ەدى, بۇل شاپايعا اۋىر سوقتى. بىراق مويىنعا العان سوڭ ىستەمەي شاراسى جوق, ۇندى ەلەپ الىپ, شاراعا سالىپ, ۇستىنە ءبىر اياق سۋدى قۇيىپ جىبەرىپ ەدى, نانى كوجە بولدى دا كەتتى. ماڭىنداعى بالالار مازاق قىلىپ دۋ كۇلدى. ۇزاقتى كۇنگە ازاپتانىپ ءجۇرىپ, تيتىعى ءبىتىپ شارشاپ, زورعا دەگەندە ەتتى ءتۇسىرىپ الىپ كەلىپ ەدى, كەتەگەن قالپە قاباعىن ءتۇيىپ, تۇكسيىپ قويدى: «مىنا اقىماق اس ءپىسىرۋدى بىلمەيدى ەكەن عوي» دەدى.
قالاباي شاپايعا بولىسقان ءتارىزدى:
– جاس قوي, ۇيرەنەر, – دەپ جۇباتىپ قويدى. جۇرە-جۇرە مەدرەسەنىڭ تارتىبىنە كونىكتى, اس ءپىسىرۋدى ۇيرەنىپ الدى. بۇرىن مازاق قىلاتىن بالالاردىڭ بىرسىپىراسىمەن ءۇيىر بولىپ الدى, ەندى ءوزى بىرەۋدى تالكەك قىلماسا, باسقالارعا ءوزىن تالكەك قىلدىرمايتىن بولدى. مەدرەسەگە كەلگەنىنە ون شاقتى كۇن وتكەندە, قالاباي شاپايعا ساباق باستاتتى. بۇرىن ەلدەگى مولدادان اپتيەك وقىپ ەدى. قالاباي مۇنى بىردەن قۇرانعا ءتۇسىردى. «مولداڭا ساباق باستاعاندا بەرەرسىڭ» دەپ اكەسىنىڭ بەرىپ كەتكەن قارا باقىرىن ورامالىنىڭ بۇرىشىنا ءتۇيىپ ساقتاپ ءجۇردى, سونى قالابايعا بەردى.
مەدرەسەدەگى بالالاردىڭ ۋاق جاعى كۇندىز-ءتۇنى ويىن, اڭگىمەمەن بولادى. ءىرى شاكىرتتەر تۇنگە قاراي ساباق جاتتاۋعا كىرىسكەندە, ءار قوستاعى جاس بالالار بىرتىندەپ سىتىلىپ شىعىپ, مەدرەسەنىڭ الدىڭعى ۇيىندە باس قوسادى. الىسىپ ويناۋعا, ايقايلاپ سويلەسۋگە قازيدان قورقادى.
كۇبىرلەپ سويلەسىپ, ەستىگەن ەرتەگىلەرىن ايتادى. بالالاردىڭ ىشىندەگى سوزشەڭى, جەلدىربەسى – قاسەننىڭ ەستىمەيتىنى جوق. قايداعى جاماندىقتى سول تاۋىپ الادى. قاسەننىڭ كوبىنە ايتاتىنى – مەدرەسەنىڭ كەرەمەتتەرى تۋرالى, مەشىتتى يەلەنگەن پەرى تۋرالى: «جازدىكۇنى ءشوپ شابا كەلگەندە اكەمدەر كورىپتى, ەشكى بولىپ قۇيرىعى شوشايىپ ءجۇر ەكەن» دەيدى. تۇنگە قاراي مەشىتتىڭ پارىزحاناسىنا شام جاعىپ وتىرادى دەيدى. مەشىتكە دارەتسىز كىرگەن ادامدى سوعىپ كەتەدى دەيدى. كىلەڭ «دەيدىمەن» سوققان قاسەننىڭ اڭگىمەسىن بالالار ۇيىپ تىڭدايدى. ەتتەرى تۇرشىگىپ قورقادى. اسىرەسە شاپاي قورقادى. قاسەن پەرى تۋرالى ايتىپ وتىرعاندا, ءۇيدىڭ بۇرىشى جاعىندا بىردەمە تۇرعان سەكىلدى بولىپ جالتاڭداپ قاراي بەردى. تۇندە شاي قايناتقاندا, دارەتكە شىققاندا – ەتەگىنەن ۇستاي العانداي بولىپ الاڭداپ قورقادى دا جۇرەدى. قورقامىن دەپ ساماۋىرىنىن دا تالاي توگىپ الدى. مەشىتكە ناماز وقۋعا بارعاندا, بالالاردان سۇراپ جاتتاپ العان دۇعاسىن شاپاي اۋزىنان تاستامايدى. دارەتتى بابىنا كەلتىرىپ الىپ, كۇمانسىز بولىپ بارادى. ايتپەسە پەرى سوعىپ كەتەتىن سەكىلدى كورەدى.
مەشىت مولداسى – قالپە سۇقسىراي ادام. اق سالدەنى باسىنا سالىپ, تاسپالاپ تىككەن اق شاپانىن ۇستىنە كيگەندە, ەكىنشى دۇنيەنىڭ ادامى تارىزدەنىپ كەتەدى. شاپاي نامازعا بارعاندا قالپەدەن كوز ايىرمادى. وسىنشا شاكىرتتى باستاپ وتىرعان, وسى مەشىتكە يە بولعان, مەشىتتى يەلەنگەن پەرىدەن قورىقپاي جۇرگەن ادامدى نە دەۋگە بولماقشى؟!.
مەدرەسەنىڭ وزگەشە تۇرگە كىرەتىن كەزىنىڭ ءبىرى – كەشكى مەزگىل. ۇيدە جارىق بارىندا شاكىرتتەر ىڭ-جىڭ بولىپ جات ساباق جاتتاپ, ءۇي قارا كولەڭكەلەنە باستاسا, ەكەۋ-ەكەۋ باس قوسىپ كەڭەسكە كىرەدى. ايتاتىندارىنىڭ كوبى – قىز تۋرالى: كىمنىڭ قىزى سۇلۋ; كىمنىڭ قىزى سوزگە اشىق جايدارى; سونىڭ بىردە بىرەۋى قالماي ءسوز بولادى. كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ قىزبەن سويلەسۋگە ەپتىلىگىن, مولدالىققا تۇرعان جەرىندە اۋىلداعى بوزبالالاردان جىگىتشىلىكتى اسىرىپ جىبەرگەندىگىن ايتادى.
– وي, نە قىلاسىڭ, قىز ەدى عوي!
