مۇنىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسى شوپقورەكتىگىندە. ورمان اعاشتارى جاپىراعىن كەمىرىپ, قورەكتەنىپ, جەرگىلىكتى وسىمدىكتەر پوپۋلياتسياسىنا ەلەۋلى نۇقسان كەلتىرەدى. سول سەبەپتى ەۋروپادا ەڭ قاۋىپتى ينۆازيۆ تۇرلەر تىزىمىنە ەنگەن. ال قازاقستان توپىراعىندا العاش رەت 2020 جىلى كەزدەسكەن.
مورفولوگيالىق سيپاتتاماسىنا كەلسەك, يسپان شىرىشتى ۇلۋىنىڭ دەنەسى بىلەك ءتارىزدى جۇمىر, دەنەسىن سوزعان كەزدە ۇزىندىعى 20-70 مم-گە دەيىن جەتەدى. اياقتارىنىڭ ءدال ۇستىندە قۇيرىق شۇڭقىرى بولادى. تىنىس تەسىگى مانتيانىڭ وڭ جاق جيەگىنىڭ الدىڭعى بولىمىندە ورنالاسقان, رۋديمەنتتى قاۋاشاق بولمايدى. جاقتارى قىرسىز بولادى. بۇل تۇرلەر تابيعي جاعدايدا جەرگىلىكتى ۇلۋلارعا زالالىن تيگىزەدى. سەبەبى جەرگىلىكتى جانۋارلاردى ىعىستىرىپ, سولاردىڭ ورنىن جايلايدى.
ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا 2020 جىلدىڭ جاز ايىندا يسپان شىرىشىنىڭ پايدا بولعانى تۋرالى دابىل تۇسە باستاعان. العاشىندا تەك «مەدەۋ» وڭىرلىك تابيعي پاركى اۋماعىندا كەزدەسكەن بۇل زيانكەس ىلە-الاتاۋ پاركىنىڭ كەڭساي, كوكجايلاۋ سايلارىنداعى جول بويىندا كوپتەپ كەزدەسكەن. ءبىزدىڭ تاۋدىڭ ىلعال كليماتى دا يسپان شىرىشىنا قولايلى ورتا جاساپ وتىر. بيىل دا تاۋ بەتكەيلەرىندەگى وسىمدىك جامىلعىسى يسپان شىرىشىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ جاتىر. اسىرەسە كوكتەمنىڭ جاڭبىرلى ايلارىندا سانى ەرەكشە كوبەيىپ, ۇرەي تۋعىزدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1 000-1 200 مەتر بيىكتە كوپ كەزدەسسە, ودان بيىكتەگەن سايىن سانى ازايا تۇسەدى.
يسپان شىرىشى اكەلەتىن قاتەرلەرگە توقتالساق, بۇل ءتۇر, ەڭ الدىمەن, زارداپ شەككەن ەكوجۇيەلەردەگى بيوارتۇرلىلىكتىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. بۇعان قوسا كەيبىر وسىمدىك تۇرلەرىن ىعىستىرىپ, ورمان قاۋىمدارى قۇرامىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلەدى. سونداي-اق ساڭىراۋقۇلاقتاردى دا قورەك ەتىپ, اعاش ساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ميكوريزالىق قارىم-قاتىناستارعا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
ال ەندى بۇل ينۆازيۆ ءتۇردىڭ كوز ىلەستىرمەس جىلدامدىقپەن الەم ەلدەرىنە جايىلىپ بارا جاتقانىنا نە سەبەپ دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. كوپ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – يسپان شىرىشىنىڭ تابيعي جاۋلارىنىڭ ازايۋى نەمەسە جەتىسپەۋى. تابيعي جاۋلارىنا يسپان شىرىشىن قورەك ەتەتىن قوسمەكەندىلەر مەن كەسىرتكە, جىلان سياقتى باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار جاتادى. سونداي-اق كىرپى مەن قارا سايراق دەپ اتالاتىن قۇس ءتۇرى دە شىرىشتى ۇلۋدى قورەك ەتەتىنى جازىلعان. بۇلار ازايسا, دەمەك شىرىشتى ۇلۋدىڭ باقىلاۋسىز وركەندەۋىنە جاعداي تۋادى. ونى جويۋعا بيولوگيالىق ءتاسىلدى قولدانۋ كەرەك. تابيعي تۇردە جويۋ مۇمكىن ەمەس.
قورىتا ايتساق, يسپان شىرىشتى ۇلۋى وسىمدىكتەر مەن ورمان ەكوجۇيەلەرىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى. اشكوز تابەتى, تەز تارالۋى جانە تابيعي جاۋلارىنىڭ جەتىسپەۋى ونىڭ تارالۋىن قيىنداتادى. الداعى ۋاقىتتا يسپان شىرىشتى ۇلۋىنىڭ تەرىس اسەرىن ازايتۋدا, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋدا ونىڭ پوپۋلياتسياسىن باقىلاۋدىڭ, ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور.
كاليما تۇرسىنباي,
ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
