استانالىق كىتاپقۇمارلار الدىندا اعىنان جارىلعان جازۋشى ءوزىنىڭ وزەكجاردى ويلارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وقىرمان قاۋىم جىلى قابىلداعان «زىليحانىڭ ويانۋى», «بالالارىم مەنىڭ», «سامارقانعا باعىت العان ەشەلون» روماندارىندا كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتى كەسىرىنەن جازىقسىز جاپا شەككەن شەرمەندە جانداردىڭ تالايسىز تاعدىرى تۋرالى تولعاپتى. «كىشكەنتاي ادامداردىڭ» ۇلكەن قايعى-قاسىرەتتى قابىرعالارى قايىسىپ قالاي كوتەرگەندەرىن كورسەتىپتى. قىزىل يمپەريانىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارداعى ويرانىنا قاراپايىم ادامداردىڭ قالاي توتەپ بەرگەنىن, ولاردىڭ قيىن-قىستاۋ شاقتاردا وزدەرىن جوعالتىپ الماي, باستارىنا تۇسكەن بارلىق اۋىرتپالىققا شىداپ-باققانىن شىنايى بايانداپتى. ازامات سوعىسى, ۇجىمداستىرۋ, اشتىق, رەپرەسسيا تاقىرىپتارىن حال-قادەرىنشە تەرەڭىرەك قامتۋعا تىرىسىپتى. شىعارما شىرايى شىندىق ەكەنىن ۇدايى ەسىندە ۇستاپتى.
رەسەيدىڭ ادەبيەت سالاسىنداعى «بولشايا كنيگا», «ياسنايا پوليانا» سەكىلدى سۇبەلى سىيلىقتارىن العان «زىليحانىڭ ويانۋى» اتتى رومانىن جازۋعا ناعاشى اجەسى رايسا شاكىرقىزى شەرتكەن شەرلى شەجىرە تۇرتكى بولعان كورىنەدى. بۇل كىسى كەزىندە باي تۇقىمى رەتىندە يت ارقاسى قيانداعى كراسنويار ولكەسىنە جەر اۋدارىلعان اتا-اناسىمەن بىرگە نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋدەن ءوتىپتى. ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن جەتى جاستاعى قىز انگارا وزەنى جاعاسىنداعى جايسىز مەكەندە وكسىپ ءجۇرىپ ءوسىپتى. بىراق ەلىنە بۇعاناسى بەكىپ, وڭى مەن سولىن اجىراتاتىن جاعدايدا ورالعان. ايداۋداعى زيالى ادامدار وعان تىڭعىلىقتى ءبىلىم بەرىپتى. ورىستىڭ ارعى-بەرگىدەگى كلاسسيكتەرىنىڭ كىتاپتارىن كىشكەنتايىنان كەمىرىپتى. كەيىن تاتارستاندا ۇستازدىق ەتىپ, ءتالىمدى شاكىرتتەر تاربيەلەپتى. كەيۋانا كەيدە كۇبىرلەپ-سىبىرلاپ قۇيما قۇلاق نەمەرەسىنە باياعىدا سىبىردە باستان كەشكەن حيكايالارىن باياندايتىن بولعان. سونىڭ ءبىرازى جاستايىنان جازۋ-سىزۋعا اڭسارى اۋعان گۇزەلدىڭ جادىندا جاتتالىپ قالىپتى. مۇنىڭ سىرتىندا سۇم زاماننىڭ سۇرقاي سۋرەتتەرىن قايتا تىرىلتەتىن تاريحي قۇجاتتارمەن تانىسىپ, تراگەدياعا تولى كىتاپتاردى وقىعان. ينتەرنەتتەگى ماڭىزدى ماتەريالارعا دا جەتە ءمان بەرىلگەن.
ارينە, ادەبي دۇنيەلەر جالاڭ دەرەكتەردەن جاسالمايتىنى بەلگىلى. ومىرلىك شىندىق كورىنىسىن تاپقاندا عانا وقىرمان ولجاسى سانالماق. وسى ورايدا جازۋشىنىڭ وي-ورەسى, قييالداي ءبىلۋ قابىلەتى, قالام قارىمى ۇلكەن ءرول اتقاراتىنى انىق.
