تۇڭعىش ۇلتتىق عىلىمي مەكتەپ

ءىV عا­سىر­داعى ونەر مەن فيلوسوفيا­نىڭ پەريپاتەتيكا مەكتەپتەرى جونىندە ­اي­تى­­لادى. مۇسىلمان رەنەسسانسى تۇ­­سىن­دا جالپى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ العاش­قى ۋني­­ۆەرسيتەتتەر اشىلىپ, سولاردىڭ ىرگە­­سىن­دە عىلىمي مەكتەپتەر پايدا بولدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – مۇسىلمان رە­نەس­سانسى كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. عى­لى­مي مەكتەپتەردىڭ كەڭ قانات جايۋى باتىس ەۋروپا رەنەسسانسىمەن دە بايلانىستى.

وسى داۋىرلەردەن باستاپ ءبىزدىڭ زاما­نىمىزعا دەيىن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى قالىپتاستى. سوعان وراي, ونىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىن مازمۇنداۋعا بولارلىق. ءبىز ءوز ماقساتىمىزعا وراي وسى تۇستا بىرقاتار حرەستوماتيالىق ماسە­لەلەردى قايتالاپ بايانداۋعا ءتيىسپىز.

ءاربىر ەلەۋلى عىلىمي قۇبىلىس سياق­تى عىلىمي مەكتەپكە ءتان بىرقاتار ەرەك­شەلىك بار.

بىرىنشىدەن, عىلىمي مەكتەپ بولۋ ءۇشىن ورتاق يدەيا, تاقىرىپ جانە كوز­قاراستار جۇيەسىن ۇستاناتىن عىلى­مي قاۋىم­داس­تىق­تىڭ جانە ونىڭ كوشباس­شى­سىنىڭ بولۋى.

ەكىنشىدەن, ورتاق ءادىسنامادان ورىس­تەيتىن عىلىمي پرينتسيپتەرى مەن كري­تە­ري­لەرى بولادى جانە ولاردىڭ ساباق­تاستىعى, بىرلىگى مەيلىنشە ساقتالادى.

ۇشىنشىدەن, نەگىزگى ماقساتتان ورىس­تەپ عىلىمي مەكتەپكە ورتاق زەرتتەۋ قۇن­­دىلىقتارى قالىپتاسادى جانە ساق­تالادى.

تورتىنشىدەن, ادەتتە عىلىمي مەكتەپ وكىلدەرى ورتاق عىلىمي پروبلەماتيكانى شەشۋدە وتە بەلسەندى, سەبەبى ولار وزدە­رىنىڭ يدەياسىن تاراتۋعا اسا ىنتالى بولىپ كەلەدى.

بەسىنشىدەن, عىلىمي مەكتەپ وكىل­دەرى عىلىمي پروگرەسكە ۇلەس قوسادى, سول ارقى­لى ءادىسنامانى جەتىلدىرەدى, ۇلتتىڭ عىلىمي ويلاۋ دەڭگەيىن جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرەدى.

التىنشىدان, مەكتەپ عىلىمي الەۋەتى وتە جوعارى جانە ادامي قاسيەتتەرگە باي تۇلعانىڭ توڭىرەگىنە توپتاسادى.

جەتىنشىدەن, مۇنداي مەكتەپتەر نەگى­زىنەن عىلىمنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنە ء­تان, ادەتتە عىلىمنىڭ دامىعان داۋىرىن­دە عى­­­لىمي مەكتەپتەردىڭ ادىسنامالىق ۇستا­­­­­نىم­دارى, عىلىمي ادىستەرى كوپكە ورتاق ­بولىپ, مەكتەپتىڭ ىقپالى بايقالا بەرمەيدى.

