«مەن كەلەم تاۋ ىشىندە
تۇندەلەتىپ,
ايماقتى كۇڭىرەنتىپ, ولەڭدەتىپ.
استىمدا اق بوز اتىم
سىلاڭ قاعىپ,
جالتاقتاپ قۇلاقتارىن
ەلەڭدەتىپ»,
دەپ باستالاتىن ساكەننىڭ «تاۋ ىشىندە» ءانى ويعا ورالادى. ايىرماشىلىعى سول, ەكسپەديتسياعا شىققان تىلشىلەر قاۋىمى اق بوز اتتى تەمىر تۇلپارعا الماستىرعان.
اۋدەم جەردەگى بيىك جارتاستارعا ءسات سايىن جاقىنداپ كەلەمىز. ال وركەش-وركەش جوتالار جاسىل قۇراقتى جامىلىپ قالىڭ ۇيقىدا جاتقانداي كەيىپ تانىتادى. سىڭعىرلاعان بۇلاقتار بىزگە بەيمالىم تىلدە ءان سالىپ تۇرعانداي كۇي كەشەسىڭ. ال بالعىن اۋا بويىڭدى بالقىتا تۇسەدى. قۇمارلانا جۇتقان سايىن مەيىرىڭ قاناتىنداي.
جىلانداي يرەلەڭدەگەن جولدىڭ ءبىر بولىگى ارتتا قالدى. «بۇركىتساي» كوز ۇشىنان الىستاپ بارادى. كەلەسى ءبىر ويپات جەرگە جەتتىك. انەبىر وزەننىڭ تۇسىنداعى قازاق ۇيلەردەن قازاقى قوڭىر تىرشىلىكتىڭ لەبى ەسەدى. ءتۇتىنى بۇلتقا قاراي جوڭكىلگەن ساق مونشاسى تۇر. مۇندا مەرەيلى مەركىنىڭ ءتۋريزمىن تىكتەيمىن دەپ نيەت ەتكەن دۋلات مارات ۇلى قونىستانىپتى. ءتورت ت ۇلىگىن ورگىزىپ وتىر.
مەركى اۋدانى اكىمدىگى ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسياعا كەلگەن ارىپتەستەر دۋلاتتىڭ تۇششىمدى اڭگىمەلەرىنە قانىقتى. جىگىتتەر «بۇركىت ۇيا» سايىنىڭ اتاۋى نەمەن استاسىپ جاتقانىن بىلگىسى كەلدى. اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدان دۋلات جالىقسىن با؟ تاپتىشتەپ تۇرىپ ايتىپ بەردى. د.مارات ۇلى كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, وسى ماڭداعى بيىك جارتاستارعا قىراندار ۇيا سالعان. سول ۇيادان قانات قاققان «الاتاۋ» اتتى بۇركىتتىڭ بالاپانى بۇل كۇندە دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنىندا توپ جارىپ, بىرنەشە رەت جۇلدەگە ءىلىنىپتى. قۇستىڭ تورەسى ءجيى ۇيا سالعان سوڭ جەرگىلىكتى جۇرت بۇل ماڭدى «بۇركىت ۇيا» دەپ اتاعان ەكەن. تابيعات اياسىندا از كەم تىنىستاعان تىلشىلەر ساپارى ارمەن قاراي جالعاستى.
«بۇركىت ۇيانىڭ» تابيعاتى دا كوزدىڭ جاۋىن الادى. وسى ماڭداعى شاتقالدان وڭتۇستىككە كوز جۇگىرتسەڭ, الاتاۋدىڭ كوك تىرەگەن شىڭدارىن كورەسىڭ. تاريحي جەردى حالىق اۋىزەكى تىلدە «لەدنيك» دەپ اتاپ كەتكەن. باۋىرىن جىل ون ەكى اي مۇزدىق باسىپ جاتاتىن ولكەنى جەرگىلىكتى جۇرت «ماڭگى مۇزدىقتار مەكەنى» دەپ بىلەدى.
مەركى وزەنى وسى مۇزدىقتاردان باستاۋ الادى. تىلشىلەر دە الاتاۋدىڭ اق باس شىڭىنا اينالعان مۇزدىقتاردى كورۋگە اسىعىپ وتىر. سول ارقىلى الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە ورنالاسقان مەركى اۋدانىنىڭ تىلسىمعا تولى, تاريحي جادىگەرگە باي تابيعاتىن كوزبەن كورگىسى, تۇيسىكپەن سەزىنگىسى كەلەدى.
