سۋ شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا كاسىبي ستاندارتتى قايتا كەشەندى قارايتىن ءسات تۋدى. ەلىمىزدە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمدار مەن سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەلەرىن جوبالاۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, سالۋ جانە پايدالانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار بۋىنىن تەزدەتىپ دايارلاۋ – جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ مىندەتى.
بۇل رەتتە جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ مۇراگەرى سانالعان م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «سۋ شارۋاشىلىعى جانە تابيعاتقا ۇيلەستىرۋ» ينستيتۋتىنىڭ تاجىريبەسى بار ەكەنى انىق. مۇندا بىلىكتى كادرلار شوعىرى قالىپتاسقان.
سوڭعى سۋ تاسقىنى دا بارشامىزدى ويلاندىرىپ تاستادى. ۇكىمەت سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا كادر ازىرلەۋ جۇمىسىن جىلدامداتىپ, جاڭا جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ جونىندەگى قاۋلىعا قول قويدى. ناتيجەسىندە, تاراز قالاسىندا سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتى وقۋ-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىن باستادى.
جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قادامى قانداي بولماق؟ قاي باعىتتار بويىنشا ماماندار دايارلاۋعا كىرىسپەك؟ تەحنيكالىق-ماتەريالدىق بازاسى دايىن با؟ ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن بىلىكتى مامانمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ما؟ جاڭا ۋنيۆەرسيتەتكە قانشا گرانت ءبولىنىپ جاتىر؟ م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «سۋ شارۋاشىلىعى جانە تابيعاتقا ۇيلەستىرۋ» ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىنا وسى سۇراقتارمەن قايىرىلىپ, ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءۇڭىلىپ قايتتىق.
جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەيتىن ماماندار جانتالاسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدى تالاپكەرلەرگە تولعان. كۇنى كەشە عانا مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەر ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋعا نيەتتى. اۋدەم جەردە تۇرعان «سۋ شارۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋنيۆەرسيتەتى» دەگەن جازۋ كوزگە وتتاي باسىلادى. وقۋعا قابىلداۋ ءۇشىن 50-60 بالل جيناساڭ جەتكىلىكتى ەكەن.
ء«بىز بۇل جۇمىسقا جارتى جىل بۇرىن جانتالاسىپ كىرىستىك. ءبىراز بۇرىن الماتىدان جانە مينيسترلىكتەن جاۋاپتى ازاماتتار كەلدى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋىن سۋ تاسقىنى مەن پرەزيدەنتتىڭ ءسوزى جەدەلدەتتى. مەملەكەت باسشىسى سۋ سالاسىندا قالىپتاسقان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ماماندار قاجەتتىگىن شەگەلەپ ايتتى. قولعا العان جۇمىسىمىز بىرنەشە اي بويى ىلكى ساتكە دە توقتاعان جوق. نەگىزى وقۋ ورداسىنىڭ اشىلعانىنا 63 جىلداي ۋاقىت بولدى عوي. ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەلۋ جىلدان بەرى وسىندا جۇمىس ىستەيمىز. سالاداعى بارلىق ماسەلەنى بەس ساۋساقتاي بىلەمىز. قارتايىپ قالساق تا, تاجىريبەمىز جەتكىلىكتى. جاستاردى قوسپاعاندا, ءبىز سەكىلدى ون شاقتى مامان ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. لابوراتوريامىز بار. وقۋ قۇرالىن جەتكىلىكتى ەتىپ شىعاردىق», دەيدى مەليوراتسيا, اگرونوميا جانە ەكولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ادەۋباي سەيىتقازيەۆ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, لابوراتوريالىق, پراكتيكالىق ساباقتاردى بەرۋگە ارنالعان وقۋ قۇرالدارى باكالاۆر, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرادا وقيتىنداردىڭ بارلىعىنا جەتەدى. جەرگىلىكتى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرى شەتەلدىك عالىمداردىكىنەن ەش كەم ەمەس.
