قوستانايدا كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى اياقتالدى

اۋا رايى الاڭداتادى

ايتەۋىر, شارۋانىڭ كوڭىلىندە كۇدىكتەن گورى ءۇمىت باسىم. الايدا بيىلعى جاز قۇرعاق بولادى دەپ جورامالداۋشىلار بار. ولاردىڭ ءسوزىن سينوپتيك ماماندار دا كەسىپ ايتىپ, جوققا شىعارا الماي وتىر.

«قازگيدرومەتتىڭ» ءوزى ۇزاقمەرزىمدى بولجام بەرە المايدى. ولار سوڭعى 20-30 جىلدان بەرگى اۋا رايى مالىمەتتەرىن تالداپ, ورتاشا بولجام شىعارادى. مىسالى, ماۋسىم ايىندا وڭتۇستىك اۋدانداردا ىلعال مولشەرى 1 مم-گە كەم بولادى دەپ بولجاعان. ونىڭ ءوزى قازىرگى اۋا رايىمەن سايكەس كەلمەيدى. ويتكەنى وبلىستىڭ وڭتۇستىكتەگى اۋداندارىندا جاڭبىر جيىلەپ تۇر. جالپى, سينوپتيكتەردىڭ ايتۋىنشا, ءۇش كۇننىڭ اۋا رايىن – 70%-عا, ءبىر اپتانىڭ اۋا رايىن 30%-عا ءدال بەرۋگە بولادى. سوندىقتان «قازگيدرومەت» بىزگە ءوز بولجامىن ۇنەمى كەڭەس تۇرىندە عانا دەپ جىبەرەدى. دەگەنمەن بيىلعى جاز ەگىن ءۇشىن قولايلى بولادى دەگەن ءۇمىت بار», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس مامانى كەنجەعوزى جۇمانوۆ.

مەملەكەتتىڭ قولداۋى سەنىم بەرەدى

كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى تولىق اياقتالدى دەپ مالىمدەگەن وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنىڭ اقپارىنا سۇيەنسەك, بيىل استىقتى وڭىردە 5,1 ملن گەكتار القاپقا تۇقىم سەبىلگەن. ءداندى جانە ءداندى-بۇر­شاقتى داقىلدىڭ كولەمى – 4,3 ملن گەكتار. 750 مىڭ گەكتار جەرگە ماي­لى دا­قىل سەبىلدى. بيىل ناۋقانعا 1 300-دەن استام جوعارعى قۋات­تى ءدان سەپكىش كەشەن, 20 مىڭ تۇقىم سەپكىش تەحنيكا قاتىسقان.

«بىلتىر 514 200 توننا تۇقىم قورى دايىندالدى. ونىڭ 67%-ى – 1-ءشى, 21%-ى – 2-ءشى, 11%-ى – 3-ءشى سۇرىپتى تۇقىم. مۇنىڭ سىرتىندا, ءبىز 45 مىڭ توننا ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيالى ەليتالىق بيداي تۇقىمىن دايىندادىق. كوكتەمگى ناۋقان كەزىندە شارۋالارعا مەملەكەت تاراپىنان جەتكىلىكتى تۇردە كومەك پەن قولداۋ كور­سەتىلدى. مىسالى, كوكتەمگى ەگىس جۇ­مىستارىنا جەڭىلدەتىلگەن باعامەن 79 600 توننا ديزەلدى وتىن ءبولىندى. 1 ءليترى 250 تەڭگە بولاتىن بۇل جانارماي نارىقتاعى باعادان شامامەن 40-50 تەڭگەگە ارزان. «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» ارقىلى – 32 ملرد 500 ملن تەڭگە شاماسىندا, «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ارقىلى 13 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي كومەك بەرىلدى. قازىر شارۋاشىلىقتار «كەڭ دالا» باعدارلاماسى اياسىندا جازعى وڭدەۋ جۇمىستارى مەن كۇزگى ەگىن جيناۋ ناۋقانىنا ارنالعان مەملەكەت كومەگىن تاعى الىپ جاتىر. بۇعان قوسا, پەستيتسيدكە, تىڭايتقىشقا, سونداي-اق جوعارعى رەپرودۋكتسيالى, ەليتالىق تۇقىم سەپكەن شارۋاشىلىقتارعا سۋبسيديا بەرىلەدى. مىسالى, شارۋا تىڭايتقىش ساتىپ السا, ونىڭ 50%-ىن مەملەكەت تولەپ بەرەدى. ال اقتاۋداعى «قازازوت», تارازداعى «قازفوسفات» ءتارىزدى ءوزىمىزدىڭ زا­ۋىتتاردان تىڭايتقىش ساتىپ ال­عان ديقاندار العان تاۋارىنىڭ 40%-ىن عانا ءوزى تولەيدى. قال­عان 60%-ى مەملەكەت قارجىسى ەسەبى­نەن تولەنەدى», دەيدى كەنجەعوزى جۇمانوۆ.

بيىلعى ناۋقان وڭايعا تۇسكەن جوق. ويتكەنى بىلتىر شىلدەنىڭ ورتاسىنان جەلتوقسانعا دەيىن جاۋعان جاڭبىردىڭ سالدارىنان شارۋاشىلىقتاردىڭ دەنى ساپاسىز ءونىم الدى. مۇنىڭ ارتى ديقان­نىڭ قارجىلىق مۇمكىن­دىگىنىڭ شەكتەلۋىنە اكەپ سوقتى. دەگەنمەن شارۋالار مەملەكەت دەمەۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل قيىندىقتى دا ابىرويمەن ەڭسەرىپ شىقتى.

قاراسۋ اۋدانىنداعى «كەمەل-قاراسۋ» سەرىكتەستىگى بيىل 8 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان ەكتى. كوك­تەمگى ناۋقاندى كەشىرەك باستاعان شارۋاشىلىق القاپتاعى جۇمىستى اپتاپ باستالماي جاتىپ دەر كەزىندە اياقتاپ ۇلگەردى.

سۋ تاسقىنى قانشا گەكتار القاپتى شايىپ كەتتى؟

«ناۋقاندى كەش باستاۋىمىزعا ىلعالدىڭ مولدىعى سەبەپ بولدى. القاپقا تەحنيكانى ۋاقتىلى شىعارا المادىق. توپىراق دەگدىسىمەن ءارامشوپ قاپتاپ كەتتى. سوندىقتان تۇقىم سەپپەي تۇرىپ توپىراقتى الدىن الا قوپسىتىپ, وڭدەپ الۋعا تۋرا كەلدى. مۇنىڭ سىرتىندا, سۋ تاسقىنى سالدارىنان ءبىرسىپىرا شارۋاشىلىقتىڭ 5-6 مىڭ گەكتار القابىن سۋ باسىپ قالدى. ءبىزدىڭ جالپى كولەمى 300-400 گەكتار بولاتىن 4 القابىمىز سۋ استىندا قالدى. بيىل ءبىز بۇل القاپتارعا تۇقىم سەپپەيمىز. جەر قۇرعاعان سوڭ, جىرتىپ, وڭدەپ, كەلەسى جىلى ءبىر-اق يگەرەمىز. ەڭ باستىسى, بيىل توپىراق قۇرامىنداعى ىلعال قورى جەتكىلىكتى. سوندىقتان بيىل جاقسى ءونىم الامىز دەپ ويلايمىز», دەيدى شارۋاشىلىق اگرونومى الەكساندر لاسكاۆىي.

تاسقىن سۋدىڭ سالدارىنان كەيبىر شارۋاشىلىقتارعا تيەسىلى ەگىس القابىنىڭ ءبىراز بولىگى كولگە اينالعان. بىراق ديقاندار مۇنداي القاپتىڭ دەر كەزىندە دەگدىمەۋى سەكىلدى جاعدايلار ءجيى كەزدەسەتىنىن, ودان شارۋاشىلىققا ايتارلىقتاي شىعىن كەلە قويمايتىنىن ايتىپ وتىر. مىسالى, قاراسۋ اۋدانىنداعى «قاراسۋ-استىق» كومپانياسى بيىل 90 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان سەپكەن.

