نۇرجان نۇرجىگىتوۆ,
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ مادەنيەتىن ەنگىزۋ جانە وعان ۇقىپتى قاراۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس. وسى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق جاۋاپتى سالا ورگاندارى جۇمىلا كىرىسۋى كەرەك.
ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ سۋ ۇنەمدەۋ باعىتىندا قانداي جۇمىس اتقارىپ جاتقانى تۋرالى ايتساق, ءبىرىنشى كەزەكتە پارلامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزىلگەن جاڭا سۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل – بىرقاتار اۋقىمدى جاڭاشىلدىقتى قامتيتىن جانە سۋ زاڭناماسىن وزەكتەندىرۋگە ارنالعان ىرگەلى قۇجات. جاڭا كودەكستىڭ ماقساتى – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سۋدى پايدالانۋدىڭ قاۋىپسىز دەڭگەيىنە قول جەتكىزۋ جانە سونى ۇستانۋ. وسىعان دەيىن سۋ ەكونوميكالىق پايداعا قول جەتكىزۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلگەن ەدى. سوندىقتان قۇجاتتىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا وزەن, كول جانە تەڭىز ەكوجۇيەسىن ساقتاۋعا قاجەتتى سۋ اعىنىن ەسكەرىپ, حالىق پەن ەكونوميكا سالالارىنىڭ قاجەتتىلىگىنە سايكەس سۋ الۋدىڭ رۇقسات ەتىلگەن كولەمى قايتا ەسەپتەلمەك. سونداي-اق جاڭا قۇجاتتا كاسىپورىنداردىڭ سۋ ۇنەمدەۋىنە, ونى تازارتۋىنا, قايتا پايدالانۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى اۋىز سۋدى ۇدايى پايدالانعاندىقتان, سۋدى قايتا پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدىڭ شۇعىل قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
سۋ ۇنەمدەۋ مادەنيەتىنە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك پەن باقىلاۋ اسا قاجەت ەمەس. سول سەبەپتى جاڭا سۋ كودەكسىندە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا سۋ رەسۋرستارىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋگە اككرەديتاتسيا بەرۋ ءتارتىبى جازىلعان. بۇل جەردە مينيسترلىكتىڭ باسسەيندىك ينسپەكتسيالارىنا قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى بەرىلەدى, ولاردىڭ شتاتى 1,5 ەسە ۇلعايىپ, ءار وبلىس ورتالىعىندا بولىمشەلەرى اشىلادى.
ەلىمىزدە سۋ تۇتىنۋ مادەنيەتىن ەنگىزۋگە قاتىستى الدىڭعى قاتارلى ەلدەر تاجىريبەسىنە نازار اۋداردىق. اتاپ ايتقاندا, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىنداعى ەۋروپا مەن الەمدەگى ەڭ پروگرەسسيۆتى ەلدەردىڭ ءبىرى گەرمانيانىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەدىك. بۇل تەك سۋ نىساندارىن قورعاۋ ەمەس, اۋىز سۋدى ۇنەمدەۋگە, سۋدى ونەركاسىپتە ءتيىمدى تۇتىنۋعا دا قاتىستى. گەرمانيانىڭ سۋ زاڭناماسىنا سايكەس سۋ تابيعاتتىڭ ءبىر بولىگى, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىك كەڭىستىگى رەتىندە قورعالادى. نەمىستىڭ سۋ تۋرالى زاڭىنىڭ نەگىزگى قاعيداسى – «ارنايى رۇقسات ەتىلمەگەن نارسەگە تىيىم سالىنادى». وسىنداي الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى زەردەلەي وتىرىپ, سۋ كودەكسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇستىك. قۇجاتتىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا سۋدى سارقىلۋدان, لاستانۋدان, بىتەلۋدەن قورعاۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.
سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدى پايدالانۋعا وراي ناقتى قادامداردى بەلگىلەۋگە مينيسترلىك 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىن ازىرلەپ, قۇجات ۇكىمەتپەن كەلىسىلدى. جول كارتاسى سۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ, شارۋالارعا ارنالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ, زاماناۋي ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, نەعۇرلىم ۇنەمدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنا كوشۋ تۋرالى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرادى. سونداي-اق جول كارتاسىندا كاسىپورىنداردا سۋدى قايتا پايدالانۋدى ەنگىزۋ, كوممۋنالدىق سۋمەن جابدىقتاۋدى ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىمەن تولىق قامتۋ, ءىرى ەلدى مەكەندەردە تازارتىلعان سارقىندى سۋلاردى قايتا پايدالانۋ, شىعىندى ازايتۋ, سۋ رەسۋرستارىن تۇتىنۋ مادەنيەتىن ەنگىزۋ جازىلعان. قۇجات ەلدەگى سۋ سالاسىنىڭ بارلىق باعىتىن قامتيدى. سۋدى كاسىپورىندار مەن شارۋالار عانا ەمەس, بارلىق تۇرعىن ۇنەمدەۋگە ءتيىس. سوندىقتان جول كارتاسىنا ازاماتتار اراسىندا سۋعا ۇقىپتى قاراۋ مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋ بويىنشا دا ءىس-شارالار ەنگىزىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋگە ىنتالاندىرۋ شارالارى ازىرلەنىپ جاتىر. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, ەگىستىكتەرگە سۋ ۇنەمدەۋگە قاتىستى جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا جانە ورناتۋعا ارنالعان شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ مولشەرىن 50%-دان 80%-عا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلاندى. ال جاڭا سۋ كودەكسىندە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋگە بايلانىستى شارۋاعا سۋبسيديا جانە سۋ بەرۋ قىزمەتىنە تومەندەتىلگەن تاريف تۇرىندەگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى كوزدەلگەن. سونداي-اق سۋارمالى سۋ تاريفتەرىن داقىل تۇرىنە جانە تۇتىناتىن سۋ كولەمىنە قاراي ەسەپتەۋ ۇسىنىلىپ وتىر. وسى جەردە «قازسۋشار» مەملەكەتتىك كاسىپورنى سۋارۋ ماۋسىمىنا دايىندىق اياسىندا تىكەلەي كەلىسىمشارت جاسايتىنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بۇل ورتاداعى دەلدالدارسىز جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, سول ارقىلى قىزمەت قۇنى دا تومەندەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ءاربىر وڭىرگە سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەلەرى ورناتىلعان الاڭدار ۇلەسىن ارتتىرۋعا قاتىستى ناقتى ينديكاتورلار بەرىلدى. وسىعان ساي 2030 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي سۋارمالى جەردىڭ 50%-دان استامىن سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىمەن قامتۋ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە جىلىنا 2,2 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن سۋ ۇنەمدەۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەكىنشىدەن, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىندا شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيالارمەن تۇراقتى تۇردە كەلىسسوز جۇرگىزىلەدى. جامبىل, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىسىندا كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپ, فەرمەرلەرگە سۋدى ۇنەمدەۋ سالاسىندا بىرقاتار ۇسىنىس ايتىلدى.
ەلدە سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ بارىسىندا جەراستى سۋىن يگەرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. الايدا جەراستى سۋىنىڭ قورىن يگەرۋ ولاردى باقىلاۋسىز پايدالانۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. گيدروگەولوگيالىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ جانە جەراستى سۋ رەسۋرسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋگە بايلانىستى ۇلتتىق گيدروگەولوگيالىق قىزمەت قۇرىلدى.
جەراستى سۋلارىن ماقساتتى پايدالانۋدى مينيسترلىكتىڭ باسسەيندىك ينسپەكتسيالارى دا قامتاماسىز ەتەدى. مىسالى, بىلتىر جامبىل وبلىسىنىڭ وزىندە شاعىن بيزنەس نىساندارىنىڭ جەراستى سۋلارىن زاڭسىز پايدالانۋدىڭ 14 جاعدايى انىقتالدى. قوعامدىق مونشالار, كولىك جۋ ورىندارى جانە وزىنە-ءوزى قىزمەت كورسەتەتىن كولىك جۋ ورىندارى سىندى بارلىق قۇقىق بۇزۋشىلارعا ايىپپۇل سالىنىپ, تولىعىمەن ءوندىرىلدى.
قازاقستان بويىنشا 55 تەكسەرىس جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە 103 بۇزۋشىلىق انىقتالدى. ولار – سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىسى مەن قۇرىلعىسىن پايدالانۋ ءتارتىبىن بۇزۋ, سۋ ۇڭعىمالارىن زاڭسىز بۇرعىلاۋ جانە جەراستى سۋىنىڭ سۋ جيناعىشتارىن سالۋ, سۋدى باستاپقى ەسەپكە الۋ, ونى پايدالانۋ قاعيدالارىن بۇزۋ, ەسەپكە الۋ دەرەكتەرىن بۇرمالاۋ, سۋ نىساندارىن زاڭسىز باسىپ الۋ, بەلگىلەنگەن ليميتتەردەن ارتىق سۋ الۋ, ت.ب بۇزۋشىلىقتار اشكەرە بولعان.