ءىزاشار كوشباسشى

جوعارىدا اتالعان بىرنەشە سيپاتتىڭ بارلىعىن دەرلىك احمەت بايتۇرسىن ۇلى عىلىمي مەكتەبىنىڭ ءونبويىنان تابامىز. ماسەلەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ونىڭ ءىزباسارلارى ورتاق عىلى­مي-اعارتۋشىلىق يدەيادا, كوزقاراستا بولدى, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى عىلى­مي پرينتسيپتەرى دە ۇقساس ەدى, عىلىمي قۇن­­دى­لىقتار دا ساباقتاسىپ جاتتى, ولار­دىڭ بەلسەندىلىگى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ماڭىز­دى عىلىمي-پەداگوگيكالىق شارۋا تىندى­رۋىندا, ولاردىڭ ەڭبەكتەرى قازاق قوعا­مى ءۇشىن ۇلكەن پروگرەسسيۆتى قادام بول­دى, قازاق قوعامىندا عىلى­مي ويلاۋدىڭ ء­داس­تۇرى قالىپتاستى. سونى­مەن اقاڭ ءىزباسارلارى ءۇشىن عىلىمي كوشباس­شى عانا ەمەس, ادامگەرشىلىگى زور تۇلعا دا ەدى. مىنە, وسىنداي عىلىمي مەكتەپكە ءتان نەگىزگى قاسيەتتەردىڭ بار­لىعى العاشقى قازاق وقىمىستىلارىنا ءتان بولعاندىقتان جانە ولار كوشباسشىنىڭ تىكەلەي ۇستازدىعىن كورگەندىكتەن ءبىز اقاڭدى عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋشى تۇلعا رەتىندە باعالايمىز.

جالپى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىن «ۇلت ۇستازى» دەۋدىڭ ءمانى وسى عىلىمي مەكتەپ ماسەلەسىمەن دە تىكەلەي ورايلاس دەۋ­گە بولارلىق. البەتتە, اقاڭنىڭ ءالىپبي ءتۇزۋى, ءتىل جانە وقۋ قۇرالدارىن جازۋى, ءسويتىپ, تۇتاس ۇلتتىڭ ساۋاتتانۋىنا جول اشۋى ونى ۇلتتىق العاشقى ۇستازى دەڭ­گەيىنە كوتەرسە, عىلىمي مەكتەپتىڭ باسىندا تۇرۋى وسى مارتەبەلى اتاق پەن داڭق­تى بەكىتە تۇسەدى. وسى ورايدا, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «اقاڭ اشقان قازاق مەكتەبى» دەگەن ءدال تاريحي ءسوزى وسى ەكى ماعىنانى دا تولىق قامتيدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق عىلى­مىنىڭ تاريحىندا ءۇش سالانىڭ باسىندا تۇرادى. ولار: ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ جانە ادىستەمە سالالارى. بۇل سالالار ار­قايسىسى عىلىمنىڭ دەربەس تۇرلەرى جانە سونىمەن بىرگە ءوزارا تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى ءتىل – ءسوز ونەرىنىڭ نەگىزى, ادىستەمە وسى الدىڭعى ەكەۋىن ۇيرەتۋدىڭ امالدارى مەن تاسىلدەرىنەن تۇرادى. ۇلت ۇستازى ەڭ الدىمەن عىلىمنىڭ وسى ءۇش سالاسىنا باردى دەسەك, ونىڭ جاۋابى وڭاي. بىرىنشىدەن, ءتىل ادام بالاسىنا ەڭ جاقىن رۋحاني قۇبىلىس. ول ءارى تابيعاتتان ادامعا بەرىلگەن ۇلكەن نىعمەت, ءارى ادامداردى ۇجىمداستىراتىن قۇندىلىق. اقاڭ ايتقانداي, «ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى». سوندىقتان ءتىلدى زەرتتەيتىن عىلىم دا ادامعا جاقىن تانىم ءتۇرى. ياعني ءتىلدىڭ تابيعاتىن تانۋ ارقىلى ادامدى دا, قوعامدى دا تانۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, قازاق سياقتى وتارشىلدىق جاعدايداعى حالىقتى ساقتايتىن ەڭ نەگىزگى ۇلتتىق اتريبۋتتاردىڭ ءبىرى – ءتىل. ولاي بولسا, تىلگە قاۋىپ تونسە, تۇتاس ۇلتقا قاۋىپ تونەدى. اقاڭ قايراتكەر رەتىندە وسىنى تەرەڭ سەزىندى. ال ادەبيەتكە كەلسەك, قازاق سياقتى حالىقتىڭ قوعامدىق مىنبەرى دە, ساياسي مىنبەرى دە ءسوز ونەرى ەدى. سونىمەن بىرگە جازبا مادەنيەتى قالىپتاسپاعان قازاق سياقتى حالىقتىڭ فيلوسوفياسى دا, تاريحى دا, مورالدىق-ەتيكالىق قۇندىلىقتارىنىڭ دا قازىناسى – ءسوز ونەرى. ياعني احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءتىل مەن ءسوز ونەرىن زەرتتەۋ جانە ونىڭ عى­لىمىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى تۇتاس حالىقتىڭ ءوزىن تانىدى ءھام وزىنە تانىتتى. ال ادىستەمە قوسىمشا عىلىم ەسەپتى الدىڭعى ەكەۋىن يگەرتۋشى, تانىتۋشى رولىندە بولدى.

