– كوپشىلىك ءسىزدى اقىن رەتىندە جاقسى تانيدى. جيىن-باسقوسۋلاردا «اقىن وڭايگۇل تۇرجان» دەپ تانىستىرادى. بىراق ءسىزدىڭ ەڭبەك جولىڭىزدىڭ كوپ بولىگى جۋرناليستيكامەن بايلانىستى. ءبىرتالاي جىل «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە قىزمەت ەتتىڭىز. «تۇمار» جۋرنالىن شىعارۋعا ءبىر كىسىدەي اتسالىستىڭىز. قازىر دە بولاشاق جۋرناليستەردى دايارلاۋ ءىسىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرسىز. سىزگە قايسىسى جاقىن؟ اقىندىق پا, جۋرناليستىك پە؟
– جاراتۋشى يەمىز ءار پەندەسىن جارىق دۇنيەگە جىبەرگەندە ءبىر-ءبىر ميسسيا ارقالاتىپ جىبەرەتىن بولسا كەرەك. ال ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلعانى ولەڭ جازۋ بولار. قاي سالادا جۇرسەڭ دە, بويىڭا دارىتقاننان كەيىن ءبارىبىر جازعىڭ كەلەدى. بارلىق شارۋاڭ ۇيلەسىپ تۇرسا دا, ءتورت قۇبىلاڭ تۇگەل بولسا دا, ەگەر ولەڭ جازباساڭ, كوڭىلىڭ الاڭ بولىپ تۇرادى. ولەڭ جازباساڭ, اۋىراسىڭ. ول ءبىر باس اۋىرىپ, بالتىر سىزداۋ ەمەس, جان دۇنيەڭ اۋىرادى.
ال جازۋدىڭ رەتى قانداي؟ ولەڭ اياق استى كەلەدى. ارنايى وتىرعانمەن ول جازىلمايدى. ءوزى كەلگەندە توگىلىپ تۇسەدى ءارى تەز جازىلادى. ارينە, قۇيىلا كەتەدى دەۋ قيىن. بىراق نەگىزگى وزەگى تۇسەدى. سول كەزدە ەش قينالمايسىڭ, ۋاقىتىم كەتتى-اۋ دەمەيسىڭ. راحات ءبىر سەزىمگە بولەنەسىڭ. بىراق جۋرناليست بولۋعا دا تالانت كەرەك. ويتكەنى كەز كەلگەن عىلىم مەن اقىندىقتىڭ ءتۇپ تامىرى ءبىر. ۇلى ماتەماتيكتەردىڭ ومىرىنە كوز سالساڭىز, جاس كەزىندە دەنى جاسىرىپ بولسا دا ولەڭ جازعان. كوبى عىلىمدى ولەڭ جازۋدان باستاعان.
بايقاعانىم پوەزيا دا, ماتەماتيكا دا – وزىنشە ءبىر الەم. ماتەماتيكا ءتۇرلى امال – قوسۋ, ازايتۋ, كوبەيتۋ ارقىلى قورىتىندى, ءتۇيىن شىعارادى. ولەڭدە دە سولاي. جازاسىڭ, سوسىن ءبىر تۇجىرىمعا كەلەسىڭ. ۇيقاس قۋعان ولەڭدەر دە كوپ. تەحنيكاسى مىقتى پوەزيالار دا بار. بىراق وقىپ شىققاندا ساۋدىراپ ىشىنەن ەشنارسە تابا الاماي قالاسىڭ. ناعىز ولەڭگە تۇجىرىم ءتان. سول ءتۇيىن-تۇجىرىمدى ايتۋ ءۇشىن باسىڭ قاتىپ جۇرەدى. سونى جەتكىزۋدىڭ امالىن ىزدەيسىڭ. عىلىم مەن اقىندىقتىڭ ارعى ءتۇبى ءبىر دەپ وتىرعانىم سوندىقتان.
لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان پروفەسسور الەكساندر الەكساندروۆتىڭ «گەومەتريا – بۇل گۋمانيتارلىق عىلىم» دەگەن ءسوزىن العاش وقىعاندا بۇل قالاي دەپ ويعا قالعان ەدىم. ونىڭ «ماتەماتيكا – كۇللى عىلىمنىڭ پاتشاسى» دەگەن دە ءسوزى بار. وسى ءسوزدىڭ جانىنا مەن «ەگەر ماتەماتيكا بۇكىل عىلىمنىڭ پاتشاسى بولسا, پوەزيا – كۇللى عىلىمنىