ءومىر اعاشىنىڭ تامىرى

«ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا ەلباسى: «جالپىقازاقستاندىق مادەنيەتتى دامىتۋعا جاڭاشا سەرپىن بەرگەن ءجون. مادەني سايا­ساتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇجى­رىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت. وندا قازاقستاندىقتاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتى مادەني مەنتالدىگىن قالىپتاستىرۋعا, زاماناۋي ءما­دەنيەت كلاستەرلەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان شارالار بەلگىلەۋ كەرەك» دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ەلوردادا جاڭا مادەني نىسان حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتە باستادى. ماقالامىزعا ارقاۋ بولعان بۇل مەملەكەتتىك مەكەمە تانىمال سۋرەتشى ل.ماحات باسقارىپ وتىرعان «استانا» ۇلتتىق سۋرەت گالەرەياسى» بولىپ تابىلادى. «استانا» ۇلتتىق سۋرەت گالەرەياسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جاڭا مۋزەيلىك ينفراقۇرىلىم. باسىم باعىتى زامانعا ساي ينتە­راكتيۆتى كوممۋنيكاتسياعا نەگىزدەلگەن گالەرەيانىڭ بولاشاق­تاعى جوسپارى وراسان زور. ونىڭ مادەني جانە رۋحاني ۆيزۋالدى كەڭىستىگى كەلەشەكتە وتاندىق جانە شەتەلدىك ونەر ءۇشىن كاسىبي كورمە الاڭىنا اينالماق. ال حالىقارالىق تاجىريبە الما­سۋدىڭ ناتيجەسى ونەرلى جاستاردىڭ شىعارماشىلىعىنا سەرپىن بەرەدى جانە قازاقستاننىڭ بەينەلەۋ ونەرىن شەتەلدەرگە تانىتادى, سونداي-اق, حالىقارالىق مۋزەي قاۋىمداستىعى مەن الەمدىك مۋزەي بيزنەسىنە قازاقستاننىڭ ىقپال­داسۋىنا جول اشادى دەپ كۇتىلۋدە. ماقساتى قازاقستاندىق گالەرەيا ءىسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ مەن حالىقارالىق مۋزەي كەڭىستىگىنە ەنگىزۋ بولىپ تابىلاتىن مەكەمەنىڭ العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرى دە وتە اۋقىمدى. گالەرەيانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەلباسىنىڭ «نۇرلى جولىنداعى» جولدارىمەن ۇندەسەدى. «نۇرلى جولدا» ن.ءا. نازارباەۆ: «...وتاندى ءسۇيۋ – با­بالاردان ميراس بولعان ۇلى مۇرانى قادىرلەۋ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, ءوز ۇلەسىڭدى قوسىپ, دامىتۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تابىستاۋ دەگەن ءسوز» دەگەن بولاتىن. راسىندا دا «استانا» گالەرەياسىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – بابالاردان ميراس بولعان ۇلى مۇرانى قادىرلەۋ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ دامىتۋ, بۇگىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تاپسىرۋ. «نۇرلى جولدا»: «2015 جىل – ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە بۇگىنگى بيىكتەرىمىزدى باعا­لاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى» ەكەنى دە ايتىلدى. وسى تۇرعىدان العان­دا, گالە­رەيا قورىنداعى قۇندىلىق­تار­دىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىق­تايتىنى ەش كۇمان كەلتىر­مەيدى. سەبەبى, ولار ەجەلگى زاماننان ءبۇ­گىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاقستان ونەرىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنەن سىر شەرتە وتىرىپ, ەلىمىزدەگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ دامۋ تاريحىن كورسەتەدى. دۇنيەدە ماڭگى ەشنارسە جوق. جەر بەتىنەن جەكەلەگەن ادامدار تۇگىلى, تۇتاس مەملەكەتتەردىڭ ءوزى دە جۇتىلىپ كەتكەن. سوعان قاراماستان, مىڭداعان جىلدار بويى تىلسىمعا