ء«بىز جىلدا ەگىس ناۋقانىن ءساۋىر ايىنىڭ 25-27-ىسىندە باس­تاپ كەتەتىنبىز. بيىل ىلعال مول, جاۋىن كوپ بولعاندىقتان شىعا المادىق. بىلتىر كۇزدە جاڭ­بىر مول, قىستا قار قالىڭ بولدى. وسى كوكتەمدە دە سۋ كوپ كەلدى. كەيبىر ماماندار 1 تسەنتنەر بيدايعا 15 مم جاڭبىر جەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. ال ءبىزدىڭ اۋدانعا بىلتىر قىركۇيەكتەن باستاپ, مامىر ايىنا دەيىن 11 مم ىلعال ءتۇستى. وسى جاعدايدى, وعان قوسا القاپتى ارامشوپكە قارسى وڭدەپ, تىڭايتقىش سەپكەنىمىزدى ەسكەرسەك, كۇزدە ءبىر گەكتار القاپ شامامەن 20-21 تسەنتنەر ءونىم بەرۋى مۇمكىن. بىلتىر وتە اۋىر جىل بولدى, جاڭبىر تولاستاماي, بيدايدىڭ ساپاسىن ءتۇسىرىپ جىبەردى. بىراق تۇقىمنىڭ 70%-ىن دەر كەزىندە جيناپ الدىق. 30%-ىن ەليتالىق تۇقىم ساتىپ الۋ ارقىلى تولتىردىق. الايدا سۋ تاسقىنى سالدارىنان لوگيستيكا ماسەلەسى كۇردەلەنىپ كەتتى. تۇقىم, جانارماي اكەلۋ, ادام تاسۋ, ولارعا اس-سۋ جەتكىزۋ جاعى قيىن بولدى. كوپ جەردە سۋ جاتقاندىقتان اينالىپ جەتۋگە تۋرا كەلىپ, جولىمىز 2-3 ەسە ۇزاردى. جاڭبىر دا ءجيى جاۋىپ, كەدەرگى كەلتىردى. جانارماي جەتكىلىكتى بولدى, تىڭايتقىشتى دا دەر كەزىندە اكەلىپ وتىردىق. ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتا بيىل 5-6 مىڭ گەكتار القاپ سۋدىڭ استىندا قالدى. ول سۋ بيىل كەتپەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا, 2-3 مىڭ گەكتار شابىندىعىمىز دا سۋدا قالدى», دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى سەرىك دارىباەۆ.

شارۋانىڭ جاۋى – شەگىرتكە

جالپى, وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندەگى شارۋالاردى ەندى ءۇيىرلى شەگىرتكەنىڭ كوبەيۋى مەن القاپقا جاقىن جەردە جۇرگەن كيىكتەر الاڭداتىپ وتىر. قامىس­تىلىق شارۋا قايرات وتەپوۆ بيىل 20 مىڭ گەكتار ال­قاپ­قا ءدان ەككەن. ونىڭ دەنى – بي­داي, ازىن-اۋلاق ماقسارىسى بار.

ء«ۇيىرلى شەگىرتكە تورعاي جاقتان كەلىپ, ءبىزدىڭ اۋداننىڭ شەتىنە كىردى دەگەندى ەستىپ جاتىرمىز. قازىر جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن اۋماقتىق ينسپەكتسيا ماماندارى جاپپاي ءدارى شاشۋ, ۋلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر», دەي­دى شارۋا. ناۋىرزىم اۋدانىنا قا­راستى ولەڭدى اۋىلىنداعى شا­رۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى دمي­تري يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۋرە­ۆەستنيك جاعىندا ءۇيىرلى شەگىرتكە پايدا بولعان. القاپقا كيمەلەپ كيىك كىرىپ كەتىپ جاتقان كورىنەدى.

«جىل ەگىنشىلىككە وتە قولاي­لى بولىپ تۇر. سوندىقتان جاقسى ءونىم الامىز دەگەن ءۇمىت بار. بىراق كيىك كوپ, ونىڭ ۇستىنە ىرگەمىزدەگى بۋرەۆەستنيكتەن ءۇيىرلى شەگىرتكە شىعىپ, قازىر ۋلاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. جۇمىس ساپالى جۇرگىزىلسە, ول ءبىز جاققا جەتپەيدى دەگەن ويدامىز», دەيدى ديقان.

فيتوسانيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيانىڭ مالى­مەتىنشە, بيىل ءۇيىرلى شەگىرت­كە تارالۋى مۇمكىن 4,9 ملن گەكتار جەرگە مونيتورينگتىك ءىس-شارالار جۇرگىزۋ جوسپارلان­عان. زياندى جانە اسا زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى فيتوسانيتارلىق مونيتورينگ جۇرگىزۋگە 129 زەرتتەۋشى مامان تارتىلادى.

ال ءدان ەگىپ بىتكەن شارۋالار ءبىر دەم الىپ, كوپ ۇزاماي قىسقى مال ازىعىن دايىنداۋعا, القاپتى ارامشوپكە, زيانكەس­تەر مەن ءتۇرلى وسىمدىك اۋرۋلارىنا قارسى وڭدەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارىنا كىرىسەدى.

قوستاناي وبلىسى