ەل ىشىندە «تامىز ايىندا قارى قۇرتتايدى» دەپ ايتىلاتىن مۇزدىقتارعا جەتۋ – وڭاي ءىس ەمەس. جولدىڭ مەحناتى اۋىر. جولدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ارتتا قالعانىمەن, قالعان ءتورت شاقىرىمدى جاياۋ ءجۇرىپ ءوتۋ كەرەك. تاۋەكەل ەتپەي ءىس ءبىتسىن بە؟ اتموسفەرالىق قىسىم وزگەرگەنىنە قاراماستان, جۋرناليستەر قالعان جولدى جاياۋ ءجۇرىپ, ارتتا قالدىردى.
مۇنداعى تابيعاتتىڭ سۇلۋلىعىن سوزبەن سۋرەتتەۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن پەيزاج تۇڭعيىعىنا تارتا تۇسەدى. ال تامىز ايى كەلگەندە قاردىڭ قۇرتتاۋى تابيعاتتىڭ تىلسىمى ەمەي نەمەنە؟ ءبىز سولاي توپشىلادىق. بالكىم اقىلى اسقان عالىمدار ءبىر بايلام جاسار. ۋاقىتى كەلگەندە تولىعىراق تۇسىندىرەر.
مۇنداعى اسپانتەكتەس شىڭداردىڭ ورتاسى جازىق كەلگەنىمەن, ماڭايىن سىرەسكەن مۇز باسىپ تۇر. ال ەكى شاتقالدىڭ ورتاسىنداعى كيمەشەك كيگەن كەيۋانانىڭ كەلبەتى ويىڭدى سان-ساققا جۇگىرتەدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دەمەي كور مۇنى. مۇز قۇرساۋىنداعى تابيعات تاماشاسىنىڭ كىرپىك قاقپاي تۇرعان كۇزەتشىسى مە دەرسىڭ.
ءارلى-بەرلى جۇرگەندە وزەن-بۇلاقتاردىڭ داۋىسى مەن تاۋ اۋاسىنان سان ءتۇرلى دىبىستى قۇلاعىڭ شالادى. تىلسىمعا تولى تابيعاتتىڭ تاماشاسى تاڭداي قاقتىرادى. مۇزدىقتاردىڭ ماڭىنا بارعاندا ادام جانى بەيمالىم ءبىر عاجاپ كۇي كەشەدى.
مەركىنى جۇرت نەگە «جەردىڭ كوركى» دەيتىنىن وسىندايدا تۇسىنەسىڭ. ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان ولكەنىڭ تاپ ءوزى. ەكسترەمالدى ءتۋريزمدى وركەندەتۋگە دە سۇرانىپ تۇرعان سەكىلدى. دەرەككە سەنسەك, مۇندا كىسى تابانى تيمەگەن ونداعان شىڭ بار كورىنەدى.
جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاراپ جاتۋعا ۋاقىتى جوق. ءتاڭىر تارتۋ ەتكەن تاماشا ايماقتا ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزىپ, تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋعا قامدانىپ وتىرعان سىڭايلى.
اۋدان اكىمى جورابەك باۋبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەركى جەرىندە ەتنوگرافيالىق, ەكولوگيالىق جانە ەكسترەمالدى ءتۋريزمدى وركەندەتۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر ەكەن. مۇنداعى شاتقالدارىنىڭ ەتەگىنەن باستاپ, سوناۋ تاۋ توبەسىندەگى جايلاۋلارعا دەيىن ورنالاسقان كيىز ۇيلەر مەن دەمالىس ورىندارىن, ەتنواۋىلداردى كورىپ, ءبىرىنشى باعىت بويىنشا جۇمىس جولعا قويىلعانىن باعامداۋ قيىن ەمەس. جورابەك نۇرمەرگەن ۇلى دەمالىس كۇندەرى تاۋلى ايماقتاعى دەمالىس ورىندارىنا 2 500-3 000 ارالىعىندا دەمالۋشىلار كوتەرىلەتىنىن ايتىپ وتىر.
مۇندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ولكەنىڭ تابيعي كەلبەتىن ساقتاۋ, ادامي فاكتورلارعا جول بەرمەۋ جۇمىستارى نازارعا الىنعان. اۋدان اكىمىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تاۋلى ايماقتاعى ورمان شارۋاشىلىعىنا قاراستى 103 مىڭ گەكتار القاپتان ۇلتتىق ساياباق اشۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن, قازىر قۇجاتىن راسىمدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ۇلتتىق پارك تىنىشتىق ايماعى, شارۋاشىلىق ايماعى جانە تۋريستىك ايماق سىندى 3 بولىكتەن قۇرالادى. 32 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن تىنىشتىق ايماعىندا قار بارىسى, ارقار, ۇلار سىندى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگەن جانە تاعى باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستاردىڭ كوبەيۋىنە جاعداي قاراستىرىلماق. شارۋاشىلىق ايماعىنا جاز ايلارىندا ءتورت ت ۇلىگىن قۇمدا قىستاتقان مالشى قاۋىم كوتەرىلەتىن بولسا, تۋريستىك ايماقتا ەتنوستيلدە دەمالىس ورىندارىن, بيزنەس نىساندارىن قۇرۋعا نيەت بىلدىرگەن ينۆەستورلار مەن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتىلمەك.