تاعى دا ىلگەرىدەگى پىكىرىمىزدى قايتا­لاساق, سول كەزەڭدەگى قازاقتىڭ جاعدايىن­دا اقاڭ بىردەن مونوگرافيا جازباس ەدى. سەبەبى ەڭ الدىمەن قالىڭ قازاقتى سا­ۋاتتاندىرۋ مىندەتى تۇردى. ول ءۇشىن وقۋ قۇرالدارى قاجەت. ءسويتىپ, ول «وقۋ قۇرالدارى» مەن ء«تىل قۇرالدارىن» ­جازىپ, قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتى قامتى­لىپ, ونىڭ عىلىمي جۇيەسى جاسالدى. ءسوي­تىپ, ول پاننەن عىلىمعا باردى. «ادە­بيەت تانىتقىشى» دا وسىنداي وقۋ قۇرا­لى. ال ادىستەمەلىك كوزقاراستارى ونىڭ «بايانشى» سياقتى كىتاپتارىنان جانە ماقالالارىنان بايقالدى.

مازمۇنى مەن ءمانى

ۇلتتىق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ­دىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەگەندە ءبىز ونى تۇڭ­عىش ءىزاشار ءادىسناماشى عالىم رەتىندە دە ايرىقشا باعالاعانىمىز ءجون. سەبەبى «عىلىمنىڭ نەگىزىن سالۋشى» ۇعىمى­­نىڭ ءوزى جالپى جاڭا, تىڭ ينتەللەكتۋال­دىق ارەكەت بولا وتىرىپ, وبەكتىنى, قۇبى­لىستى بەلگىلى ءبىر ماقساتتى جانە جۇيەلى ادىستەردىڭ نەگىزىندە زەرتتەگەنىن تانىتا­دى. وسى ويدان جانە ءبىر قورىتىندى جاساۋ­عا بولارلىق. ەگەر ونى ءىزاشار ءادىسناما­شى عالىم دەپ تانىساق جانە باسقالار­عا ۇلگى دارىتسا, ءداستۇر قالىپ­تاس­تىرسا, وندا عىلىمي مەكتەپ جو­نىن­دە دە اڭگىمە ايتۋدىڭ رەتى بار. ياعني عىلىمي مەكتەپ دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ءىزاشار ءادىسناماشى عا­لىم­نىڭ عىلىمي تاجىريبەلەرىنىڭ وزى­نەن كەيىن­گىلەرگە اسەرى. تاراتىڭقىراپ ايتساق, احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ عىلىمي ۇل­گىسى ودان كەيىنگى عالىمدار­دىڭ ەڭبەك­تە­رىندە جالعاسىپ, دامىتىلىپ ورتاق عى­لىمي ماقساتتى ورىنداپ, سول عىلىمي باعىتتى تولىقتىردى. بۇدان شىعاتىن تۇجى­رىم: عىلىمي مەكتەپ بولۋ ءۇشىن بەلگى­لى ءبىر عىلىمي ادىستەر داستۇر­گە اينا­­لىپ, ءادىسناما قالىپتاسىپ, جال­عاس­تىرۋ­شى­لار­دىڭ ەڭبەكتەرىنەن كورىنىس تابۋى قاجەت.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىن عىلىمي مەكتەپ ۇعىمىمەن بايلانىستىرعاندا, ونىڭ بىرنەشە اسپەكتىسىن ايتۋعا ءتيىسپىز.

بىرىنشىدەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ وقىمىستىلىق كوزقاراستارى وقۋ­لىقتاردان ورىستەپ, پەداگوگيكا مەن عى­لىمنىڭ تۇيىسىندە جاسالعاندىقتان ءبىز ونىڭ مەكتەبىن «عىلىمي-پەداگوگيكالىق مەكتەپ» دەپ اتاعانىمىز ءجون. بۇل مەكتەپكە اقاڭنىڭ لينگۆيستيكالىق ءىلى­مىن تىكەلەي جالعاستىرعان ە.ومار ۇلىن, لينگۆيس­تيكالىق-پەداگوگيكالىق ءداستۇرىن جال­عاستىرعان ت.شونان ۇلىن جانە ونىڭ نۇسقاۋىمەن جانە داستۇرىمەن وقۋ­لىقتار جازعان ح.دوسمۇحامەد ۇلىن, م.دۋلات­ ۇلىن, ج.ايماۋىت ۇلىن, م.جۇماباەۆتى, ج.كۇدەريندى, ت.ب. جاتقىزۋعا بولادى.

1912 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «وقۋ قۇرالى. ۋسۋل سوتيە جولىمەن ءتارتىپ ەتىلگەن قازاقشا الىپپە» كىتابى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇڭعىش وقۋلىعى بولۋمەن بىرگە جاڭا عىلىمي باعىتتىڭ دا نەگىزىن سالعان ەڭبەك. ول قازاقتىڭ عىلىم مەن ءبىلىم, جالپى مادەنيەت تاريحىنداعى ۇلكەن ينتەللەكتۋالدىق سەكىرىس بولدى. ءبىز كوبى­نەسە اقاڭنىڭ «قىرىق مىسال», «ماسا» جيناقتارىن قازاق ادەبيەتىندەگى ۇلكەن جاڭالىقتار رەتىندە قارايمىز. بۇل تازا ادەبي-ەستەتيكالىق ۇدەرىس اۋقىمىندا وتە دۇرىس تا. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جالپى قازاق تاريحى ءۇشىن اقاڭ ەڭبەك­تەرى ىشىندە اتالعان «وقۋ قۇرالىنىڭ» ما­ڭىزى اسا ايرىقشا. سەبەبى وسى ەڭبەگى ار­قىلى تۇتاس حالىقتىڭ قولىنا ءالىپبي سياق­تى ءوز ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا تىكەلەي نەگىز­دەلگەن جازۋ قۇرالىن ۇستاتتى. جال­پى, جازۋدىڭ پايدا بولۋى ادامزات ءۇشىن ءارى مادەني, ءارى تاريحي زور توڭكەرىس بولسا, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلتتىق ءالىپ­بيى دە وسىنداي ايرىقشا رەنەسسانس­تىق قۇبىلىس. سوعان وراي ءبىز اقاڭ­نىڭ وقۋ قۇرالىن پوەتيكالىق جيناقتار­دىڭ قاي-قايسىسىنان دا جوعارى قويامىز. ەگەر پوەتيكالىق جيناقتار قازاق ويىنىڭ, تۇر­مىسىنىڭ, تاريحىنىڭ, ادامنىڭ ءارى وبەكت, ءارى سۋبەكت رەتىندەگى تانىمى مەن سەزىمىنىڭ كوركەم شەجىرەسى بولسا, ال جازۋ قۇرالى سولاردىڭ بارلىعىن ساق­تايتىن جانە جەتكىزەتىن, سونىمەن بىرگە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا تۇتاس مادەني ىلگەرىلەۋ وزگەرىسىن اكەلە­تىن ايرىقشا وقيعا. سوندىقتان دا احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبي جانە قازاق ءتىلى­نىڭ ەملە ەرەجەلەرىن, زاڭدىلىقتارىن جاساۋ ارقىلى تۇتاس ۇلت ءۇشىن وركەنيەتتىڭ جاڭا بەتىن اشتى, جاڭا بيىگىن باعىندىردى. بۇل شىن مانىندە مادەنيەت, وركەنيەت قۇرالى بولدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى ەڭبە­گىنەن باستاپ قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزى قالانا باستادى. ءالىپبي ءتۇزۋ, ءتىلدىڭ ەملە ەرەجەلەرىن جاساۋ ءدال «وقۋ قۇرالىنان» كەيىن ارنالى داستۇرگە اينالىپ, ونىڭ شاكىرتتەرى ەلدوس ومار ۇلى, تەلجان شونان ۇلى تاعى دا باسقا الاش وقىمىستىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تولىقتىرىلدى. 1930 جىلى لاتىن الىپبيىنە, 1940 جىلى كيريلل الىپبيىنە كوشكەندە دە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءالىپبي تۇزۋدەگى, ونىڭ ەملە ەرەجەلەرىن جاساۋداعى عىلىمي-ادىستەمەلىك تاجىريبەلەرى نەگىزگە الىندى, ءالى دە الىنا بەرمەك. قازىرگى قازاق ورفوگرافياسىندا دا اقاڭنىڭ عىلىمي ءادىسناماسىنىڭ ءىزى سايراپ, جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر ول مۇمكىن دەسەك, وندا بىزگە قازىر­گىدەن جۇيەسى مەن قۇرىلىمى باسقا تاعى دا ءبىر قازاق ءتىلى كەرەك بولادى.