«بۇل ءبىر وتكەندى اڭساۋ ەمەس. ايتسە دە ول كەزدە ءبارى باسقاشا بولاتىن. جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتى 1998 جىلعا دەيىن دەربەس جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە جۇمىس ىستەدى. سول 1998 جىلى وقۋ ورنىنان ايىرىلدىق. ءبىز بۇرىنعى تارمۋ-عا قوسىلدىق. بەسجىلدىق وقۋ ءتورت جىلعا اۋىسقاننان كەيىن ينجەنەرلىك نەگىزىمىز تومەندەي باستادى. باكالاۆريات تۋرالى اڭگىمەنىڭ باستاۋى وسىلايشا ءبىزدىڭ سالاعا كەسىرىن تيگىزدى. ماماندار امالدىڭ جوقتىعىنان سىرتقا كەتە باستادى. دەربەس ينستيتۋت كەزىندە ءبىز جىلىنا شامامەن 600 ادام قابىلدايتىنبىز. ول كەزدە 3-4 ماماندىق قانا بار ەدى عوي. گيدروتەحنيگىمىز دە, مەحانيكتەرىمىز دە ينجەنەر بوپ شىعاتىن مامان رەتىندە قالىپتاساتىن. 1998 جىلدان كەيىن كوپ ماسەلە وزگەردى. سودان بەرگى ارالىقتا ءبىزدىڭ سالا ازاماتتىق قۇرىلىستىڭ ءبىر ارناسى رەتىندە عانا جۇمىس ىستەدى. ءۇي سالاتىن قۇرىلىسشىلار سۋ قويمالارىن سالاتىن جاعدايعا دەيىن جەتتى. وتىز جىل بويى ايتارلىقتاي قۇرىلىس بولعان جوق قوي. انىعىراق ايتساق, وندايلار ەندى شىعىپ جاتىر. سۋ تاسقىنى بىزدە مامان تاپشى ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باقىلاۋعا العانىنىڭ ارقاسىندا بۇل پروبلەمانى ەڭسەرەتىن ۋاقىت تۋىپ وتىر», دەيدى مەليوراتسيا جانە اگرونوميا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى قىدىرالى مۇسابەكوۆ.
ماماندار كەلتىرگەن دەرەككە جۇگىنسەك, جاڭادان اشىلعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جەكە عيماراتى بار ەكەن. گيدروكەشەندەگى عيماراتتا ساباقتاردى وتكىزۋگە قولدان كەلگەنشە جاعداي قاراستىرىلعان. اۋديتوريا جاساقتالعان. تاجىريبەگە باراتىن ورىندار دا جەتكىلىكتى. ايتسە دە مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بايىرعى كەڭەس وداعى كەزىندەگىدەي پراكتيكاعا جىبەرەتىن ۇلكەن ورىندار تاپشى كورىنەدى.
ء«بىز وسى كۇنگە دەيىن سۋ شارۋاشىلىعى بويىنشا ءتورت ماماندىقتا ستۋدەنتتەردى وقىتىپ كەلدىك. ولاردىڭ بارلىعى باللون كونۆەنتسياسىنا قول قويىلعان سوڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنا ءوتىپ كەتتى. وسىلايشا, ستۋدەنتتەر جەڭىلدەتىلگەن تۇردە ءبىلىم الدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ماماندار سىزۋ جۇمىسىن تۇبەگەيلى اتقارمايدى. جوبالىق ينستيتۋتتار جوق بولعان سوڭ, ول جاقتا ىستەي المايدى. وسى ماسەلەلەردى رەتتەۋ ماقساتىندا سىرتتان ماماندار شاقىرتىپ, بارلىق وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇمىس جوسپارىن قايتا جۇيەلەدىك. بايىرعى جۇيە ارقىلى وقىتقان, قاراستىرىلماي كەتكەن پاندەردى قوستىق. سونداي-اق بىلتىردان بەرى سۋ شارۋاشىلىعى باعىتىن ەنگىزدىك. مۇندا سۋ سالاسىنىڭ قاي باعىتى بولسىن قامتىلادى. جاڭا ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان سوڭ, بىرقاتار ماماندىق بىزگە قايتا ورالىپ وتىر. جالپى ون باعىت, ياعني ون ماماندىق بويىنشا مامان دايارلاۋعا قۇلشىنىپ وتىرمىز», دەيدى سۋ شارۋاشىلىعى جانە تابيعاتقا ۇيلەستىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى عاليا وماروۆا.
بىرەر كۇن بۇرىن عانا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قاۋلىعا قول قويۋىمەن اشىلعان جاڭا ۋنيۆەرسيتەتكە گرانتپەن وقۋعا ءتۇسۋ سالىستىرمالى تۇردە وڭاي سەكىلدى. ويتكەنى ۇبت-دا 50-60 بالل جيناعان تالاپكەرلەردىڭ دە تەگىن وقۋعا مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق ماماندار جارتى جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە ارنايى حات جازىپ, قاي وڭىرگە قانشا مامان قاجەتتىگىن زەردەلەپ الىپتى.
«ۋنيۆەرسيتەت اشىلادى دەگەن اڭگىمە ايتىلعان كەزدەن باستاپ بارلىق وبلىستىڭ اكىمدەرىنە, ءبىلىم باسقارمالارىنا حات جازدىق. ماسەلەن, باتىستاعى بىرنەشە وبلىس اۋەلى 1-2 مامان عانا قاجەت ەكەنىن حابارلاعان بولاتىن. الايدا سۋ تاسقىنى بولعاننان كەيىن جاعداي وزگەردى. ماسەلەن, باستاپقىدا قازاقستان بويىنشا 212 مامان قاجەت دەگەن سۇرانىس تۇسسە, قازىر 450-دەن استى. ءتىپتى 1-2 مامان قاجەت دەپ حابارلاعان كەيبىر ءوڭىر قازىر 15-20 مامان قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. سولتۇستىك وڭىرلەردە جاعداي مۇلدە باسقاشا. ولار ءۇشىن اۋىزسۋ باستى ماسەلەگە اينالعانى ءمالىم. سوندىقتان «ەلدى مەكەندەردى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن ماماندىقتى وقىتامىز. كۇندەلىكتى حابارلاساتىنداردىڭ ءبىر پاراسى ونلاين وقۋعا نيەت ءبىلدىرىپ جاتىر», دەيدى ع.وماروۆا.
ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ سالاسى ماماندارى تاپشىلىعى قىزىلوردا وبلىسىندا ايقىن بايقالىپ وتىر ەكەن. ەڭ كوپ سۇرانىس جىبەرگەن دە ءدال وسى وبلىستىڭ بيلىگى كورىنەدى. جالپى, وزگە وڭىرلەردەن كەلىپ وقيتىن ستۋدەنتتەر از ەمەس. ولارعا قولدان كەلگەنشە جاعداي قاراستىرىلعان. جاتاقحانا بار.
ء«وزىمىزدىڭ جاڭا جاتاقحانامىز دايىن تۇر. ودان بولەك, ستۋدەنت, ماگيسترانت, دوكتورانتتارعا ارنالعان ءۇش جاتاقحانا بار. سونداي-اق جاس ماماندارعا قىزمەتتىك پاتەرلەر قاراستىرىلماق. سونىمەن قاتار تەحنوپارك سالىنادى. گيدروكەشەننىڭ اۋماعىندا بوس جاتقان جەرگە تەحنوپارك قۇرىلىسى جۇرگىزىلەدى دەگەن ويدامىز. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان تەحنيكالىق بازامىزدى ساقتاپ قالدىق. قازىر سەگىز قوندىرعىمىز بار. ونى ۇلىبريتانيادان 92 ميلليونعا اكەلدىك. ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار سونىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ايتكەنمەن بۇل جەتكىلىكسىز. ءبىز قازىر لابوراتوريالىق قۇرىلعىلار تولىق جەتپەگەن جاعدايدا, ۆيرتۋالدى لابوراتوريالارمەن جۇمىس ىستەۋگە بەل بۋىپ وتىرمىز», دەيدى ينستيتۋت ديرەكتورى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنا تالاپكەر تارتۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. ويتكەنى اۋىلداردا تۇراتىن حالىق سۋ دەسە, كەتپەن ۇستاپ, ارىق جاعالاپ جۇرەتىن ادامدى كوز الدىنا ەلەستەتەدى. وسى كوزقاراستى وزگەرتەتىن كەز كەلدى.
ع.وماروۆانىڭ دەرەگىنشە, جاڭا ۋنيۆەرسيتەتكە 210 گرانت بولىنگەن. ىلگەرىدە ەل بويىنشا 7 جوو-عا 238 گرانت قاراستىرىلسا, بيىل جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىنە 238 گرانت قاراستىرىلعانى كوڭىل قۋانتادى. ايتسە دە, ماماننىڭ سوزىنە سەنسەك, وسى كۇنگە دەيىن بولىنگەن گرانتتاردىڭ 30 پايىزى عانا يگەرىلىپتى. ارينە, از. ەندى وسى جۇمىستى رەتتەۋگە, جاڭا وقۋ ورنىنا ستۋدەنت تارتۋعا كۇش سالۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا ماماندارعا بولىنەتىن ءبىر جولعى كومەك ارتادى, جالاقى كوتەرىلەدى دەگەن دەرەك بار. سوعان قاراعاندا سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ماماندىقتارعا قىزىعۋشىلىق ارتۋعا ءتيىس دەگەن بولجام بار.
«قازىر ءبىز تەك ينستيتۋت بويىنشا ايتا الامىز. مۇندا 174 مامان جۇمىس ىستەيدى. 27 عىلىم دوكتورى, 42 عىلىم كانديداتى, 11 PhD, قالعانى اعا وقىتۋشىلار مەن وقىتۋشىلار. شەتەلدىك جوو-لارمەن دە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ولاردىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن الىپ, جۇمىس بارىسىندا زەردەلەپ ءجۇرمىز. ايتكەنمەن الىس مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ورتا ازياداعى ەلدەرمەن تاجىريبە الماسقان ءجون. ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن سول ءتيىمدى», دەيدى عاليا وماروۆا.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەۋگە بارلىق جاعداي قاراستىرىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, قولداۋ بار. العاشقى جىلى ستۋدەنتتەر سانىن 2500-3000-عا جەتكىزۋ باستى جوسپار بولسا, الداعى ۋاقىتتا ستۋدەنتتەردىڭ سانىن 4000-عا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن.
جامبىل وبلىسى