– ءبيتىپ بۇرالىپ كەلىپ قۇشاعىما كىرگەندە, تۇلا بويىم ەلجىرەپ كەتۋشى ەدى, – دەيدى. ماڭايىنداعىلار ونى قۇمارلانىپ تىڭدايدى. اۋزىنان سۋ اعىپ ىنتىعاتىندارى دا بولادى. اسىرەسە قاسەن سونداي اڭگىمە شىققان جەردەن قالعان ەمەس, جىلىسىپ بارىپ قۇلاعىن تىعىپ وتىرعانى. كەشكى قارا كولەڭكە ويدى قوزعايدى. ەل اڭگىمە بولعاندا, شاپايدىڭ ويىنا اۋىلى تۇسەدى. كىشكەنە زەملەنكەلەرى مىنا مەدرەسەدەن كوش ىلگەرى سەكىلدەنەدى. سىعىرايىپ جانعان شامنىڭ ساۋلەسىندە, اجەسى, اكەسى ۇشەۋى وتىرىپ شاي ءىشىپ, اجەسى مەن اكەسىنىڭ ازىلدەسەتىنى, اكەسىنىڭ مۇنى جانىنا الىپ, ماڭدايىنان يىسكەپ سۇيەتىنى كوز الدىنان ساۋلەلەنىپ وتە باستادى. جالپى, اۋىلدى ويلايدى. اۋىلداعى بىرگە وينايتىن بالالاردى, ەڭ ارعىسى شاپايمەن ونە بويى توبەلەسە بەرەتىن بەلدەنبوقتى دا ساعىنعان سەكىلدى. وسى كۇنى سولاردى كورسە, سولارمەن بىرگە ويناسا, باسىلىپ جۇرگەن كوڭىلى اشىلاتىن سەكىلدەنەدى. ءىرى شاكىرتتەر ەلدەگى قىزداردى اڭگىمە قىلعاندا, شاپايدىڭ ەسىنە بەركىمبايدىڭ قىزى زيبا تۇسەدى. شاپاي بيىل 13-تە, زيبا 12-دە. بەركىمبايدا ەركەك بالا جوق. زيبانى ەركەلەتىپ وسىرگەن. زيبا كوبىنە ەركەك بالاعا قوسىلىپ وينايدى. شاپاي ەسىنە كەلتىرمەگەن. ەندى, «ۇستازدارىنىڭ» اڭگىمەسىن ەسىتكەن سوڭ, الدەنەگە شاپايدىڭ ويى سول زيباعا بارىپ تىرەلگەندەي بولادى. زيبانى ءوزى سۇيەتىن سەكىلدەنەدى, بىراق قانشا ويلاسا دا, جاي سۇيۋدەن ارتىققا ويى ورلەمەيدى.
بۇگىن مەدرەسەدە ءبىر جاڭالىق بولدى.
كورشى اۋىلداعى وسپان دەگەن بايدىڭ شەشەسى قايتىپ, ءىرى شاكىرتتەر سوعان قۇران شىعارۋعا كەتتى. قازي دا كەتكەن. قالعان شاكىرتتەر ەكپىندەپ, مەدرەسەدە اسىر سالىپ ويىنعا كىرىستى. ەلدەگى وينايتىن ويىندارىنىڭ كوبىن وينادى. ءبىرسىپىراسى دالاعا شىعىپ دوپ تا وينادى. شاپاي توپقا ارالاسا المادى – دالاعا شىقسا دا, كۇننىڭ سۋىقتىعىنان شىداي الماي قايتا كىرەدى.
مەدرەسەدەگى شاكىرتتەر ورتالارىنان ەت جيناپ اسىپ, تويىنۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىر ەكەن. شاپاي دا سوعان ارالاسىپ كەتتى. الدەقايدان قاسەن جۇگىرىپ كىردى: – تەز كيىنىڭدەر, بىزگە دە زيراتقا كەلسىن دەپتى. زيراتتى ەسىتكەندە بالالاردىڭ ىشىندە ۇرپيىسكەندەرى بولدى. بىرەن-ساران بارعىسى كەلمەگەن بالالار بولسا دا, قاسەن ەكى ءتۇرلى دالەلمەن كوندىردى: بارماساڭدار, قازي ۇرادى دەدى; جانە بارعان شاكىرتتەرگە اقشا ۇلەستىرەدى ەكەن دەدى. زيرات مەشىت تۇرعان اۋىلدىڭ قىر جاعىندا, اۋىلدان ءبىر شاقىرىم شاماسى جەردە. كۇن سۋىق, تەرەزەنىڭ قىراۋى ەرىمەستەن تۇر. بۇگىن سۋ اكەلگەندە سۋىقتان اياعى قاتىپ شاپاي زورعا كەلىپ ەدى. ەندى زيراتقا بارۋ حابارى شىققان سوڭ نە قىلارىن بىلمەي ساستى. اقشاعا قىزىقپاسا دا, قازي ۇرادى دەگەندى ەستىگەن سوڭ بارماۋدىڭ شاراسىن تابا المادى. جاقىن ارادا ءبىر-ەكى بالانى جاتقىزىپ قويىپ, ەكى ايىر قامشىمەن قازيدىڭ تىلگەنىن كورىپ ەدى. سودان بەرى قازيدىڭ قامشىسى شاپايدىڭ ويىنان قالماۋشى ەدى. بارلىق بالا سىپىرىلىپ كەتىپ بارا جاتقان سوڭ, امالى بار ما, شاپاي دا بارۋدىڭ جابدىعىنا كىرىستى. قالابايدىڭ جاز كيەتىن جەلەڭ شاپانىن كۇپىسىنىڭ سىرتىنان كيدى. بەت سۇرتەتىن ورامالىن بوكەباي قىلىپ موينىنا ورادى.
كۇن ىزعىرىق, ساقىلداعان اياز. جەلگە بەت قاراتپايدى. مەدرەسەدەن شىققان كوپ شاكىرت ۇزىندى-قىسقالى كيىنىپ, ورىسكە جايىلعان مال قۇساپ, ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ءجۇرىپ, زيراتقا قاراي شۇبىردى. ورتاراق جەرىندە ىققا قاراي قىرىنداپ شاپاي دا كەتىپ بارادى. بۇرىن ەلدە جۇرگەندە, شاپاي مولادان جامان قورقۋشى ەدى. مولاعا بارسا, ۇستاپ الاتىنداي كورۋشى ەدى. مولانىڭ قاسىندا بۇزاۋى جايىلىپ جۇرگەندە جالعىز بارىپ قايىرا الماي, جانىنا بالا ەرتىپ بارۋشى ەدى. ەندى كوپپەن بىرگە كەلە جاتقان سوڭ, بالەندەي قورقا قويمادى. زيرات باسى تولعان ات, ادام ەكەن. تۇلكى ىشىك, تۇلكى تىماق كيىپ شىرەنگەن بايلار سۋىقپەن جۇمىسى جوق, مالداس قۇرىپ, ۇيدەگىسىندەي اڭگىمەنى سوعىپ وتىر.
