كەرەي – جانىبەك سۇلتانداردىڭ مويىنقۇم وڭىرىندەگى قوزىباسى دەگەن دارقان القاپ پەن شۋ وزەنىنىڭ قوس قاپتالىن بويلاي وتىرىپ, قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى تۋىن كوتەرگەنىن ەستىگەن سايىن الگى بيىك ارمان-ماقساتىنا ودان ءارى بەكي تۇسەتىن. مۇراتتىڭ بولاشاق ەلشىل تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ول وقىعان مەكتەپ اۋدان عانا ەمەس, سول جىلدارى وبلىس بويىنشا ۇزدىك مەكتەپتەر قاتارىندا بولۋى دا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسقان ەدى. اتاپ ايتقاندا كوكتەرەك اۋلىنداعى (بىرلىك سەلوسى) س. كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ, راسىندا ءبىلىم جولىنداعى العاشقى باسپالداعىنداي بولدى.
وسى مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن جاس تالاپكەر الماتى قالاسىنداعى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ينجەنەر-مەحانيك دايارلايتىن فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ەدى. «ارۋ قالا – الماتىداعى ستۋدەنتتىك جىلدارىن ءبىلىم الۋعا عانا جۇمساپ قويماي, مۇرات قالماتاي رۋحاني جاعىنان دا بارىنشا جان-جاقتى ءىلىم جيناۋعا تىرىساتىن. سول كەزدەرى استانامىزدا كوپتەپ وتەتىن رۋحاني جيىندارعا قاتىسۋعا كۇش سالۋشى ەدى. اسىرەسە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ جاريالاعان عىلىمي تۇجىرىمدارى ستۋدەنت جىگىتتى ەرەكشە ويلاندىراتىن. قازاقتىڭ ءبىرتۋار عالىمى الكەي مارعۇلان كەيبىر لەكتسيالارىندا, كەزىندە ءوزى باسشىلىق ەتكەن وڭتۇستىك قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ مويىنقۇم اۋدانىنا بارىپ, العاشقى قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى ءبىراز تاريحي قالالار مەن قورعان, بەكىنىستەردىڭ سىرىن زەرتتەپ قايتقانىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇردە بايانداۋشى ەدى», دەپ اتاپ ايتىلعان «قازاقستاننىڭ التىن كىتابى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتە. بۇل كىتاپقا ەنگەن مۇرات باۋىرىمىز تۋرالى ماقالا «ەلەنگەن ەڭبەك» دەپ اتالادى. وكىنىشكە قاراي, اتالعان ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسى جايىندا قاراپايىم حالىق بىلە بەرمەيتىن. ال سول جىلدارداعى وقۋشى مۇرات بولسا, بۇل عىلىمي ساپار جونىندە (سول كەزدەرى كەڭشار باسشىلىعىنىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن) اكەسى سامبەتبايدان شەت جاعالاپ ەستىگەنى بار. بىراق رەسمي ماسكەۋ ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ شىنايى تاريحىن بۇرمالاپ «قازاقتاردا ءوز مەملەكەتى بولعان ەمەس, تەك پاتشالىق رەسەيگە قوسىلعاننان كەيىن عانا ۇلت ەكەنىن ءبىلدى» دەگەن ساياسات جۇرگىزىلىپ كەلگەن ەدى. وسىنداي جىمىسقى ساياساتتىڭ كەسىرىنەن الكەي مارعۇلان توبىنىڭ ارحەولوگيالىق ىزدەنىسى مەن جۇمىسى دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جالپى جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىستىرىلمادى. ياعني ارحەولوگيالىق اۋديتوريالار عانا قول جەتكىزە الاتىن, تارالىمى شەكتەۋلى عىلىمي باسىلىمداردا تام-تۇمداپ بولسا دا جارىق كورگەن-ءدى. سوندىقتان بولار ستۋدەنت مۇراتتىڭ رۋحاني تاڭعالىسىندا شەك بولمادى. «دەمەك اتالارىمىز ايتقان جانە ەرتىپ بارىپ بالالارعا كورسەتكەن كونە قالالاردىڭ ءۇيىندى جۇرتتارى تەرەڭ تاريحقا كۋا بولىپ جاتقان ەكەن عوي. ينستيتۋتتى بىتىرىسىمەن تۋعان ولكەمە بارىپ, ونىڭ ودان ءارى ماڭىزىنىڭ ارتىپ, گۇلدەنە تۇسۋىنە ءوز ۇلەسىمدى قوسۋىم كەرەك» دەگەن باياعى ارمانىنا ودان ءارى بەكي تۇسكەنى ەستە.
