م ۇلىكتى ساقتاندىرۋدىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟

سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي زالالدى وتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىنە بايلانىستى ءوز ۇسىنىسىن جاريا ەتتى.

­«حالىقتىڭ باسپاناسىن ساق­­تاندىرۋعا ىقىلاس تانىت­پاي­­تىنىن ءتۇسىنۋ قيىن. مەم­لە­كە­تى­مىز­دىڭ الەۋ­مەت­تىك باعىتقا باسىمدىق بەرەتىن ساياساتى وسى سەگمەنتتىڭ نارىق جولىمەن دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. توتەنشە جاعداي كەزىندە زارداپ شەككەندەرگە مەملەكەت پەن قام­قور جانداردىڭ ۇنەمى قولداۋ كورسەتەتىنىنە ادامدار ۇيرەنىپ قالعان. مەملەكەتتىڭ رەسۋرستارى شەكسىز ەمەس. توتەنشە جاعداي ورىن العان ۋاقىتتا ۇكىمەتتىڭ رەزەرۆتەگى قوسىمشا قارجى كوز­دە­رى­نىڭ ءوزى جەتپەي قالاتىن كەزدەر بولاتىنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى», دەگەن ەدى سەناتور.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, شەتەلدىك ساق­تان­­دىرۋ كومپانيالارىندا تاۋەكەلدەر قايتا ساقتان­دى­­رىلادى. قايتا ساقتاندىرۋ تەتىك­تەرىنىڭ كومەگىمەن الەمنىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندەگى كومپانيالار تاۋەكەلدەردى ءوزارا ءبولىسىپ, زارداپ شەككەندەرگە ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنىڭ ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

«حالىقارالىق تاجىريبە كور­سەتكەندەي, اپاتتىق تاۋەكەلدى ساقتاندىرۋدىڭ بارلىق ءساتتى ۇلگىسى ىقتيمال شىعىنداردىڭ وراسان زور كولەمىنە بايلانىستى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپ­تەس­تىگى قاعيداتى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى دەپۋتات.

ول تۇيتكىلدى بىلاي تارقاتۋ قاجەت دەيدى:

• ەلى­مىزدەگى ساقتاندىرۋ جۇ­يە­­سىن جەتىلدىرۋ جانە تۇرعىن ۇي­­لەردى مىندەتتى ساقتان­دىرۋ مۇم­كىندىگى بويىنشا حالىق­ارا­لىق ۇيىم وكىلدەرى, ساراپ­شى­لاردىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرۋ­دى قاراستىرۋ;
• وتاندىق ساقتاندىرۋ كوم­پا­نيا­لارىنىڭ توتەنشە جاع­دايلار شىعىنىن وتەۋگە قاتىستى الەۋەتىنە ساراپتاما جاسالىپ, ولاردىڭ جارعىلىق قورلارىن كوبەيتۋ جاعدايىن زەردەلەۋ;
• ازاماتتارعا توتەنشە جاع­داي­لار قاۋپى تۋرالى الدىن الا ۇدايى ەسكەرتىپ, تۇرعىنداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, ويعا العان شارالاردى قول­دانۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋ­دى قاراستىرۋ. پرەزيدەنتتىڭ وسى ورايداعى تالابى جەكە زاڭ­نا­مالىق نورمادا كورسەتىلۋ مۇم­كىن­دىگىن ويلاستىرۋ.
• تابيعي اپاتتار سالدارىنان كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدى ازاماتتاردىڭ مەنشىگىنە بەرۋدىڭ ناقتى ءتارتىبىن رەتتەۋ, حالىقتى تابيعي اپاتتاردان, ونىڭ ىشىندە سۋ تاسقىنىنان ساقتاندىرۋ مەن قورعاۋعا باعىتتالعان ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى قاراستىرۋدى ۇسىندى.

2024 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىن­دا وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا م ۇلىكتى ەرىكتى ساقتاندىرۋ شارتتارى 77,3 پايىزعا وسكەن. ساقتاندىرىلعان تۇرعىن ۇيلەر سانى بويىنشا استانا كوش باستاپ تۇر. ونىڭ ۇلەسىنە جاڭا ساقتاندىرۋ شارت­تارىنىڭ جارتىسى – 50,4 پايىزى تيەسىلى. الماتىنىڭ ۇلەسى– نەبارى 14,85 پايىز. الايدا سۋ باسقان ايماقتاردا جەكە م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ دەڭگەيى وتە تومەن – 1 پايىزدان دا از.

سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا تۇرعان الماتى قالاسىندا جەر سىلكىنىسى ۇنەمى بولىپ تۇرادى. جەر سىلكىنىسىنەن ساقتاندىرۋ ءۇردىسى قالىپتاسا قويعان جوق. دەگەنمەن ازاماتتار جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرىن اپاتتىڭ وسى تۇرىنەن ساقتاندىرعان بولسا, اپات سالدارىنان تۇرعىن ۇيگە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋگە بولار ەدى دەيدى ماماندار. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, بىزدەگى بارلىق جىلجىمايتىن تۇرعىن ءۇي نىساندارىنىڭ 2 پايىزدان از كولەمى عانا ساقتاندىرىلعان. جىل باسىندا ورىن العان قاتتى دۇمپۋلەردەن كەيىن تۇرعىن ءۇيدى ەرىكتى ساقتاندىرۋعا ءوتىنىش بىل­دىر­گەندەر سانى ارتقان كورىنەدى.

بۇعان دەيىن تۇرعىن ءۇيدى ساق­تان­دىرۋ كوبىنە يپوتەكالىق نەسيەلەۋ شەڭبەرىندە عانا جۇر­گىزىلەتىن. جاقىندا دەپۋتات­تار­دىڭ تۇرعىن ۇي­لەردى مىندەتتى ساق­تاندىرۋعا الۋ تۋرالى باس­تاماسىنان كەيىن توتەنشە شى­­عىنداردى وتەۋ تۇر­عى­سى­­نان وتاندىق ساق­تان­دىرۋ كومپانيالارىنىڭ مۇم­كىندىك­­­تە­رىنە تالداۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن ۆەدومستۆو­­ارالىق كوميسسيا قۇ­رىل­­عان ەدى. الايدا ساقتاندىرۋ نا­رى­­­عىنىڭ وكىلدەرى بۇل ماسەلەنى قولعا الماس بۇرىن تۇرعىن ءۇي جايىن, ساقتاندىرۋ سوماسى مەن قانداي تابيعي اپاتقا تاپ بول­عا­نىن ناقتىلاۋ كەرەكتىگىن ايتادى.

ساقتاندىرۋشىلار قاۋىم­داس­­تىعىنىڭ توراعاسى ۆيتالي ۆەرەۆكيننىڭ ايتۋىنشا, م ۇلىكتى ساقتاندىرۋ ارقىلى م ۇلىكتەن تولىق ايىرىلۋ قاۋپىن ازايتۋعا, زالال­دىڭ ورنىن تولتىرۋعا مۇم­كىندىك بار.

«نەگىزىنەن بەلگىلى ءبىر وڭىر­دە تۇرعىن ءۇيدى ناقتى قان­داي جاعدايدان ساقتاندىرۋ قاجەت­تىگىن, ساقتاندىرۋ جاعدايى تۋىن­داعاندا قاراجاتتى قايدان الۋ­عا مۇمكىندىك بار دەگەن ماسە­لە­لەردى شەشىپ الۋ كەرەك. ويت­كەنى بيىلعىداي زارداپ شەككەن 13 مىڭ ۇيگە تولەم جاساۋعا ساق­تان­دىرۋ كومپانيالارىنىڭ شاماسى جەتپەيدى. ەلدە تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتىڭ سالدارىن جويۋعا باعىتتالعان ارنايى ساقتاندىرۋ قورىن قۇرۋ ازىر­گە قاجەتسىز. سەبەبى بىزدە ازىر­گە ساق­تان­دىرۋ نارىعى دامى­عان ەل­دەر­دەگىدەي بىلىكتىلىك جەت­كى­لىك­سىز», دەيدى ۆ.ۆەرەۆكين.

كەيبىر ساراپشىلار رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە قۇرىلىس جۇر­گىزىپ, كەيىن مەملەكەتتەن وتەماقى تالاپ ەتكەن حالىقتىڭ شاعىمى زاڭ شەڭبەرىنە سىيمايدى دەيدى. سوندىقتان بۇل جەردە تەك حالىق ەمەس, سول ءۇيدى رۇقسات ەتىلمەيتىن جەرگە سالۋعا جول بەرگەن جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ دە قىزمەتتەرىن قاتاڭداتۋ شارت.