تۇتىنۋ جانە سۋعا ۇقىپتى قاراۋ مادەنيەتى – كۇندەلىكتى ومىردەگى سۋدى ۇنەمدەۋ عانا ەمەس, ماڭىزدى نىسانداردى – كولدەر, وزەندەر, تەڭىزدەردى قورعاۋ. مىسالى, جىل سايىن كاسپي تەڭىزىندەگى سۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. سوندىقتان كاسپي تەڭىزىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلىپ جاتىر. جىل باسىندا ۇكىمەت مينيسترلىك ازىرلەگەن ينستيتۋت قۇرۋ تۋرالى قاۋلىنى بەكىتتى. ينستيتۋت كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق, سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ پروبلەماسىن, يتبالىقتار مەن بالىقتاردىڭ جاپپاي قىرىلۋ سەبەپتەرىن, يتبالىقتار پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن, يحتيوفاۋنانى, كاسپي سۋ ايدىنى مەن جاعالاۋىن زەرتتەيتىن بولادى. تاعى ءبىر باعىت – كاسپي بويىنشا شەكارالاس باسقا دا مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتپەك.
ينستيتۋت كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكوجۇيەسى تۋرالى شىنايى, تاۋەلسىز اقپارات بەرەدى. ال ودان الىنعان دەرەكتەر مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ كەشەندى شارالار قابىلداۋىنا نەگىز بولادى. عىلىمي ۇيىم قۇرۋ ارقىلى كاسپيدى ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق جانە ۇلتتىق مىندەتتەمەلەردى تولىق كولەمدە ورىنداۋعا دا مۇمكىندىك تۋادى.
بيىلدان باستاپ قازاقستان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن باسقارادى. ەلىمىز الداعى ءۇش جىلدا ۇيىمعا توراعالىق ەتەدى, ال مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن حاقق پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
سۋعا دەگەن ۇنەم ترانسشەكارالىق سۋدى ۇقىپتى پايدالانۋعا دا قاتىستى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى حالىقارالىق سۋ اعىندارىن كەمە قاتىناسىنان باسقاشا پايدالانۋ تۇرلەرىنىڭ قۇقىعى تۋرالى كونۆەنتسيا اياسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋىن پايدالانۋ ماسەلەسىن شەشۋگە نيەتتى. بيىل 25 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى اتالعان كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. كونۆەنتسيا – ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ, كولدەردىڭ, ولارمەن بايلانىستى جەراستى سۋىنىڭ ءادىل ءبولىنۋىن قامتيتىن, سونداي-اق ولاردى پايدالانۋدى رەتتەيتىن حالىقارالىق قۇجات. قازىرگى ۋاقىتتا كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى 37 مەملەكەت بار.
كونۆەنتسياعا سايكەس مەملەكەت ءوز اۋماعىندا حالىقارالىق سۋ اعىنىن پايدالانۋ كەزىندە باسقا مەملەكەتتەرگە زيان كەلتىرمەۋگە قاتىستى قاجەتتى ءىس-شارالار قابىلدايدى. سونداي-اق سۋ اعىنى, سۋ ساپاسى جانە ءتيىستى بولجامدار تۋرالى قولجەتىمدى دەرەكتەرمەن تۇراقتى تۇردە ءبولىسىپ وتىرادى. مۇندايدا مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىنە كەڭەس بەرەدى, جوسپارلانعان ءىس-شارالاردىڭ حالىقارالىق سۋ اعىنىنا اسەرى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزەدى.
كورشى ەلدەرمەن اقپارات الماسۋ ماقساتىندا قازاقستان مەن وزگە مەملەكەتتەر پايدالاناتىن ترانسشەكارالىق سۋ كولەمى ولشەيتىن ارنايى قوندىرعىلار ورناتۋ جوسپارلاندى. بۇل ماسەلە بويىنشا وزبەكستانمەن ورتاق كەلىسىم بار. باسقا مەملەكەتتەرمەن دە وسى باعىتتا كەلىسسوز جۇرگىزىلمەك.
جوعارىدا ايتىلعان بارلىق ماسەلە ەلىمىزدەگى سۋ سالاسىنىڭ بارلىق باعىتىن قامتۋعا ارنالعان. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىس سۋدى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن كەڭىنەن ەنگىزۋ جانە وعان ۇقىپتى قاراۋ ءۇشىن قاجەت. ءارى مۇنى ىسكە اسىرۋ – ازاماتتاردىڭ سۋ رەسۋرسىنىڭ قۇندىلىعى تۋرالى ءبىلىمىن ارتتىرۋعا, ونى ۇنەمدەۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ قولىنان كەلەتىن بورىش ەكەنىن سەزىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