سونىمەن, 1977 جىلى ديپلومىن الىسىمەن مويىنقۇم اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە قاراستى ازاماتتىق قورعانىس شتاب باسشىسى قىزمەتىنە كىرىسىپ كەتكەن ەدى. وسى قىزمەتىنەن ءبىر كورىنىس ءالى كۇنگە ەلدىڭ ەسىندە. شالعاي اۋدانمەن اراداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسىنىڭ ورتالىعىنان مويىنقۇم اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى ورتالىعى فۋرمانوۆكا سەلوسىنا ياك-40 ۇشاعىنىڭ قاتىناۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك بولدى. وسى جۇمىستىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالعان مۇرات قالماتاي بارلىق مۇمكىندىكتى جۇمىلدىرىپ, ايانباي تەر توكتى. ۇشاقتىڭ قونۋ الاڭىن مىقتاۋدىڭ ءبىراز جولىن زەرتتەدى. الايدا العاشقى سىنامالىق بايقاۋ مۇنداي سۋسىمالى قۇمدى القاپقا ۇشاق قوندىرىپ, ۇشىرۋدىڭ اسا كۇردەلى شارۋا ەكەنىن كورسەتكەن ەدى. دەگەنمەن مۇرات سامبەتباي ۇلى العان باعىتىنان قايتپادى. «اكادەميك مارعۇلان ايتپاقشى, ءبىر كەزدەرى ساناۋلى قولىمەن كەلىپ, كەرەي – جانىبەك بابالارىمىز بولاشاق قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن قالاعان مويىنقۇم جەرىنە ءبىز ءتىپتى ۇشاق قوندىرا الماساق كىم بولعانىمىز؟» دەگەن بەرىك ۇستانىممەن جۇمىسىن تاباندى تۇردە ودان ءارى جالعاستىردى. ساناۋلى ايلار ىشىندە جاڭا ينجەنەرلىك-كونسترۋكتورلىق ىزدەنىس ءوز جەمىسىن بەرىپ, ۇشۋ-قونۋ الاڭى ىسكە قوسىلعان ەدى.
سونداي-اق جامبىل كەڭشارىنىڭ اۆتوگاراج مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن جىلدارى دا قاجىرلى ەڭبەككە تولى ەدى. سالعىرتتىقتىڭ سەبەبىنەن شاشىراپ كەتكەن اۆتوكولىكتەر مەن ولاردىڭ بولشەكتەرىن مۇقيات جيناقتاپ, اۋىل تۇرعىندارىنا زور قولعابىسىن تيگىزگەن-ءدى. ال 1987 جىلدان باستاپ, مويىنقۇم اۋداندىق اۆتوبازا مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن 10 جىلىنىڭ ورنى ءتىپتى ەرەكشە. اۋدانداعى بارلىق مالشىلاردىڭ جايلاۋى مەن قىستاۋىنا ولارعا قاجەتتى تۇرمىستىق جانە كاسىبي تاۋارلاردى ۋاقتىلى جەتكىزىپ تۇرۋدى تىكەلەي قاداعالاپ, قولىنان كەلگەن بارشا كومەگىن ايامايتىن. «سونداي قىزمەتتىك ساپارلارىندا بەس عاسىر بۇرىنعى, ىقىلىم زاماننان ەسكەرتكىش بولىپ قالعان «اياق اقتوبە», «بالا اقتوبە», «ورتا اقتوبە» قالالارىنىڭ جۇرتتارىن جاعالاپ ءوتۋشى ەدى. «قولدارىندا بىردە-ءبىر اۋىر تەحنيكاسى بولماعان اتا-بابالارىمىز مىنانداي ەرەكشە قالالاردى قالاي سالعان؟», دەپ قايران قالعانى ەسىندە. مۇرات سامبەتباي ۇلى وسىنداي رۋحاني ءوسۋى ارقىلى حالىققا قولعابىسىن تيگىزۋ ىسىنە ودان بەتەر ىقىلاسپەن كىرىسەتىن. تابيعاتىنان سابىرلى ءارى ىجداعاتتى مىنەزگە يە وسى ءبىر ەڭبەكقور جان ەكىنشى جاعىنان تىم بيازى دا ەدى. الگىندەي رۋحاني شيرىعىس پەن ادامگەرشىل ۇمتىلىس ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى جانارتاۋلارداي ەدى. ال كۇندەلىكتى ومىردە مۇرات قالماتاي – ءوز ەڭبەگىن ەشكىمگە مىندەت ەتپەيتىن, اتاق-داڭققا ۇمتىلمايتىن, ىقپالدىلارعا جاعىنا قويمايتىن قوڭىر مىنەزدىڭ يەسى. وسىلايشا, ول 1997 جىلعا دەيىن مويىنقۇم اۋدانىنىڭ وركەندەپ وسۋىنە, وتباسىلارىنىڭ باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسا ءبىلدى», دەلىنگەن «قازاقستاننىڭ التىن كىتابىندا».