ەكىنشىدەن, عىلىمي مەكتەپ وكىلدەرى ادەتتە عىلىمدى ومىرگە جاقىنداتىپ, ونىڭ پراكتيكالىق سيپاتىنا ەكپىن بەرەدى. سوندىقتان دا عىلىمي مەكتەپ وكىلدەرىنىڭ ەڭبەكتەرى نەگىزىنەن ومىرشەڭ. احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ونىڭ ءىزباسارلارى قازاق تاريحىن­دا ءارى عىلىمي, ءارى عىلىمي-پراكتيكالىق ءداس­تۇردىڭ نەگىزىن بەرىك قالىپتاستىردى. بۇل عىلىمي مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىگىن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ مۇعالىم, ادىس­كەر, ءادىس­ناماشى بولعانى انىقتادى. ەگەر, ا.باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ نەمەسە شاكىرت­تەرى­نىڭ وقۋلىقتارىنا قاراساق, ولار­دىڭ عىلىمي ويلارىنداعى ۇقساستىقتى, ءتىلىنىڭ قاراپايىم, جيناقى, ۇنەمدى ەكەنىن اڭعارامىز. سونىمەن بىرگە, مۇن­داي ەڭبەكتەردە ەرەجەلەر مەن مىسال­دار وتە پروپورتسيونالدى تۇردە بەرىل­گەنى ايرىقشا بايقالادى, بۇل ولار­دىڭ مىقتى لوگيكاسىن تانىتادى. تۇتاس عى­لىمي مەكتەپتىڭ وسىنداي باس­تى ەرەكشەلىگى – ۇلتتىق عىلىم ءتىلىنىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا دا تىكەلەي اسەر ەتتى. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, وسىنداي عىلىمي ءتىل شامامەن قازاق ءتىلىنىڭ عىلىمي ستيلىندە 1970 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن ءتان بولىپ كەلدى. ودان كەيىن ءبىزدىڭ عىلىمي ستيلدە ورىس تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىلعان, ورىسشا ويلانىپ قازاقشا قۇرىلعان سوي­لەمدەردىڭ تاسقىنى باستالدى. ءسويتىپ, ول بىرتە-بىرتە عىلىمي-ۇعىمدىق جۇيەنى وزگەرتتى. قازىرگى كەزدەگى مەكتەپ, جوو وقۋلىقتارىنداعى تۇسىنىكسىز ماتىندەردىڭ پايدا بولۋىنا وسى فاكتور تىكەلەي اسەر ەتتى. قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىن ءبۇلدىرۋ ۇدەرىسى بۇگىندەرى ءتىپتى ءورشىدى. وسى رەت­تە ءتىلىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن احمەت باي­تۇرسىن ۇلى باستاعان العاشقى وقى­مىس­تىلاردىڭ عىلىمي ويدى بەرۋ داستۇرىنە ورالۋىمىز كەرەك. بۇل دەگەنىڭىز, ءتىلى­مىزدىڭ تابيعي تۇما قاينارىنا ورالۋ دەگەن ءسوز. البەتتە, ۋاقىت وزدى, زامان وز­گەردى دەسەك تە, ۇلتتىق ويلاۋدىڭ باستاۋىنان اجىراماعانىمىز ابزال.

ۇشىنشىدەن, احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ عىلىمي يدەيالارىنىڭ جانە قاعي­داتتارىنىڭ, ۇعىمدىق-تەرميندىك جۇيە­سىنىڭ كەڭىنەن جالعاسىن تابۋى. بۇل ارادا عىلىمي مەكتەپ پەن عىلىمي ءداستۇر ءجونىن ايتپاقپىز. قازاق ءتىل بىلىمىندە ول مەي­لىنشە كەڭىرەك كورىنەدى. ونى ءتىلشى عا­­لىمدار ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. ەگەر قا­­زاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا كەلسەك, احمەت بايتۇرسىن ۇلى ادەبي-تەوريالىق ەڭبەك­­تەرىن جالعاستىرعان ە.ىسمايىلوۆ, ق.جۇما­ليەۆ, ز.قابدولوۆتاردى اتاۋعا بولادى.