ءبىر كەزدە قۇران باستالدى. قالپە مىسىر ماقامىنا سالىپ «تابارىكتى» جىبەردى. ولىك تاربيەسىندە جۇرگەن ادامدار شاكىرتتەرگە اقشا ۇلەستىرۋگە اينالدى. الدىڭعى قاتاردا ىرىلەر, ارت جاقتا جاستارى بولىپ, شاكىرتتەر ەكى قاتار وتىر ەدى. الدىڭعى قاتارداعىلارعا الدىمەن ۇلەستىرە باستادى. سىلدىراعان كۇمىستى كورگەندە اقشاعا قۇمار بالالاردىڭ كوزدەرى جايناي باستادى.
قاسەن شاپايدىڭ تومەنگى جاعىندا وتىر ەدى. كەيىنگى قاتارداعىلارعا اقشا ۇلەستىرگەندە, وزىنە بەرگەنگە شىداماي شاپايعا ۇسىنعان اقشانى شاپ بەرىپ ۇستاي الدى. اقشا ۇلەستىرىپ جۇرگەن جۋانتىق سارى كىسى ەجىرەيىپ قارادى دا: – جاسىڭا جەتپەي وبىرلىققا اينالعان نە قىلعان بالا ەدىڭ, – دەدى. ەرەگىسىپ قاسەنگە اقشا بەرمەي كەتتى. زيراتتىڭ باسىنان مەدرەسەگە قايتقاندا شاپايدىڭ اياعى ابدەن توڭعاندىقتان باسۋعا جاراماي قالىپ ەدى...
ءىىى
– اكەڭ كەلدى! – دەپ قاسەن جۇگىرىپ كەلىپ شاپايدان ءسۇيىنشى سۇرادى. ەكى بىلەكتى سىبانىپ الىپ شاپاي نان يلەپ جاتىر ەدى.
ساسىپ قالدى. بۇ كۇيىمەن اكەسىنە قارسى شىعۋدى ار كوردى.
جالما-جان جۋىنىپ الىپ, دۇرىستالىپ شىققانشا اكەسى دە كەلىپ قالىپ ەدى.
– قاراعىم, – دەپ باۋىرىنا باسىپ, بەتىنەن ءسۇيدى. شاپاي قۋانعاندىقتان جىلارىن دا, كۇلەرىن دە بىلمەدى. اكەسى بۇرىنعىعا قاراعاندا, ادەمىلەنگەن, سۇيكىمدى ادام بولعان سەكىلدەندى. جايداق شاناعا جەگۋلى تۇرعان كوك ات بۇرىنعىدان سەمىرىپ, اجارلانعان تارىزدەندى. شاناسىنا مىنسە, بۇرىنعىداي ءۇستى-ۇستىنە ۇرعىزباي, سىپىرتا جونەلەتىن اتتاي جۇتىنىپ تۇرعان سياقتى.
ىبىراي اتىن شالدىرىپ, شاپايدى مىنگىزىپ الىپ, ەلىنە قاراي استى. كۇن بۇرقاق, ىزعىرىق سۋىق. شاناعا مىنەردە ەسكى ات جابۋمەن شاپايدى مىقتاپ وراپ ەدى. ايتسە دە, جەلدىڭ وتكىرلىگى شىداتپادى, شاپاي توڭايىن دەدى. بىراق ەكى-ءۇش ايدان بەرى كورمەگەن اۋىلعا دەگەن قۋانىشى شاپايدىڭ توڭعاندىعىن سەزدىرمەدى, ەسى-دەرتى ەلگە جەتۋ بولىپ, ەكى كوزىن الدىڭعى جاقتان ايىرمادى. دالا اپپاق قار. جول ۇستىندەگى اۋىلدار قالىڭ قارعا كومىلىپ, جەرمەن جەكسەن بولعان سەكىلدى. ءار جەردە قىلتيىپ پەشتەرىنىڭ مورجاسى عانا كورىنەدى.
كەشكە تامان بوران ۇدەيىن دەدى. جەل ىسقىرىپ, تۇتىندەتىپ بوراۋعا اينالدى. تۇتىندەتكەن بورانعا كەشتىڭ قاراڭعىلىعى قوسىلىپ, جولدىڭ تابانى كەيدە كورىنىپ, كەيدە كورىنبەي قالادى.
ىبىراي قاۋىپ قىلايىن دەدى:
– اپىراي, ماسقارا بولىپ, اداسىپ كەتپەسەك يگى ەدى, – دەدى. ءبىراز جۇرگەن سوڭ كوك ات ومبىلاپ بارىپ ءبىر جەرگە توقتادى. ىبىراي شانادان قارعىپ ءتۇسىپ, ولاي-بىلاي ءجۇرىپ قارادى دا, قايتىپ كەلدى.
شاپايدىڭ كوڭىلىنە قورقۋ كىرىپ, اتتىڭ توقتاعان سەبەبىن سۇراپ ەدى, اكەسى ايتا قويمادى.
شاپايدى وراعان جابۋدىڭ اشىلعان جەرلەرىن قىمتاپ:
– توڭىپ قالما. اۋىل الىس ەمەس, جەتەمىز, – دەدى. ازىراق قوزعالىپ, اشىلعان جەرلەرىن قىمتاعان سوڭ, شاپاي بۇرىنعىدان دا قالتىراپ كەتكەندەي بولدى. جابۋعا باسىن تىعىپ بۇيىعىپ ويعا شومدى. اۋىل كوزىنە ەلەستەدى. كوزى ءىلىنىپ كەتكەندەي بولىپ ەدى, ءوزىن ەكىنشى تۇردە كوردى. كەتەگەن قالپە سەكىلدى كاتتە مولدا بولعان. باسىندا شيىرشىقتاپ وراعان اق سالدە, ۇستىندە – بىلتەلەپ سىرىپ تىككەن, جەڭى تۇيەنىڭ جوعارعى ەرنىندەي جىرىق – ۇزىنىراق شاپان, قولىندا اسا تاياق, مەشىتتەن شىعىپ كەلەدى ەكەن... مەشىتتى ءوزى سالدىرعان ەكەن... ىرىسبايدىڭ سۇيەگىنە كىرىپ العان قارا كۇپىنى كيىپ اكەسى ارت جاعىندا كەلەدى ەكەن.