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇرات سامبەتباي ۇلى قىزمەتىن كورشىلەس شۋ اۋدانىندا جالعاستىردى. بۇل ەكى اۋدان 1965 جىلعا دەيىن ءبىرتۇتاس شۋ اۋدانى, ونىڭ ورتالىعى بىرلىك اۋلى بولاتىن. ءدال سول بىرلىك اۋلى, ياعني كوكتەرەك كەڭشارىنداعى مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاپ, ونى ۇزدىك بىتىرگەنى دە كەيىپكەرىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىققا دەگەن قۇرمەتىن ۇستەي تۇسسە كەرەك. «ەڭ باستىسى, تاريحي جاعىنان دا بۇل قوس اۋدان ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس. اتاپ ايتقاندا, العاشقى قازاق حاندىعى شۋ وزەنىنىڭ ورتا جانە تومەنگى ساعاسىندا قۇرىلعان ەدى عوي. كەلەسى بايلانىس – اتاقتى اڭىراقاي شايقاسى تاريحى. ول ايماق شامامەن قورداي جەرىندەگى اڭىراقاي تاۋلارىنان باستالىپ, شۋ القابىن قامتي ءوتىپ, سوناۋ مويىنقۇم تورىندەگى حانتاۋى بوكتەرىنە دەيىن جالعاسىپ, جەڭىسپەن اياقتالعانى بەلگىلى. قازىرگى قورداي, شۋ جانە مويىنقۇم اۋداندارى دالاسىندا. عۇلاما تاريحشى مۇحامەد-حايدار ءدۋلاتيدىڭ جازۋىنشا, اڭىراقاي شايقاسى 1456 جىلى ورىن العان ەكەن», دەپ سيپاتتالعان «التىن كىتاپتا». جاستايىنان تاريحي ساباقتاستىققا جانى جاقىن بولىپ وسكەن سامبەتباي ۇلى, سوندىقتان دا اتالعان شەجىرەلى جەرگە دە ءوز ماڭداي تەرىن سىڭىرگەندى ءجون كورسە كەرەك.
مۇرات سامبەتباي ۇلى ۇرپاقتارىنىڭ ەلشىل, رۋحاني جاعىنان باي بولىپ وسۋىنە ۇنەمى كۇش سالىپ وتىرادى. اياۋلى جارى ءشاربانۋ لاتىپقىزى ەكەۋى بالالارى مەن نەمەرەلەرىن ەڭبەكقورلىق پەن ادالدىققا باۋلىدى. ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جانىن قۇربان ەتكەن قايرات رىسقۇلبەكوۆتەي ەسىل ەردىڭ ءوز اۋلىنان ەكەنىن ولار ماقتان تۇتادى. ەكى مارتە ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆ پەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ەڭبەك ەتۋىنە جاعداي جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعانىنا كەيىپكەرىمىز ۇنەمى شۇكىر ەتەدى.
نۇرلىتاي ۇركىمباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
