ەلىمىزگە اەس سالۋ قانشالىقتى قاجەت؟ ونىڭ حالىق ءۇشىن ماڭىزدىلىعى نەدە؟ قاۋىپسىزدىگى قالاي بولادى؟ قازىرگى تاڭدا حالىقتىڭ كوكەيىندە اەس-كە قاتىستى وسىنداي سان ساۋال تۇرعانى راس. 2021 جىلدان بەرى پىكىرتالاس تۋدىرىپ جۇرگەن اەس ماسەلەسى اتالعان رەفەرەندۋمنان كەيىن ناقتى شەشىمىن تابارى انىق.
قازىرگى تاڭدا وزەكتىلىگى ارتىپ وتىرعان اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاتىستى الماتى قالاسىنداعى «الماتىباسجوسپار» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عيماراتىندا ون توعىزىنشى جاريا تالقىلاۋ ءوتتى. سالا ماماندارى, ساراپشىلار, ەكولوگتەر, مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرى قاتىسقان ءىس-شارا بارىسىندا اتوم سالاسىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن اەس سالۋ مۇمكىندىكتەرى جان-جاقتى تالقىلاندى.
ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشى ءارى مودەراتورى الماتى قالاسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بوريس جاپاروۆ اشتى. باسقوسۋ كەزىندە ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايى, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءرولى, ونىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى مەن الەۋمەتتىك قىرلارى كەڭىنەن ءسوز بولدى.
العاشقى ءسوز كەزەگىن العان قازاقستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا ەلىمىزدەگى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا كۇمانمەن قارايتىن جۇرتشىلىقتىڭ ونىڭ ناقتى ەكونوميكالىق پايداسىنان حابارسىزدىعىن, قازىرگى كۇنى ءىشىنارا سەزىلىپ جۇرگەن ەنەرگيا تاپشىلىعى مەن وعان تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ءۇشىن اەس-ءتىڭ قاجەتتىلىگىن جيىنعا قاتىسۋشىلارعا بارىنشا ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
«وتكەن جىلى ۇلكەن اۋلىندا بولدىم. وسى ەلدى مەكەندە العاشقى قوعامدىق تالقىلاۋ ءوتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرى تىڭدالدى. تۇرعىندار اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن ءبىراز جىلدان بەرى كۇتىپ وتىر. ال اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كەلسەك, ونى الەمدەگى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەر قولداناتىن «جاسىل» تەحنولوگيالار دەر ەدىم», دەيدى بانۋ نۇرعازيەۆا.
كەيىنگى كەزدەرى ەلىمىزدە ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتپاسا, ازايماي وتىر. ويتكەنى تابيعي ءوسىم مەن ەكونوميكانىڭ دامۋى ەنەرگياعا دەگەن تۇتىنۋشىلىقتى ۇلعايتىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەنەرگيا ءوندىرۋشى نىسانداردىڭ توزۋى وزگە ەنەرگيا كوزدەرىن تابۋدى كەرەك ەتىپ تۇرعانى راس.
جاريا تالقىلاۋ كەزىندە سونىمەن قاتار كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۋ ماسەلەسى دە تالقىلانىپ, بۇل تۇرعىدان «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» اق باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين حالىق اراسىندا اەس-ءتىڭ بالقاش كولىنە كەرى اسەرى تۋرالى الىپقاشپا ءسوزدىڭ قيسىنسىز ەكەنىن, اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاجەتتى سۋ مولشەرى كول بەتىندەگى تابيعي بۋلانۋدىڭ 0,3 پايىزىمەن بىردەي دەڭگەيدە تۇرعانىن ايتىپ ءوتتى.
«1979 جىلى تري-ميل-ايلەند اەس-ىندە, 1986 جىلى چەرنوبىلدەگى اەس-تە بولعان جارىلىس بۇكىل سالانى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. اتالعان وقيعالاردان كەيىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ءبىرىنشى ورىنعا قويىلىپ, قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جاڭعىرتۋعا جانە رەاكتور قوندىرعىلارىنىڭ جوبالارىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلدى. ناتيجەسىندە, تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى جاقسارتىلعان رەاكتورلاردىڭ ءۇشىنشى بۋىنى پايدا بولدى», دەيدى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اتوم ونەركاسىبىندە 20 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەسە, ونىڭ ىشىندە 15 مىڭى نەگىزگى وندىرىستىك پەرسونالدى قۇرايدى.
ونداعان جىل بويى تابىستى ىستەرىمەن تانىلعان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ الەمدىك دەڭگەيدە قاراستىرىلىپ ءجۇر. ماسەلەن, وتاندىق ماماندار جاپونيا مەن فرانتسيا سەكىلدى ەلدەردە يننوۆاتسيالىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى جوبالارىنا قاتىسىپ كەلەدى.
وسى رەتتە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى سايابەك ساحيەۆ قازاقستاندا سالىنۋى مۇمكىن اتوم رەاكتورىنا ۇقساس رەاكتور اتالعان ينستيتۋتتىڭ بازاسىندا كوپ جىل بويى جۇمىس ىستەيتىندىگىن, ءبىر كەزدەرى ينستيتۋت جانىندا 3 مىڭعا جۋىق ادام بولسا, بۇگىندەرى 15 مىڭنان اسىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ينستيتۋت ماماندارى 50 تۇرعىنعا ارنايى سەنسورلار تاراتىپ, ناتيجەسىندە, ەشقانداي ماڭىزدى وزگەرىستەر تىركەلمەگەندىگىن ايتىپ ءوتتى. ساراپشىلار «اەس قۇرىلىسىنا قارسى بولساق, وندا ەلىمىز ەنەرگەتيكا سالاسىندا ەش ناتيجەگە قول جەتكىزە المايدى» دەگەن ويدا.
ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى باقىتجان جاقساليەۆ: «ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى ەنەرگەتيكالىق كەشەندەرى مەملەكەتتى ەلەكتر ەنەرگيامەن تولىق قامتاماسىز ەتپەيدى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇراقتى ءوندىرىسى عانا قازىرگى قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوباسىن ىسكە اسىرۋ تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋگە اكەلەتىن ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا قۇرۋدىڭ العاشقى قادامى», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
ساراپشىلار «اتوم ەنەرگەتيكاسى – ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تۇراقتى كوزىن قامتاماسىز ەتۋشى عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ ساباقتاس سالالارىن دامىتۋداعى قۋاتتى كاتاليزاتورى» دەگەن ويلارىن دا اشىق ايتىپ وتىر. ولاردىڭ پىكىرى اەس ءۇزىلىسسىز تولىق قۋاتتا جۇمىس ىستەيتىن تۇراقتى جانە سەنىمدى ەنەرگيا كوزى دەگەنگە سايادى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, العاشقى اتوم ەلەكتر ستانسالارى وتىز جىلعا ەسەپتەلگەنىمەن, ءالى دە ەلۋ جىل كولەمىندە سەنىمدى جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىعىن, كەيىنگى 3+ بۋىندى ستانسالار الپىس جىلعا قولدانىسقا ەنسە, جيىرما جىلعا كەپىلدى ۇزارتۋ مۇمكىندىگى بار كورىنەدى. ءتىپتى 9 بالعا دەيىن سەيسميكالىق تۇراقتىلىعى دا قاراستىرىلعان.
«ەلىمىزدە ساقتاندىرعىش رەتىندە جۇمىس ىستەيتىن ءپاسسيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى قولدانىلادى. ەگەر كەلەڭسىز جاعداي تۋىنداسا, وندا رەاكتور جاي اجىراتىلىپ, ادامنىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتپەستەن قاۋىپسىز كۇيگە اۋىستىرىلادى. قازىرگى تاڭدا جاڭا قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرى ازىرلەنىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا اتوم ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى ايتارلىقتاي قىمباتتاعان. ويتكەنى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە كوپ قاراجات جۇمسالادى», دەيدى قازاقستان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى سەرگەي كيسليتسىن.
اەس ەلدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىندا تۇراقتى, ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيىن ەنەرگيا كوزى بولسا, جەل ەنەرگياسى جەلگە, كۇن ەنەرگياسى كۇنگە تاۋەلدى. ال اتوم ەلەكتر ستانساسى تۇراقتى تيىمدىلىكپەن جۇمىس ىستەپ, 100 جىل بويى جەلدىڭ كۇشىنە, كۇن بەلسەندىلىگىنە تاۋەلدى ەمەس ەنەرگيا الۋدىڭ تۇراقتى ءادىسى دەۋگە بولادى. مۇنداي ەنەرگيا كوزدەرى – ەكونوميكانىڭ نەگىزى, ىقپالى دا زور.
تاۋەلسىز ساراپشى تەلمان شۋريەۆتىڭ ايتۋىنشا, اەس سالۋدىڭ ەكونوميكالىق ءتيىمدى تۇستارى قۇرىلىس كەزەڭىندە 8 مىڭ ادامعا دەيىن, ال پايدالانۋ كەزەڭىندە 2 مىڭعا دەيىن بىلىكتى مامان جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ەكونوميكانىڭ ارالاس سالالارىندا 10-نان اسا جۇمىس ورنىن قۇرادى. يادرولىق ماماندىقتار بويىنشا شامامەن 300 ادامدى نەمەسە اەس ونەركاسىپتىك-وندىرىستىك قىزمەتكەرلەردىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ساراپشى جەرگىلىكتى ونەركاسىپ پەن يمپورتتى الماستىراتىن وندىرىستەر دامىپ, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ۇلعايتۋدا, ءوڭىر مەن ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جوعارى بىلىكتى كادرلار الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىن جەتكىزدى.
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس اقپارىندا اەس قۇرىلىسى بۇكىل جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۋاقىت ىشىندە سالىق تۇسىمدەرى 2,5-3,0 ملرد-تان اسا سومانى قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى بارىسىندا جەرگىلىكتى بيزنەستى قولداۋ شامامەن 2,5-3,5 ملرد دوللاردى قۇرايتىنى ايتىلعان. بۇل قارجى ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
سونداي-اق اەس سالۋ وتە قىمبات جوبا ءارى ونى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ ۋاقىت كەتەدى دەگەن پىكىرلەر دە جوق ەمەس. الايدا قازاقستان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى سەرگەي كيسليتسىن: «ەگەر ۇزاق مەرزىممەن سالىستىراتىن بولساق, ءبىر ەلەكتر ستانساسىنا 20 جىل كولەمىندە كۇنىنە قانشاما توننا شيكىزات كەتسە, اەس قۇرىلىسى سونشالىقتى قىمبات جوبا ەمەس ەكەنىن بايقايمىز. ارينە, مۇندا بىررەتتىك ينۆەستيتسيالار اسا ۇلكەن, بىراق ۋران وتىنى كومىردەن الدەقايدا ارزان بولىپ تۇرعاندا, ۇزاقمەرزىمدى جوسپاردا بەيبىت اتومدى پايدالانۋ تيىمدىرەك», دەيدى.