اۋدان باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مەركىدە ءۇش كۇندىك رەسپۋبليكالىق الپينيستەر فەستيۆالى وتكىزىلىپتى. ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان كەلگەن الپينيستەر ماڭگى مۇزدىقتارداعى بيىكتىگى 3 مىڭ مەتردەن اساتىن 4 شىڭدى جاڭادان باعىندىرىپ, ولارعا جاڭا اتاۋ بەرگەن.
بۇل اۋدان باسشىلىعىنىڭ مەركىدەگى ەكسترەمالدى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا قولعا العان ءىس-شارالاردىڭ باستاماسى ەكەن. بىلتىر باستالعان فەستيۆال ءداستۇرلى تۇردە بيىل دا جالعاسىن تابادى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, مەركىنىڭ ماڭگى مۇزدىقتارىندا ءالى باعىندىرىلماعان بيىكتىگى 3 مىڭ مەتردەن اسىپ, 4 مىڭ مەترگە بارىپ جىعىلاتىن 20 شىڭ بار. وسى شىڭداردى باعىندىرۋ ماقساتىندا الپينيستەر فەستيۆالى تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىلماق.
مەركى دەسە, قاراقىستاق ۇستىرتىندەگى كوككول تۋرالى ءسوز قوزعاماۋ مۇمكىن ەمەس. ەكسپەديتسيانىڭ سوڭعى كۇنىندە تىلشىلەر قۇپياسى كوپ كولگە باردى. ورتالىقتان كولگە دەيىنگە ارالىق 150 شاقىرىمدى قۇرايدى. وعان باراتىن بىرنەشە باعىت بولعانىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلار ويراندى ارقىلى كوتەرىلگەندى ءجون دەپ تاۋىپتى.
اۋليەكول جايىندا ونداعان ماقالا جازىلعان. ايتكەنمەن كوككولدىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە اشىلعان جوق. بىلەتىندەر كولدىڭ زۇمىرەت سۋى ءتۇپسىز تەرەڭدە دەسەدى. مەركىلىكتەردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا بەيمالىم ءبىر ماق ۇلىقتىڭ مەكەندەيتىنى تۋرالى ءاپسانا تاراعان. ءتىپتى ۇستىنەن ۇشقان قۇس تا, جاعاسىنا جاقىنداعان اڭ دا, سۋ ىشۋگە بارعان مالدىڭ دا عايىپتان جوعالىپ كەتەتىنى تۋرالى اڭىز جەتكىلىكتى.
ءبىر قىزىعى, مۇندا اۋليەكولمەن قاتار, «تامىرلى كول», «سارى كول», «بۇزىلعان كول», «استاۋ كول» دەگەن تاعى دا ءتورت كول جاتىر. ولاردىڭ دا سۋى بىرقالىپتى, دەڭگەيى وزگەرمەيدى. بۇل كولدەر تۋرالى ەل ىشىندە ايتىلاتىن مىڭ ءتۇرلى اڭگىمە بار دەمەسەك, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلگەن دەپ تولىق ايتا المايمىز.
ول از دەسەڭىز, قاراقىستاقتاعى ءVىى-ءVىىى عاسىرلارعا تۇسپا-تۇس كەلەتىن مەشىت پەن مەدرەسەنىڭ ورىندارى, قاراقىستاقتاعى قوشقارتاس, قالماقيا, ۇلكەن اۋليە شوقى, كىشى اۋليە شوقى, ساندىق جايلاۋلارىنداعى بالبال تاستار, كونە تۇركىلەر سىيىنعان قاسقىردىڭ باسى بەينەسىندەگى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كارتاسى سىندى كوپتەگەن تاريحي جادىگەردى مەركى تاۋلارىنان كوپتەپ كەزدەستىرەسىز.
مۇنارتقان مەركىنىڭ شاتقالدارى ءسات سايىن الىستاپ بارادى. قاراي-قاراي كوز تويعان, كوڭىل توياتتاعان سۇلۋلىققا دەگەن ىشتە ءبىر قيماس سەزىم بار. قىر-شىڭى تىلسىمعا تولى مەركى تاۋلارىن ارتقا تاستاپ, كورشى ەلگە دە وتۋگە بولادى. وندا دا تاريحتان سىر شەرتەتىن قۇندىلىقتار جەتكىلىكتى. كىم ءبىلسىن, ءبىر كۇنى قىرعىز الاتاۋىنا دا تابانىمىز تيەتىن شىعار...
جامبىل وبلىسى,
مەركى اۋدانى