– قازىرەت! تىنىمبايدىڭ شەشەسى قايتقان ەكەن, سونىڭ نامازىنا شاقىرىپ كەتتى. بارساڭىز ات جەكتىرىپ بەرەيىن, – دەدى. ول ەكى ارادا كوزىندە جاس, الدەقايدان اجەسى كەلىپ:
– قاراعىم-اۋ, زارىعىپ كۇتكەندەگى كورگەنىم وسى ما؟ ءبىر كۇن ۇيدە تۇرمادىڭ عوي... بارما! – دەدى.
قىلماڭداعان جاس ايەل, ادەمى كيىنىپ, ەسىكتەن قاراپ جىلميىپ تۇر. كوزىنە كوزى تۇسكەندە ءىشى ورتەنىپ كەتكەندەي بولدى. «مۇنداي ايەلدىڭ جولىنا بار دۇنيەم قۇربان!» دەپ, سالدەنى تاستاپ, جۇگىرىپ بارىپ قۇشاقتاي العاندا... الدەكىم:
– قاراعىم, قاراعىم!.. – دەدى.
كوزىن اشىپ العاندا, اجەسى قۇشاقتاپ ءسۇيىپ جاتىر ەدى.
– قالقام, ۇيىقتاپ قالىپسىڭ عوي, توڭىپ قالدىڭ-اۋ, – دەدى. شاپاي مەڭ-زەڭ سۇيرەتىلىپ شانادان ءتۇستى. اياعى ۇيىپ, باسۋعا كەلمەي قالىپتى. ۇيگە كىرگىزىپ, اجەسى شەشىندىرىپ جاتىر. ءۇي ءىشى كۇڭگىرت, كىشكەنە شامنىڭ جارىعى مەدرەسەنىكى سەكىلدى ەمەس. ءۇي دە الاسا, ىبىرسىعان, مەدرەسەنىڭ اسحاناسىنان ارتىق ەمەس. بۇدان ەكى-ءۇش اي بۇرىن جۇماقتاي كورىنەتىن ءۇي كوزىنە جات سەكىلدەنىپ تۇردى. بىرەن-ساران قاتىن-قالاش, بالا-شاعالار كەلە باستادى. ءبارى دە بۇرىنعىدان ءبىر ءتۇرلى وزگەرگەن سەكىلدى. بۇرىن قاعىنعىرلاپ وتىراتىن دايرابايدىڭ قاتىنى:
– امان-ەسەن كەلدىڭ بە, شىراعىم؟ ە, بالاڭ كەلىپ كوزايىم بولدىڭ با؟ – دەپ جىلى سويلەپ سامپىلداپ وتىر, اجەسى دە بۇرىنعىداي اشۋلى جۇزبەن قاراۋدى قويىپ, جانىنا كەلە بەرەدى.
– قاراعىم, جۇدەپ قالىپسىڭ عوي, – دەپ ماڭدايىنان سيپايدى.
مۇنداي جىلى ءجۇزدى, مۇنداي ەركەلەتۋدى شاپاي ومىرىندە ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرعان سەكىلدى بولدى. اكە-شەشەسىنىڭ ورتاسىندا ەركەلەپ وتىرىپ, قارا قۇماننىڭ شايىن تەرلەپ ءىشىپ, توسەگىنە جاتتى. ۇيىنەن كەتكەلى ءبىرىنشى رەت ەركىن تىنىس العانداي بولىپ, راقاتتانىپ ۇيقىعا شومدى. شاپايدى قايتادان مەدرەسەگە اپارۋعا ىرىمكۇل قارسى بولدى. قانشا جەك كورەدى دەگەنمەن دە, شەشە شىداي ما, ەكى-ءۇش ايدىڭ ىشىندە شاپايدى قاتتى ساعىنىپ قالىپ ەدى. شاپايدىڭ دا بارعىسى كەلمەدى. مەدرەسەدەن كورگەن راقاتى شامالى. جوندەپ ساباق وقىپ كورگەن جوق. كۇنى-ءتۇنى سالپىلداپ جۇمىس ىستەۋمەن بولدى. اسىرەسە كەتەگەن قالپەنىڭ كوزىن ەجىرەيتىپ جەكىرگەنى – ۇيىقتاعاندا دا كوزىنە ەلەستەيتىن ەدى.
مەدرەسەگە بارۋدى توقتاتقان سوڭ, شاپاي ەركىندەپ ويىنعا كىرىستى, اجەسى دە بۇرىنعىداي كوپ ۇرىسپايتىن بولدى. شاپاي كوبىنە زيبانىڭ ۇيىنە بارادى. زيبانىڭ اسىعى كوپ, زيبا ەكەۋى حان وينايدى. بىرىنە ءبىرى ۇپاي سالادى. زيبا ۇپاي سالسا, شاپايدىڭ ماڭدايىنا اياماي شەرتەدى. شاپاي ۇپاي سالسا, زيبا ك ۇلىمسىرەپ, جالىنىشتى قاراپ, ماڭدايىن توسادى. شاپاي شەرتۋگە ايايدى. زيبانىڭ ماڭدايىنا تىرناق تيگىزۋگە قيمايدى.
كەيدە, اسىقتى سوعىپ قالعاندا, حان قيمىل بولىپ تۇسسە, «حان تالاپاي» دەپ ەكەۋى جەردە جاتقان اسىققا تالاسادى. شاپايدىڭ قولى زيبانىڭ قولىنا تيەدى, كەيدە بەتىنە بەتى ءتيىپ قالادى. مۇندايدا ەكەۋى دە بىرىنە ءبىرى قاراپ, قىزارىپ كەتكەندەي بولادى.نەگە قىزارادى؟ قانداي ۇيات ءىس ىستەدى؟ ونى ەكەۋى دە بىلە المايدى. بىلگىلەرى دە كەلمەيدى.
شاپاي مەن زيبانىڭ اسىق ويىنىنا ويلاماعان جەردەن ءبىر كەسەل پايدا بولدى. جامالدىڭ تويىندا ىرىمكۇل بەركىمبايدىڭ قاتىنىنىڭ بەتىن تىرناپ الادى. مۇنى بەركىمباي ەستىپ, اشۋلانىپ كەلگەن كۇيى ىرىمكۇلدى بوقتاپ ءتىل تيگىزەدى. قاتىنداردىڭ اڭگىمەسىنە كىرىسكەنگە ىبىراي كەيىپ:
– قۋ باس يت, قارتايعاندا الجىپ ولسەيشى, قاتىنداردىڭ اڭگىمەسىندە نە بار ەدى؟ – دەيدى.
«قۋ باس» دەپ ايتتىڭ دەپ بەركىمباي ىبىرايدى تاياقپەن سالىپ ءوتتى. شاپىر-شۇپىر توبەلەس بولىپ, ىبىرايدىڭ باسى جارىلدى, بەركىمبايدىڭ ءبىر جاق كوزى كوگەردى.
اۋىل بولىپ اراشالادى. بەركىمبايدىڭ جاقىندارى «قۋ باس» دەپ ايتقانعا قىزىسىپ, ىبىرايدى سىلەيتپەكشى بولادى. اۋىل اقساقالدارى بيلىك ايتىپ, «بەركىمبايدىڭ جاسى ۇلكەن ەدى. اياعىنا جىعىل, انا جالعىز سيىرىڭنىڭ بۇزاۋىن ايىپقا بەر» دەيدى. ىبىراي بەرمەيىن دەسە, بەركىمباي جاعى كوپشىلىك, تۇبىندە ءبىر كەسەلگە ۇشىراتپاي قويمايدى; بەرەيىن دەسە, بەركىمبايدىڭ ءىسى تەنتەك; اقساقالدار كورە-بىلە ونى قولداپ وتىر. مۇنىڭ باسى جارىلعانىن ەلەگەن جان جوق. ءولىپ قالسا, وبال بولدى دەيتىن ەمەس.
ىرىمكۇل كۇش ايتىپ شاپتىقسا دا, ىبىراي كوندىردى, قارا سيىردىڭ الا بۇزاۋىن ىسقاق جەتەلەپ, بەركىمبايدىڭ البارىنا اپارىپ كىرگىزدى. شاپاي تۇسىنە الماي اڭ-تاڭ بولدى. توبەلەستىڭ ىشىندە شاپاي دا بولىپ ەدى. ىبىراي بەركىمبايدى ءبىر-اق رەت ۇردى. قورشالاپ العان جۇرت ىبىرايدىڭ ەكى قولىن ۇستاپ تۇرىپ, بەركىمبايعا مەيلىنشە ۇرعىزدى. ۇرعان ادام جازىقتى بولسا, بەركىمباي جازالى بولۋى كەرەك. ەندەشە, الا بۇزاۋدى بەركىمبايدىڭ العانىنا جول بولسىن؟ اپىرماۋ, سول جەردە تۇرعان جۇرتتىڭ ىشىنەن قۇدايشىلىعىن ايتاتىن بىرەۋدىڭ شىقپاعانى ما؟!..
بۇل توبەلەسكە زيبانىڭ قالاي قارايتىندىعى شاپايعا جۇمباق بولدى. زيبا دا اكە-شەشەسىنىڭ ءسوزىن سويلەپ, ىبىرايدىڭ ۇيىنە قاس بولىپ وتىر ما ەكەن؟ الدە شاپايمەن اراداعى دوستىعىن ۇزگەن جوق پا ەكەن؟!.
شاپاي مۇنى بىلۋگە ىنتىقتى. كەشكە قىدىرىپ بەركىمبايدىڭ ۇيىنە بارىپ ەدى, قاتىنى قازانىن ساپىرىپ جاتىر ەكەن. زيبا شاي قۇيىپ وتىر, بەركىمباي تەرلەپ-تەپشىپ, جالاڭ باستانىپ شاي ءىشىپ وتىر ەكەن. ەسىكتەن كىرگەن شاپايدى كورگەن سوڭ, زيبا ك ۇلىمسىرەدى. زيبانىڭ جىلى جۇزبەن قارسى العانىنا ماساتتانىپ, اسىق ويناعىسى كەلىپ, شاپاي ساكىگە وتىرا بەرىپ ەدى, بەركىمباي كورىپ قالىپ اقىردى: – شىق, ءيتتىڭ بالاسى! ۇرى يت قۇساپ جىلميىپ كەلۋىن قاراشى, بىردەمەنى ءىلىپ كەتەيىن دەپ ءجۇر عوي, – دەدى. شاپاي جۇرتتان قانشا سوگىس ەستىسە دە, ۇرى دەگەن اتقا تاعىلىپ كورگەن جوق ەدى. كىسىنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋ جاعىنان شاپايدىڭ ءدىنى بەرىك ەدى. اكەسى دە ەكى ءسوزدىڭ بىرىندە: «ەشكىمنىڭ نارسەسىنە جۋشى بولما» دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. بەركىمبايدىڭ مىنا ءسوزى وڭمەنىنەن ءوتىپ كەتتى.
سۇيرەتىلىپ ورنىنان تۇرىپ, ەسىككە بارا بەرىپ ارتىنا قاراپ ەدى, زيبا اياۋشىلىق كوزبەن قاراپ, «مەن قايتەيىن, قاقباستىڭ ءىسى عوي» دەگەن ءپىشىن ءبىلدىردى.
بەركىمبايدىڭ ۇرىسقانىن شاپاي ۇيىنە ايتپادى. اڭگىمە ۇشىنباي, ەكى ءۇيدىڭ جاقىنداسقانىن ىشىنەن تىلەيتىن ەدى...
جۇرت سوقاعا شىعايىن دەپ جاتقاندا ىبىراي ۇلكەن ويعا كىردى. ات جالعىز-اق. بىرىگىپ جەگەتىن ءۇيدىڭ رەتى كەلمەيدى – ءبارى دە جەكە شىعادى. كىسىگە جالدانۋعا – جاسى 50-دەن اسىپ كەتكەندە كىسى جۇمىسىن ىستەۋ دە وڭاي ەمەس. ۇلكەن بالاسى ەسىن بىلگەلى كىسىنىڭ ەسىگىندە. شاپايدى جالداماسپىن-اق دەۋشى ەدى, بىراق ەگىنسىز قالۋ قيىن. ءارى-بەرى ويلاپ كەلگەندە, نۇرعاليدىڭ سوقاسىنىڭ باسىنا مىنۋگە جالداماقشى بولدى.
نۇرعالي دەيتىن كەسپەلتەك قارا; قاباعى تۇنجىراپ كىسىمەن اشىلىپ سويلەسپەيدى. مىنەزى ءدوڭ, بىردەمەگە اشۋلانسا, دۇنيەنىڭ استىن ۇستىنە كەلتىرەدى. شاپاي نۇرعاليدىڭ مىنەزىن بۇرىننان بىلەتىندىكتەن ونىڭ قولىندا ءجۇرىپ جۇمىس ىستەۋدى قيىنسىنسا دا, اكەسى رەنجىمەسىن دەپ كوندى.
نۇرعالي سوقاعا ءتورت ات جەكتى. ءوزى سوقانى ۇستاپ, شاپايدى الدىڭعى اتتىڭ باسىنا مىنگىزدى. قىستان جۇدەپ شىققان اتتار اياعىن باسپايدى. ات جۇرمەسە, نۇرعالي شاپايعا كەيدى.