ەدىل بويى نەمىستەرىنىڭ «ەنشىسىنە» تيگەن قورلىق-زورلىق قيامەتتەرىن ارقاۋ ەتكەن ەكىنشى رومانى «بالالارىم مەنىڭ» دەپ اتالادى. وزگە جۇرتتا ءوسىپ-ونگەن حالىقتىڭ بەل بالاسى ياكوب باح كولونياداعى قاراپايىم مۇعالىم. جانىنداي جاقسى كورەتىن جالعىز قىزىن باعىپ-قاعۋدان باسقا تولعاۋى توقسان تىرشىلىكتىڭ بار قىزىعىنان باس تارتىپ جايىمەن جۇرسە دە قاساقانا قۋعىن-سۇرگىن قۇرىعىنا ىلىككەنىن قايتەرسىڭ.
«سامارقانعا باعىت العان ەشەلون» رومانىندا قازاننان سامارقانعا پويىزبەن جونەلتىلگەن بەس ءجۇز جەتىم بالانىڭ جول – جونەكەيگى شىتىرمان وقيعالارى دا وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. ءبىر قىزىعى, تۇركىستانعا بەتتەگەن ەشەلوننىڭ ىشىندەگى بەيباقتاردىڭ اراسىندا اۆتوردىڭ تۋعان اتاسى دا بولىپتى. بايقاساڭىز, اۋلەتتىك ءاپسانانىڭ بۇل جەردە دە يگى اسەرى تيگەن ءتارىزدى.
اتالعان كىتاپتاردىڭ بارىندە جاماندىق پەن جاقسىلىق تارازى باسىن تەڭسەلتەدى. كەزدەسۋدە گ.ياحينانىڭ ءوزى اتاپ وتكەندەي, قاتىگەز ۋاقىتتىڭ قاراۋلىق قۇرساعان تابيعاتىن اشۋ ماقساتىندا قارا بوياۋدى قالىڭداتا بەرۋگە بولمايدى. كۇن مەن ءتۇن سياقتى ءومىردىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى قاتار كورسەتىلۋگە ءتيىس. «مەن ادامي جىلى قاتىناستار جونىندە ايتقىم كەلدى. قىسىلتاياڭ كەزدەردەگى دوستىقتى دارىپتەدىم. سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن بايعۇستاردىڭ ىشكى سەزىم ارپالىسىن اشپاققا ۇمتىلدىم. قاراڭعىلىق كوگىندەگى جىلت ەتكەن ساۋلەنى كوبىرەك كورسەتۋگە كۇش سالدىم. ويتكەنى رومان وقيعاسى وقىرماندى جەتەلەپ وتىراتىنداي قىزعىلىقتى ورىلگەنى دۇرىس قوي. ادامدار سيۋجەتتى ەمەس, سيۋجەت ادامداردى سۇيرەگەنىن قالايمىن» دەدى ول سالماقتى پىكىرىن ساباقتاپ.
ۇلتى تاتار, ال شىعارمالارىن ورىس تىلىندە جازاتىن گۇزەل ياحينادان ءوزىن قاي ادەبيەتتىڭ وكىلى سانايتىنىن سۇرادىق. ءسال-ءپال قىسىلعانداي سىڭاي تانىتقان پروزايك جاۋابىن قىسقا قايىردى: «مەن تاتار تەكتى, ورىس ءتىلدى جازۋشىمىن. قازاندىق قالامگەر دەسەڭىزدەر دە قارسى ەمەسپىن».
ءسوز سوڭىندا جازۋشىنىڭ ەكى رومانى («زىليحانىڭ ويانۋى», «سامارقانعا باعىت العان ەشەلون») ماقسات دۇيىسماعامبەت پەن مەڭدوللا شامۇراتتىڭ تارجىمالاۋىمەن قازاق تىلىندە شىققانىن ەسكەرتە كەتكىمىز كەلەدى.