ادەبيەتتانۋداعى عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزى 1926 جىلى قىزىلوردادا جارىق كورگەن «ادەبيەت تانىتقىش» وقۋلىعى­نان باستالادى. بۇل وقۋلىق شاكىرتتەرگە ادەبي قۇبىلىستاردى, نەگىزگىلەرىن اتاپ ايتساق, ادەبي شىعارمانى, ونىڭ سىر-سيپاتىن, ادەبي ۇدەرىستى ۇعىندىراتىن عانا قۇرال ەمەس, ول سونىمەن بىرگە مول ادىسنامالىق قاباتى تەرەڭ ايرىقشا عى­لىمي-تەوريالىق ەڭبەك.

ەگەر قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنان مەكتەپ ىزدەگىمىز كەلسە, ونداي ۇعىمعا مەيلىنشە جاۋاپ بەرەتىنى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ادەبيەت تاريحىن داۋىر­لەۋگە جانە جۇيەلەۋگە بايلانىستى عىلىمي مەكتەبى. م.جولداسبەكوۆ, م.ما­عاۋين, ر.نۇرعالي, ا.قىراۋباەۆا, تاعى دا ەلىمىزگە تانىمال قانشاما عا­لىمدار – پروفەسسور ب.كەنجەباەۆ عىلى­مي مەك­تەبىنىڭ وكىلدەرى. بۇل عىلىمي مەك­تەپتىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن باستى ەرەكشەلىگى – كورنەكتى ادەبيەتتانۋشىنىڭ ادەبيەت تاريحىنىڭ عىلى­مي نەگىزدەمەسىن جاساۋى, شاكىرت­تەرى ارقىلى تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرىلۋى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ءحVىىى عاسىردان باس­تالىپ كەلگەن قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى عىلىمي دالەلدى تۇردە تەرەڭدەتىلىپ ءىV-V عاسىرلارعا دەيىن جىلجىتىلدى.

ديسسەرتاتسيا سانى ولشەم بە؟

وسى ارادا قازىر كەڭ ەتەك العان ءبىر ماسەلە جونىندە ايتا كەتكەن دۇرىس سياقتى. ول «عىلىمي مەكتەپ» سياقتى ۇلكەن ۇعىمدى وڭدى-سولدى ءجونسىز قولدانۋعا بايلانىستى. اسىرەسە بۇل قازاق فيلولوگياسىندا ۇردىسكە اينالدى. كەيبىر عالىمداردىڭ ەسىمدەرىن اتاپ, ولاردى عىلىمي مەكتەپتىڭ باسى ەتكىمىز كەلەدى. اسىرەسە مەرەيتويلاردا عىلىمي مەكتەپ ۇلەستىرۋشىلىك ءتىپتى كوبەيدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ديسسەرتاتسيالارعا جەتەكشى بولۋ, عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋشى دەگەندى بىلدىرە بەرمەيدى. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر بەلسەندى جۇمىس ىستەگەندە قانشاما ساپاسىز جۇمىستاردىڭ قورعالعانىنا ءبارىمىز كۋامىز. ءتىپتى, ءتىل ءبىلىمى مەن ادە­بيەتتانۋدا بىرەر جىلدا ونداعان كان­ديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­لار قورعاتقان قانشاما پروفەسسور, اكا­دەميكتەردى بىلەمىز. شىنىن ايتۋ كەرەك, كەيدە عىلىمي جەتەكشىلەردىڭ وزدەرى دە سول جۇمىستاردى وقىمايتىن. ەندەشە, «ولاردىڭ بارلىعىنىڭ عىلىمي مەك­تەبى بار» دەپ ايتۋ قانشالىقتى دۇرىس. «عىلىمي مەكتەپ» اقاڭ سياقتى اسا ءىرى وقىمىستىلاردىڭ ەڭبەگىمەن, قاجىر-قايراتىمەن, كىسىلىك بولمىسىمەن كەلگەن ۇلكەن, مارتەبەلى ۇعىم. ونىمەن ويناۋعا بولمايدى.

الاش زيالىلارى ۇلتتىق مۇرات پەن رياسىز ەڭبەك تۇرعىسىنان كەڭەستىك عا­لىمدارعا قاراعاندا قوعامنىڭ قاي سالا­سىندا بولسىن, ونىڭ ىشىندە, مادە­­نيەت پەن عىلىمدا كوش ىلگەرى تۇر­دى. ولار الاش قوزعالىسى داۋىرىندە شىنىق­قان,سىنالعان, قالىپتاسقان مۇراتتاس, پىكىرلەس زيالى ۇجىم. سوندىقتان دا تۇتاس وسى بۋىن قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنىڭ جاڭا جارقىن بەتتەرىن اشىپ, جالپى مادەنيەتتە, ونىڭ ىشىندە, ادەبيەت پەن ونەردە جانە عىلىمدا ۇلكەن ءداستۇرلى, ومىرشەڭ ادەبي, مادەني, عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى.

