ەنداۋمەنت – دامۋ قۇرالى
بىرنەشە جىل بۇرىن ساراپشىلار قايىرىمدىلىق سالاسىنداعى قولدانىستاعى زاڭنامانى بەلسەندى تۇردە تالقىلاي باستادى. ناتيجەسىندە ماماندار كوڭىلگە قونىمسىز قورىتىندى جاسادى, سەبەبى قازاقستاندا مەتسەناتتارعا ارنالعان پرەفەرەنتسيالار جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى, عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن الەۋمەتتىك باستامالارعا جاسالعان كەز كەلگەن جەكە ينۆەستيتسيالار جالپىعا بىردەي سالىقتارعا ۇشىرايدى. ەلدە بىرنەشە ونجىلدىق بويى ماقساتتى كاپيتال قورلارى جۇمىس ىستەگەنىمەن, مۇنداي ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق فورما كەڭىنەن تارالماعان. ناتيجەسىندە ەنداۋمەنتتەر ينۆەستيتسيالىق قىزمەت قۇرالدارى جوق قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىنىڭ ءبىر تۇرىنە اينالعان.
الەمدىك تاجىريبە بويىنشا, ەنداۋمەنت ينستيتۋتى ماقساتتى كاپيتالدى قايىرىمدىلىقتار ەسەبىنەن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. بۇل قاراجاتتاردان تۇسكەن تابىس ۇيىمنىڭ ءتۇرلى جوبالارىن قولداۋعا جۇمسالادى. مۇنداي مەحانيزم ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كەڭىنەن تارالعان. مىسالى, امەريكالىق جانە بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بيۋدجەتتەرىنىڭ شامامەن 35% ەنداۋمەنت-قورلار ارقىلى قالىپتاسادى. سونىمەن قاتار زاڭ دەڭگەيىندە قوردىڭ قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى جانە ينۆەستيتسيالانعان قاراجاتتاردىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ قامتاماسىز ەتىلەدى.
ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىقتارىنىڭ بىرىنە - دونورلىق قايىرىمدىلىق رەتىندە الىنعان قاراجاتتاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالار, مىسالى, اكتسيالارعا, وبليگاتسيالارعا جانە باسقا قارجىلىق قۇرالدارعا تارتىلۋى جاتادى. بۇل قوسىمشا تابىس تابۋعا جانە تۇراقتى تولەمدەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا بيۋدجەتىن ۇزاق مەرزىمگە جوسپارلاۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قارجىلىق الەۋەتىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وقۋ ورىندارى ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساۋعا, يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى ەنگىزۋگە جانە مامانداندىرىلعان ينفراقۇرىلىمدى سالۋ ءۇشىن قاجەتتى سەنىمدى قارجىلاندىرۋ كوزى بولادى.
Ranking.kz زەرتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستاندا بۇگىنگى تاڭدا شامامەن جيىرما ماقساتتى كاپيتال قورى تىركەلگەن. سونىمەن قاتار ەنداۋمەنت-قورلار اسسوتسياتسياسى قۇرىلدى. دەگەنمەن تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان تەك ءۇش ۇيىمدى اتاپ وتۋگە بولادى: نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (NU) جانە نازارباەۆ ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەرىنىڭ (NIS) ءبىلىم بەرۋ قورى, رەسپۋبليكا فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ (رفمش) ەنداۋمەنتى, سونداي-اق ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىقتىڭ «جۇرەك ورتالىعى» مەديتسينالىق ەنداۋمەنتى. ەڭ كونەسى – NU ۋنيۆەرسيتەتتىك قورى, ونىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى ميلليارد دوللاردان اسادى. قور ينۆەستيتسيالاردان تۇسكەن تابىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋعا, قۇرال-جابدىقتار مەن باعدارلامالاردى ساتىپ الۋعا, تالانتتى ستۋدەنتتەردى قولداۋعا جۇمسايدى.
قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى
بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتەرگە قاراماستان, قازاقستانداعى ەنداۋمەنت ينستيتۋتىنىڭ بولاشاعى ءالى دە انىق ەمەس. وعان زاڭنامالىق ولقىلىقتار مەن ناقتى جۇمىس الگوريتمدەرىنىڭ بولماۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ەلدە ماقساتتى كاپيتال قورلارىنىڭ قىزمەتى قايىرىمدىلىق تۋرالى زاڭمەن, ىشكى ەرەجەلەرمەن نەمەسە ارنايى زاڭدارمەن (مىسالى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭمەن) رەتتەلەدى.
ساراپشىلار مۇنداي بەلگىسىزدىك ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك جانە ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. ەنداۋمەنتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى ماسەلەلەر رەتىندە اشىقتىقتىڭ بولماۋى, سالىقتىق ىنتالاندىرۋلاردىڭ جوقتىعى جانە قولجەتىمدى قارجىلىق قۇرالداردىڭ ازدىعى ايتىلىپ وتىر.
دەگەنمەن بيلىك قازىرگى جاعدايدى جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. جاقىندا جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى پارلامەنتكە ماقساتتى كاپيتال قورلارى تۋرالى زاڭ جوباسىن ۇسىندى. قۇجاتتىڭ تۇسىندىرمە جازباسىندا نەگىزگى كەدەرگىلەر كورسەتىلگەن, قورلاردى باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتكە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى قاجەتتىلىگى ەرەكشە اتاپ وتىلگەن. نورماتيۆتىك اكتىنى قاراۋ 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
سونىمەن, زاڭ جوباسى نە نارسەنى كوزدەيدى؟ اۆتورلاردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, زاڭ اكتىسى جۇمىستى تولىق رەتتەۋ كەرەك. كەلەسى تۇسىنىكتەردى بەكىتۋ ۇسىنىلادى: «ماقساتتى كاپيتال قورى» – زاڭدا كوزدەلگەن تارتىپپەن ينۆەستيتسيالىق تابىس الۋ جانە مەتسەناتتىق قىزمەت وبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ەنداۋمەنت-قورىن باسقارۋمەن اينالىساتىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم», «ەنداۋمەنت-قور» – ماقساتتى كاپيتال قورىنىڭ بولىگى, ول ەنداۋمەنتتەر مەن ينۆەستيتسيالىق تابىستار ەسەبىنەن قالىپتاسادى جانە (نەمەسە) تولىقتىرىلادى, سونداي-اق كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمنىڭ ءوز قاراجاتتارىن پايدالانا وتىرىپ, مەتسەناتتىق قىزمەت وبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
زاڭ جوباسىندا ۇيىمدار مەتسەناتتىق قىزمەت وبەكتىلەرىنە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋى قاجەت ەكەنى ايتىلادى. ول ءۇشىن ەنداۋمەنت-قوردان ينۆەستيتسيالىق تابىس الۋ جانە پايدالانۋ قاراستىرىلعان. قورلار قاراجاتتاردى ءارتۇرلى قۇرالدارعا ينۆەستيتسيالاۋ ارقىلى وزدىگىنەن تابىس تابا الادى.
قۇجاتتا ەنداۋمەنتتىڭ جۇمىس مەحانيزمدەرى, باسقارۋ قۇرىلىمى تۇسىندىرىلگەن جانە بارلىق قارجىلىق وزگەرىستەردىڭ اشىقتىعى مىندەتتەلگەن. مەملەكەت تاراپىنان نەگىزگى باقىلاۋ فۋنكتسيالارى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە جۇكتەلەدى.
جەكە زاڭنىڭ قابىلدانۋى قازاقستان ەنداۋمەنتىن ناقتى نارىقتىق مەحانيزمگە اينالدىرىپ, جاڭا دامۋ باعىتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ۇمىتتەندىرەدى.
ساۋلە يسماعامبەتوۆا