ايداي المايسىڭ دەپ جەر-جەبىرىنە جەتەدى. نۇرعاليدان ءسوز ەسىتپەيىن دەپ, ءۇستى-ۇستىنە ۇرىپ, تەبىنىپ, كەشكى سوقا دوعارعاندا اتتان تۇسكەندە, شاپاي شارشاعانىن ءبىر-اق بىلەدى:
تۇلا بويى سالدىراپ, ەكى سانىنان جان كەتىپ قالعان سەكىلدى ەكەن.
سوقاعا قوستاپ شىققان. نۇرعالي قوسىندا وتىرىپ شاپايدى سۋعا جۇمسادى. تەزەك تەرگىزدى. شاپاي قانشا تەز ىستەسە دە, نۇرعالي كەيۋدى قويمايدى:
– قاراڭ قالعىر, نە قىلىپ جاتىرسىڭ؟ تەز بول! – دەپ جانىن جاعادان الادى.
جازعىتۇرعى كۇن. سالقىن. جەلدىڭ لەبى بەتكە ىزعار بولىپ سوعادى. جامان كۇپىسىنە ورانىپ بۇك ءتۇسىپ جاتىر, ءتاتتى ۇيقىعا باتقاندا, نۇرعاليدىڭ داۋىسى قۇلاعىنا ساپ ەتە قالدى.
– تەز تۇر, اتتى اكەل!
تاڭ سالقىن. بۇيىعىپ ۇيىقتاپ جاتقاندا تۇرۋدان قيىن نە بار؟! بىراق تۇرماي امالى قايسى: جالدانعان سوڭ جالداۋشىنىڭ ءامىرىن ورنىنا كەلتىرمەي بولمايدى. تاڭ سالقىنى دەنەنى تۇرشىكتىرىپ – قىتىقتاپ, قالتىراتا باستادى. جالاڭ اياق كۇيى جۇگەندى قارىنا ىلە سالا ۇيقىلى كوزىمەن اتقا قاراي دىردەكتەپ جۇگىردى. جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان كوكتى جۇلعىشتاپ, وتى قانباعان ات شاپايدى ماڭايىنا جولاتاتىن بولمادى, تۇساۋىمەن سەكىرىپ بەت-بەتىنە قاشتى, اشەيىندە جۇپ-جۋاس شولاق كەر, ماڭايىنا بارسا قۇلاعىن جىميتىپ, ارتقى اياعىن تەبۋگە ىڭعايلاي باستادى.
شاپاي اناعان ءبىر, مىناعان ءبىر جۇگىرىپ زىر قاقتى.
ۇستاتپاعانعا ىزاسى كەلىپ كەيىدى. قاتتى ىزالانعاندا جىلاعىسى كەلىپ كەتۋشى ەدى. بۇل جولىندا ءتاتتى ۇيقىسىن بۇزعان نۇرعاليعا كەيىدى مە, ۇستاتپاعان اتتارعا كەيىدى مە, تۇرا قالىپ جىلادى.
سوقا جەگىلدى, كۇن شاشىراپ شىعىپ كەلەدى. كۇن نۇرى قۇيىلعان سايىن ەرتەڭگى سالقىن ىزعار بىرتىندەپ كەمىپ, بوي جىلي باستادى. بويى جىلىنعان سوڭ ۇيقى اينالدىرايىن دەدى. بىرەر ەسىنەپ الىپ, ۇيقىسىن اشايىن دەپ, ىزىڭداپ ولەڭ دە ايتقان بولدى, بولمادى. كوزى ەرىكسىز جۇمىلىپ كەتەتىن بولدى. «ايداپ وتىر!» دەپ نۇرعالي اقىرىپ قالعاندا, ماۋجىراتقان ۇيقى كەنەت اشىلىپ كەتكەندەي بولادى دا, ىزىنشە قايتا اينالدىرادى. اتتان ءتۇسىپ جاتسا, ەڭ بولماسا, ون مۇنەتتەي عانا جەردە جاتىپ كوزىن ىلىندىرسە, ۇيقىسى قانىپ, بويى جەڭىلىپ قالاتىن سەكىلدى بولادى. اۋرەلەنىپ كەلە جاتىپ كوزى ءىلىنىپ كەتكەنىن ءوزى سەزبەي قالدى. بىردەمە ءدۇرس ەتكەندەي بولدى, كوزىن اشىپ السا, توپىراقتى سۇزە ەتپەتىنەن قۇلاپتى. ءبىر جاق بەتىن جەر جىرتىپ كەتىپتى.
– تۇر, ءيتتىڭ بالاسى! ويباي-اي, بۇل ءيتتى قايدان الىپ ەدىم, قۇتىلماس بالەگە قالعان ەكەنمىن عوي! – دەپ نۇرعالي باقىرىپ جاتىر.
شاپايدىڭ قالعىپ كەلە جاتقانىن ءبىلىپ نۇرعالي جەردەن ءبىر كەسەكتى الىپ پارمەنىمەن جىبەرىپ قالىپ ەدى. كەسەك تيگەندە قالعىپ كەلە جاتقان شاپاي مۇرتتاي ۇشىپ ەدى.
كورمەگەن ازابىن كورىپ, نۇرعاليدان شىعۋ قارساڭىنا شاپايعا ەكىنشى ازاپ تاعى ساپ ەتە قالدى: كورشى اۋىلداعى ەرجان دەگەنگە قويشى كەرەك ەكەن. اپىراي, سوعان جالداپ قويىپتى.
ەرجاننىڭ ارتىنا مىنگەسىپ كەتىپ بارا جاتقاندا, تەزەك تەرىپ جۇرگەن زيباعا كەزدەستى. زيبا بويجەتكەن قىزدار قۇساپ كيىنىپ, شاشىنا شاشباۋ تاعىپ الىپتى. قابىن يىعىنا سالىپ تۇرىپ, شاپايدى كورىپ جىميىپ كۇلدى...
IV
– ال شاپاي, سويلەپ جىبەر, سەن ەلگە شىعىپ كەلدىڭ عوي, – دەپ دۋدار شاشتى, كەرتىك مۇرىن قارا جىگىت ۇستەلىنە شالقايىڭقىراپ وتىردى.