اقاڭنىڭ عىلىمي مەكتەپ قالىپ­تاستىرۋىنا ەرەكشە دارىن­دىلى­عىمەن قاتار كەڭەستىك كەزەڭدە لاۋا­زىمدىق قىزمەتتە بولۋى دا وڭ ىقپال ەتكەنىن بىلەمىز. بۇل تۇستا احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولۋى, اكادەميالىق ورتالىققا جەتەكشىلىك ەتۋى دە عىلىمي مەكتەپتى قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتكەنى تۇسىنىكتى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي داستۇرلەرى جونىندە ءسوز ەتكەندە جانە ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارعان ءجون. ول اقاڭنىڭ ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ جانە ادىستەمە عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋمەن بىرگە, ءوزىنىڭ شاكىرتتەرى ارقىلى ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ دا تۋى مەن قالىپتاسۋىنا ىقپالى. سوندىقتان ءبىز «جالپى ۇلتتىق عىلىمنىڭ نەگىزىن سالۋشى» دەسەك, ونىڭ تاريحي ەڭبەگىنە تولىق باعا بەرە الامىز.

عىلىمي مەكتەپ, ادەتتە قابىلەتى ەرەكشە, ۇيىمداستىرۋشىلىق بەيىمى جوعارى ادامگەرشىل تۇلعانىڭ ماڭا­يىنا توپتاساتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ قا­ۋىم­داستىعى. عىلىمي مەكتەپتىڭ كوش­باسشىسى جاڭاشىل يدەيالاردىڭ قوزعاۋ­شى كۇشى جانە سونى ىسكە اسىرۋدىڭ با­عىت­تارى مەن تاسىلدەرىن انىقتايتىن كورنەكتى وقىمىستى تۇلعا. وعان وزىمىزدە دە مىسالدار بارشىلىق. ايتالىق, ق.سات­باەۆ, ءا.مارعۇلان, ءو.جاۋتىكوۆ, س.زي­مانوۆ, ج.ءابدىلدين سياقتى كورنەكتى عالىمداردىڭ عىلىمي داستۇرلەرىنىڭ شاكىرت­تەرىنەن جالعاسىن تابۋى, ەڭ باس­تىسى ولاردىڭ ورتاق عىلىمي پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋى.

الاش كوسەمى, ۇلت ۇستازى, تالىمگەر وقىمىستى رەتىندەگى تۇلعاسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادامي قاسيەتتەر­مەن سەلبەسىپ, تۇڭعىش ۇلتتىق عىلىمي مەكتەپتىڭ نەگىزىن سالۋىنا, ماڭايىنا شاكىرتتەرى مەن ءىزباسارلارىنىڭ توپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. اقاڭنىڭ ادامي تۇلعالىق قاسيەتتەرى م.دۋلات ۇلىنىڭ, ە.ومار ۇلىنىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ جانە تاعى دا باسقا زامانداستارىنىڭ ماقا­لالارىنان ايقىن اڭعارىلادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇگىنگى عىلىمي قاۋىمعا الاش وقىمىستىلارىنىڭ عىلىمي ۇستانىمدارى مەن داستۇرلەرى عانا ەمەس, كىسىلىك قاسيەتتەرى دە ۇلگى بولماعى يگى. قازىر قازاق عىلىمىنا ءادىل, اشىق باسەكە قاجەت. عىلىم توڭىرەگىندەگى ۇساق اڭگىمەدەن, قايسىبىر مۇددەلەرگە قۇرىل­عان توپشىلدىقتان, وبەكتيۆتى سىندى كوتەرە المايتىن شامشىلدىقتان ارى­لىپ, شىنايى عىلىمي ورتا قالىپ­تاس­تى­راتىن ۋاقىت كەلدى. احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ, جالپى الاش زيالىلارى­نىڭ ۇستازدىق, عالىمدىق تۇلعاسى, ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ءبىزدى وسىعان ۇندەيدى.

ەربول تىلەشوۆ,
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى