سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – رۋسلان كادىروۆ
جانسۇگىروۆ اۋلىنداعى قوبىزشى مولىقباي اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە وتكەن رۋحاني ءىس-شاراعا اقىننىڭ جيەن نەمەرەسى جانار جاندوسوۆا دا كەلدى. اۋەلى ەل ازاماتتارى ۇلىنىڭ ۇرپاعىنا قۇرمەت كورسەتىپ, يىعىنا ورامال جاپتى. جيىن تىزگىنىن ۇستاعان وبلىستىق ء«تىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جەڭىس حاميت ۇلى اقىننىڭ جىرلارىنان ءۇزىندى وقىپ, ەلدىڭ رۋحىن ءبىر وياتتى.
بەتاشار ءسوزدى اقسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بەرىك تىنىشباەۆ الىپ, قالامگەر مۇراسى تۋرالى ءسوز قوزعادى. «كيەلى اقسۋ ەجەلدەن قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن نەبىر ءبىرتۋار ازاماتتاردى دۇنيەگە اكەلگەن قاسيەتتى مەكەن. ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى؟» دەپ جىرلاعان ءىلياس اتامىزدىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى قۇتتى بولسىن! ەل, جەر تاريحىن ۇرپاقتار ساناسىنا ءسىڭىرۋ, بابالار رۋحىن قاستەرلەۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. زاماننىڭ ءبىرتۋار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاقتىڭ ابايدان كەيىنگى زامانىنداعى اسا دارىندى اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆ, ادەتتە ءوزى شالقار شابىت, كەرەمەت قۇشتارلىقپەن كوسىلە جىرلاعان اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىنە ۇقسايدى. ءىلياس پوەزياسى – ويعا قانات, سەزىمگە ءنار بەرەتىن, ەشقاشان ەسكىرمەيتىن ماڭگى جاس پوەزيا. اقىن ارۋاعىن قۇرمەت تۇتقان بارشا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا العىس ايتامىن», دەدى ب.تىنىشباەۆ.
ودان كەيىن وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۋانىش سۇلەيمەنوۆ ءسوز الىپ, ءىلياستىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار ءماندى, ماعىنالى ءوتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. مۇنىڭ الدىندا «تاۋ تۇلعالى ءىلياس» اتتى كونفەرەنتسيانىڭ دا ءوز دارەجەسىندە وتكەندىگىنە توقتالدى. دەرەكتى فيلمدەردىڭ ءتۇسىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سونداي-اق مەرەيتوي اياسىندا مولىقباي قوبىزىنىڭ جارىققا شىققانىن قۋانىشپەن جەتكىزدى.
ودان بولەك حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگى جەتىسۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى امىرە ءارىن: «ىلەكەڭ قازاقتىڭ جانى, بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن. ول – قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىن ەمگەن ازامات. ادەبيەتتىڭ بارلىق سالاسىنا قالام تارتتى. دراماتۋرگيا, فەلەتون, اۋدارمامەن دە اينالىستى. پوەزيادا قۇلاگەرشە سەرپىلدى», دەپ قالامگەردىڭ جان-جاقتىلىعىن اشىپ كورسەتتى. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار فازىلجان: ء«ىلياس – ادامزاتتىق كەڭىستىككە ءۇن قاتقان ادام. ول اسپەكتىلىك جاعىنان ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. ونى ءبىز زەرتتەۋىمىز كەرەك», دەي كەلە «اۋىلدىڭ الدى» ولەڭىنە تالداۋ جاسادى.
«اۋىلدىڭ الدى ايدىن كول,
ايدىن كولدە شاعالا,
ايدىن كولدى جاعالاي
اينالا قونعان قالىڭ ەل», دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى ا دىبىسى – ارتيكۋلياتسياسى بويىنشا اۋىز قۋىسىنىڭ كەڭ اشىلۋىمەن جاسالاتىن اشىق دىبىس. بۇل دىبىس قازاقتىلدى قاۋىمداستىقتا ءارى ءىلياس ولەڭدەرى كونتەكسىندە ارىنداعان, ارقىراعان, اقيلانعان, ياعني كەدەرگىسىز كەڭ سەرپىندى قوزعالىسپەن اسسوتسياتسيالانادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ا دىبىسى ارقىلى اقىن اۋىلدىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن وقىرماننىڭ سەزىمىن كۇشەيتە تۇسكىسى كەلگەن», دەدى ول اقىننىڭ ولەڭ جازۋداعى ارتىقشىلىعىنا توقتالىپ.
تاعىلىمدى باسقوسۋدا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شامەك تىلەۋباەۆ ء«ىلياس جانسۇگىروۆ جانە جەتىسۋ ءوڭىرى تاريحىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» اتتى بايانداما جاسادى.
ء«ىلياس جانسۇگىروۆتى تاريحشى رەتىندە دە قاراستىرۋىمىز كەرەك. ول جەتىسۋدىڭ تاريحىن جازعان. مىسالى, جەتىسۋدا بولعان 1860 جىلعى «ۇزىناعاش سوعىسى» تۋرالى, «جەتىسۋ ولكەسىن ورىستىڭ الۋى», «جاركەنت ويازىندا» اتتى شىعارمالار, 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە بايلانىستى ماقالالار جازىپ, ەل اراسىنان ەستەلىك اڭگىمەلەر جيناعان. «ۇزىناعاش سوعىسى» ورىستاردىڭ جەتىسۋدى, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعىن الۋداعى ماڭىزدى سوعىس بولعان. بۇل سوعىس ورىستار مەن قوقاندىقتاردىڭ اراسىندا بولعان, وعان قوقاندىقتار جاعىندا قازاقتار دا, قىرعىزدار دا قاتىسقان. بۇل شايقاستا قوقاندىقتار جەڭىلىس تاپقان. جەتىسۋدىڭ العاشقى اسكەري گۋبەرناتورى بولعان گ.كولپاكوۆسكي باستاعان ورىس اسكەرى جەڭىسكە جەتكەن. 1910 جىلى جەتىسۋداعى پاتشا اكىمشىلىگى وسى سوعىستاعى جەڭىسىنىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ وتكەن», دەدى تاريحشى.
عىلىمي كونفەرەنتسياداعى قورىتىندى ءسوزدى وبلىس اكىمدىگىنىڭ ادەپ جونىندەگى ۋاكىلى عابيت تۇرسىنباي الىپ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ۇستازدىق جولىنا توقتالدى. ول اقىننىڭ بالالارعا ارنالعان جىر جيناعىن كوپشىلىككە تانىستىرىپ, ۇستازدىق جولىنان سىر شەرتتى. تۇلعانىڭ 125 جىلدىعىندا ماسكەۋدەن تاپقان ولجاسىمەن ءبولىستى.
ءۇش ساعاتقا سوزىلعان جيىن اياعىندا مولىقباي قوبىزىنىڭ قوڭىر ءۇنى تىڭدالدى. قوبىزشى ەرلان ماناساروۆ ىقىلاستىڭ كۇيى «ەردەندى» ورىندادى. قوبىزدىڭ سارىنى الاش ارىسىنىڭ قوڭىر داۋسىن ەلگە جەتكىزگەندەي اسەر قالدىردى.
جەتىسۋ وبلىسى