ۇيدە 4-5 جىگىت بار, ءبارى دە قىلقانداي جاس جاستار ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى. الداعى بولاتىن گۋبىرنەلىك سيەزگە ارناپ ىسپەكتاكىل قويماقشى بولىپ, دايىندالۋ ءۇشىن باس قوسىپ وتىرعاندارى ەدى. ءۇي ءىشى قوڭىرسىعان ءتۇتىن. تەمەكىنىڭ ساباعىن پىشاقپەن جونىپ ۋاقتاپ, شىلىم قىلىپ تارتىسىپ وتىر. شاپاي شىلىمىن بىرەر سورىپ الدى دا, ەلدىڭ جايىن ءسوز قىلۋعا كىرىستى:
– ەلدە كۇي جوق.بىلتىرعى 20-جىلدى جۇت بولدى دەگەنىمىز بەكەر ەكەن, جۇتتىڭ, اشارشىلىقتىڭ اكەسى ەلدە بيىل كورىنەدى. اشتان ولگەن, تاماق تابا الماي كوزى-باسى ءىسىپ, قايىر تىلەپ جۇرگەندەر تولىپ جاتىر. سالىق دەگەننىڭ ۇيىنە قونىپ ەدىم, تاڭەرتەڭ دالاعا شىققانىمدا, سول ءۇيدىڭ تۇندەگى جەگەن ەتىنىڭ سۇيەگىن ءبىر كەمپىر ەتەگىنە سالىپ اكەتىپ بارا جاتىر ەكەن. «مۇنى قايتەسىز؟» دەگەنىمدە «سۋعا قايناتىپ, سورپا قىلىپ ىشەمىز» دەدى. كەدەيلەردىڭ كورگەن كۇنىنىڭ كوبى سول كورىنەدى. ەلدىڭ بايلار جاعىنىڭ مۇرتىن بالتا كەسەتىن ەمەس. جەگەنى سارى قازى. باققانى داۋ, ەلدى ەكى جىككە ءبولىپ ولجا ءتۇسىرۋ.
اسىرەسە اقساقالداردىڭ مۇراسى بەرىپ تۇرعان كورىنەدى: ۇرى اتاندىرىپ, ماڭايىن جەيدى ەكەن.
شىققان جۇمىسىم – ەرالى اۋىلىنداعى جاستار ۇيىمىنا ءجون-جوبا كورسەتىپ, ءىسىن جوندەپ بەرۋ ەدى. بارعان سوڭ ىستەرىنە كوڭىلىم تولمادى. ۇيا حاتشىسى ەرالىنىڭ ۇلكەن بالاسى ەكەن. بارلىق مۇشەسى – 12. سونىڭ ۇشەۋى-اق كەدەي, سوسىنعىنىڭ ءبارى ەرالى تۇقىمىنىكى. ءۇش كەدەيدىڭ ۇشەۋى دە ەرالىنىڭ ۇيىندەگى مالايلار, بىرەۋىنىڭ جاسى 30-دان اسىپ كەتكەن حات تانىمايدى. سۇراستىرا كەلگەنىمدە, ۇيانى اشۋداعى ماقساتتارى – وزدەرىنىڭ باس پايداسى سەكىلدى كورىنەدى. ەرالى مەن جانتىك دەگەن باي اراز كورىنەدى. ەكەۋى ەكى جاق بولىپ, ەلدى ەكى ءبولىپ الىپ, ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى ارىزدى ايداپ جاتقان كورىنەدى. سوزدەرىن ۇستەم قىلۋ ءۇشىن بالالارىن كىرگىزىپ, ۇيا اشىپ وتىرعان ەرالىنىڭ ءوزى بولسا كەرەك...
وتىرعان جاستار ەل اراسىنداعى جاستار ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنىڭ ناشارلىعىن, ۇيا جۇمىسىن باسقارارلىق كەدەي جاستارىنىڭ ازدىعىنان باي بالالارىنىڭ كىرىپ كەتىپ جۇمىسقا كەشەۋىرىن بولاتىندىعىن ايتىپ, بۇدان بىلاي ەلدەگى جاستاردى وقىتۋ كەرەك دەپ وزدەرىنشە قورىتىندى شىعاردى. جاستار باسقا اڭگىمەگە كىرگەن سوڭ, شاپاي ورنىنان تۇرىپ بارىپ, تەرەزەنىڭ الدىنداعى گازەتتى الدى. باسىلعان ماقالا, حابارلاردى وقي كەلە, «زيبانى جىلاتتى» دەگەن حابارعا كەزدەسىپ قالدى. جالما-جان وقىسا, حابار ءتۇرى مىناۋ ەكەن:
«بەركىمبايدىڭ زيبا دەگەن قىزى بار ەدى. جاسى بيىل 18-دە ەدى. جۇماعۇل دەگەنگە قاتىن ۇستىنە بەرگەن ەكەن, بايبىشەمەن ۇيلەسە الماي ۇيىنە قاشىپ كەلسە, اكەسى ۇرىسىپ قايتادان بەرىپ جىبەرىپتى... بۇعان كىم قولىن سوزار ەكەن؟..».
شاپاي نە بولعانىن بىلمەدى. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەي, حاباردى قايتا-قايتا وقىسا دا, باياعى ءبىر حابار – وزگەرگەن ەمەس.
«اپىراۋ, پەرىشتە سەكىلدى زيبانى قاتىن ۇستىنە بەرەدى دەگەن نە ماسقارا؟! بۇل جۇرت بارا-بارا نە بولار ەكەن؟..» دەدى.
گازەت قولىندا – تەرەزەنىڭ الدىنا بارىپ وتىردى. وتكەن كۇندەردى كوز الدىنان وتكىزە باستادى. بۇدان بەس جىل بۇرىن شاپاي اۋىلدا جۇرگەن بالانىڭ ءبىرى ەدى. نۇرعاليدىڭ سوقاسىن ايداپ, تالاي تاياقتى جەپ ەدى. ودان ەرجان دەگەنگە قويشى بولىپ جالدانىپ, سوندا جۇرگەندە امانعالي دەگەن مۇعالىممەن تانىس بولىپ ەدى. امانعالي مۇنى جازداي اۋرەلەپ وتىرىپ, ازىراق حات تانيتىن قىلىپ, كۇزدىكۇنى قالاعا ەرتىپ بارىپ مەكتەپكە كىرگىزىپ ەدى. شاپاي مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە, اۋىلىندا وبا بولىپ, اكەسى دە, شەشەسى دە ءولىپ ەدى.باراتىن ءۇي بولماعان سوڭ شاپاي امانعاليدان ايىرىلماي, 19-جىلى قىزىلدار كەلگەن سوڭ جاستار ۇيىمىنا جازىلىپ, ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولىپ, سودان بەرى تىنباي قىزمەت قىلىپ كەلە جاتىر ەدى. بيىل جاز وتپوسكە الىپ ەلىنە بارايىن دەسە دە, جۇمىستىڭ كوپتىگىنەن بوسانا الماپ ەدى...