ءتىل بىتىرگەن بابالارىمىزدىڭ مۇ­راسى عانا ماڭگىلىك. وسى ءماڭ­گى مۇرالار گالەرەيانىڭ باستى بايلىعى سانالادى. بۇلار – بابا­لارىمىزدىڭ اقىل-ويى مەن ءىس-ارەكەتىنەن تۋىنداعان رۋحاني جانە ماتەريالدىق قۇندىلىقتار تالانتتى ادامدار تۋدىرعان تۋىندىلار مەن قىلقالام شەبەرلەرى جاساعان جاڭالىقتار. مۇنداي جاڭالىقتار گالەرەيا زالدارىندا بارشىلىق. «اتريۋم», «قازاق الەمى», «قازىرگى زامانعى گرافيكا جانە ءمۇسىن ونەرى», «قازىرگى زامان ونەرى», «كەسكىندەمە», «گرافيكا جانە ءمۇ­سىن ونەرى» دەپ اتالاتىن تۇراقتى كورمە زالدارى بۇگىندە ەلوردانىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ كوزايىمىنا اينالىپ تا ۇلگەردى. كورمە زالدارىندا ەكسپوزيتسيالار تۇجىرىمداماعا سايكەس قاعيدامەن ورنالاستىرىلعان. ونىڭ باس­تى يدەياسى ۇلتىمىزدىڭ ونەر تاريحىنا, سالت-ءداستۇرى مەن ساناسىنا نەگىزدەلگەن. ماسەلەن, «اتريۋم» قابىرعاسى حالىق اراسىندا «قىرما سۋرەتتەر», عىلىمدا «پەتروگليفتەر» دەگەن اتپەن بەلگىلى جارتاس بەتتەرىنە سالىنعان سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن. وندا ەلىمىزدىڭ تاريحىندا الار ورنى ەرەكشە مويناق, تەرەكتى اۋليە, ساۋىسقاندىق, ورالباي, بايانجۇرەك, بايقو­ڭىر, اقباۋىر, شيمايلى پەترو­گليفتەرىنىڭ فراگمەنتتەرى سۋرەتتەلگەن. گالەرەيا قوناقتارى بۇل جەردەن ءارتۇرلى جيناقتاعى تولىق كومپوزيتسيالى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كونە ۇلگىلەرىن تاماشالاي الادى. بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كۇرەتامىرى سانالاتىن بۇل پەتروگليفتەر ايرىقشا دەرەككوز رەتىندە بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتىنان, نانىم-سەنىمدەرىنەن, ميفولوگياسى مەن ەستەتيكالىق كوزقاراستارىنان سىر اقتارادى. قازىرگى قازاقستان اۋماعىنان تابىلعان جارتاس سۋرەتتەرى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل جايىندا بەلگىلى عالىم-ارحەولوگ ءا.مارعۇلان قازاق حالقىنىڭ ۇلت­تىق ونەرى ساقتار, ۇيسىندەر مەن عۇنداردان باستاۋ الاتىنىن ايتادى. بۇلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ, بابالارىمىزدىڭ رۋحاني الەۋەتىن ۇلىقتاپ تۇرعان اشىق اسپان استىنداعى تابيعي گالەرەيالار, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بىرەگەي قۇندىلىقتارى بولىپ تابىلادى. اتريۋمنىڭ ءدال ورتاسىندا «ءومىر اعاشى» – بايتەرەكتىڭ ۇلگى­سى ورنالاسقان. كوشپەلىلەردىڭ ميفولوگياسىندا اتا-بابا­لارىمىزدىڭ ءفالسافاسىنان, تاريحى مەن مادەنيەتىنەن سىر اقتاراتىن «ءومىر اعاشى» تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر بارشىلىق. ەجەلدەن بايتەرەك ءۇش الەمدى بايلانىستىرۋشى دانەكەر رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلسا, حالىق اۋزىندا ادامنىڭ جانى كيەلى تەرەكتە ساقتالادى دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ال قازاقتىڭ مادەني تانىمىندا «ءومىر اعاشى» ۇعىمى اتا-تەگىمىز بەن ۇرپاق جالعاستىعىنان سىر شەرتەتىن, رۋلىق قارىم-قاتىناستى جان-جاقتى سيپاتتايتىن قازاق شەجىرەسىمەن بالامالانادى. گالەرەياداعى «ءومىر اعاشى» كومپوزيتسياسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى قازاقستانداعى سۋرەت ونەرىنىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭدەرى مەن سۋرەتشىلەر اراسىنداعى ۇرپاق ساباقتاستىعىمەن استاسادى. سول سەبەپتى, «ءومىر اعاشىنىڭ» تامىرى, ءدىڭى مەن بۇتاقتارىنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. تارقاتىپ ايتساق, «ءومىر اعاشىنىڭ» تامىرى – قازاق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تامىرى سانالاتىن كلاسسيك-سۋرەتشىلەر مەن ولاردىڭ ونەرىن بەينەلەيدى. اتال­مىش ونەر تۋىندىلارىن گالەرەيا­نىڭ «كەسكىندەمە» زالىنان تاماشالاۋعا بولادى. ال اعاشتىڭ ءدىڭى – بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كاسىبي مەكتەپتەرى مەن سول مەكتەپتەردەن تۇلەپ ۇشقان سۋرەتشىلەردى تانىتادى. بۇل كەزەڭنىڭ شى­عارمالارى گالەرەيانىڭ «قازىرگى زامان ونە­رى» زالىندا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلعان. اعاشتىڭ بۇتاقتارى قازاقستاندىق جاس تولقىن سۋرەت­شىلەردىڭ ونەرىنەن حابار بەرەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, «ءومىر اعاشى» بۇتاقتارىنىڭ تاعى ءبىر ءمانى – مەملەكەتىمىزدىڭ كوپۇلتتىلىعىن پاش ەتىپ, قازاق­ستانداعى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىنا قوسقان ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ وزىندىك ۇلەسىن اڭعارتادى. مۇنىڭ استارىندا «ءتىلى باسقا – تىلەگى ءبىر, ءجۇزى باسقا – جۇرەگى ءبىر» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىعىنا, كوپ­ۇلتتى قوعامىمىزدىڭ تاتۋ­لىعى مەن تۇراقتىلىعىنا جانە جالپىۇلتتىق يدەيامىزعا دەگەن قۇرمەت جاتىر. ماسەلەن, پاريجگە بارعان ادام لۋۆردى, سانكت-پەتەربۋرگكە بار­عان ادام ەرميتاجدى, ماسكەۋگە بارعان ادام ترەتياكوۆ گالەرەياسىن كورۋگە ىنتىق. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە جۇگىنسەك, لۋۆردى كورۋگە بارعان ادامدار سانى 2013 جىلى 9 334 435 ادامدى قۇراپتى. بۇل مادەنيەت وردالارىندا قىزمەت كورسەتۋ ۇلگىسى دە قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي جوعارى دەڭگەيدە. ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل باعىت ەندى عانا قولعا الىنىپ جاتىر. «كورىنگەن تاۋدىڭ الىستىعى جوق» دەگەن دانا حالقىمىز. 20 جىل­دا الەمدى مويىنداتىپ, تۇ­راقتى دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىن جاساعان قازاقستان ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ دە كوپ ۇزاماي شەشىلەتىنىنە سەنىمىمىز مول. ول ءۇشىن بىزدە مۇمكىندىك بار. جاسالىپ جاتقان جۇمىس تا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. باستىسى, ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىندە وزىندىك ورنى بار ءا.قاستەەۆ, ءا.ىسمايىلوۆ, ق.قوجىقوۆ سىندى ارتىنا مول مۇراسى مەن شاكىرتتەرىن قالدىرعان ۇلت ماقتانىشتارى بار. وسى ورايدا گالەرەيا قىزمەتىنىڭ حالقىمىزدىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن دارىپتەپ قانا قويۋمەن شەكتەلمەيتىندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. ياعني, ول مەملەكەتتىڭ تاريحىن زەردەلەيتىن, تاريحي تۇلعالارىن قۇرمەتتەيتىن, ولاردىڭ تۋىندىلارىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتى كەمەلدىلىككە جەتەلەيتىن مەكەمە بولىپ تابىلادى. قورىتا ايتقاندا, ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى ۇلىق­تاۋ, تۇلعالارىمىزدى قۇرمەت­تەۋ, كەلەشەك ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ مەن ەلوردانىڭ مارتەبەسىن الەمنىڭ مادەني استانالارىنىڭ قاتارىنا تەڭەستىرۋ – گالەرەيانىڭ تاڭداعان جولى. وسى جولداعى ونىڭ ساپارى ءساتتى, قىزمەتى جەمىستى بولسىن دەمەكپىز! نازگۇل كادريمبەتوۆا, «استانا» ۇلتتىق سۋرەت گالەرەياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى. استانا.