شاپايدىڭ زيبانى اقتىق كورۋى – ەرجانعا قويشىلىققا جالدانىپ كەتىپ بارا جاتقاندا جولدا ۇشىراتىپ ەدى. زيبا تەزەگىن يىعىنا سالىپ تۇرىپ, جىميىپ ك ۇلىپ ەدى. ەكەۋى دە قۇر قاراعانى بولماسا, بىرىنە ءبىرى ءسوز ايتا الماپ ەدى...
سويلەسىپ وتىرعان جاستار شاپايدىڭ مۇڭايعان قالپىن كورگەن سوڭ بىرتىندەپ بۇعان بۇرىلا باستادى: ء«اي, ساعان نە بولدى؟ جاي وتىرسىڭ با؟». شاپاي گازەتتى اكەلىپ الدارىنا سالدى:
– مىنانى وقىڭدار.
– وقىدىق.
– بۇعان قالاي قارايسىڭدار؟
– مىناۋ ايەلگە مىقتى ءزابىر ىستەگەن, مۇنى سوتقا بەرۋ كەرەك.
– جوق, مەن مۇنى مەلەتسەمەن بارىپ الىپ كەلسەم دەيمىن, وعان قالاي قارايسىڭدار؟
– اكەلگەندە قايتپەكسىڭ؟
– قايتەيىن – وقۋعا بەرەم. وقىسىن. كۇيەۋدى ءوزى تاۋىپ الا جاتار.
– جاسا, جاسا! شاپايدىڭ وسىنداي ەرلىگى بار, ءايدا, الىپ كەل!
– ايەل تەڭدىگىن جۇزەگە شىعارۋ تۋرالى ايانباي كۇرەسۋ كەرەك!.. – دەپ وتىرعان جاستار الاقان شاپالاقتاستى.
جۇماعۇلدىڭ ۇيىنە ءبىر پار اتتى كەلىپ تۇرا قالدى. ورىسشا كيىنگەن ەكى ادام شانادان ءتۇسىپ جاتىر, مۇنىڭ ءبىرى – شاپاي, ەكىنشىسى – بولىستىق مەلەتسە ەدى. جۇماعۇل دەيتىن ءبىر اۋىلناي ەلدىڭ بايى, جۋانتىق كەلگەن سارى كىسى ەدى. البارىنىڭ ىشىندە ءجۇرىپ, ورىسشا كيىنگەن ادامداردى كورگەن سوڭ, الدەنەدەن قاۋىپسىنگەن ادامداي جىلدامىراق باسىپ الدىنان شىقتى.
– جۇماعۇل ءسىز بولاسىز با؟
– ءبىز بولامىز.
– ۇيىڭىزگە ءجۇرىڭىز.
– جايشا ما؟
– كىرگەن سوڭ ايتامىز.
كىسىلەر ۇيگە كىرمەي جاتىپ-اق, مەلەتسە كەلدى دەگەن حابار ءۇي ادامدارىنىڭ بارىنە ەستىلىپ بولدى. بايبىشە جالما-جان ورنىنان تۇرىپ, بالاسىنىڭ بوساعادا ءىلۋلى تۇرعان ادەمى ەر-توقىمىن جۇكتىڭ ارتىنا اپارىپ تىقتى.
– ويباي-اي, وسى مەلەتسە دەگەنى كەلمەسە ەكەن, زارە-قۇتىم قالمايدى, – دەدى. باي قوناقتارىنان شەك الىپ, اياعىن ۇشىنان باسىپ تورگە كورپە سالدى.
– قاتىن قايدا, مىنا كىسىلەر توڭىپ كەلگەن شىعار, تەز اس اسسىن, – دەپ بايبىشەسىنە ايقايلادى.
مەلەتسە ەت جەگەندى تەرىس كورمەسە دە, شاپاي جۇمىستى تەز ءبىتىرىپ كەتكىسى كەلدى.
– اسقا قارامايمىز, جۇمىسىمىز تىعىز, زيبانى شاقىرىڭىز, – دەدى.
– ويباي, شىراعىم, ونى قايتەسىڭ؟
– كەرەگى بار.
– سەنىكى كاتىن بار, ءايدا, شاقىر, – دەپ مەلەتسە دە بۇيرىق قىلدى.
باي اپالاقتادى. زيبانىڭ اتىن قۇلاعى شالعان سوڭ, جاۋلىعىن كەيىن قاراي ىسىرىپ, قۇلاعىن اشا ءتۇسىپ, سۇرلانىپ بايبىشە دە كەلدى.
زيبا شاقىرىلدى.
اياعىندا كون ەتىك, ۇستىندە قاتقان تون, ءجۇزى اشاڭ – ءۇرپيىپ, توردە وتىرعان كىسىلەرگە اڭ-تاڭ بولىپ قارادى. تانىمادى.
زيبانى مۇنداي كۇيدە كورەمىن دەپ شاپاي ويلاعان جوق ەدى. جامان اياپ كەتتى. ورنىنان تۇرىپ بارىپ كورىسۋگە قولىن سوزىپ ەدى, قورىققان ادامشا زيبا قالتىراپ, قولىن زورعا بەردى.
– زيبا-اۋ, مەنى تانىمادىڭ با؟ شاپايمىن عوي...
ەسىنەن تانعان كىسىشە كوزى جاۋتاڭداپ, زيبا وتىرا كەتتى.
مەلەتسە جاۋاپ الىپ جاتىر.
– مىنا كىسىگە ىريزاسىڭ با؟
– ىريزا ەمەسپىن...
شاپايمەن قاتار وتىرىپ, اۋىلدان ۇزاپ شىققان سوڭ زيبا ەركىن تىنىس الدى.
– مەنى قاي جاققا اپاراسىڭ؟ – دەدى.
– سەنى قالاعا الىپ بارامىن. مەكتەپكە كىرىپ وقى. كامسامولعا جازىل. قازاق ايەلىنىڭ ءبارى كۇڭدىكتە, قورلىقتا ءجۇر. ولاردىڭ اراسىندا جۇمىس ىستەيتىن, ولارعا باسشىلىق قىلاتىن ادامدار كەرەك. وقىساڭ, ءبىلىم الساڭ – سولاردى باستاۋعا جارايسىڭ. سەنى وقىتۋعا, سەنى ادام قىلىپ شىعارۋعا جاردەمىمدى ايامايمىن, – دەدى.
زيبا شاپايدىڭ بەتىنە قاراپ جىميىپ كۇلدى.
ازىرلەگەن –
سەرىكقالي بايمەنشە,
بەيىمبەتتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
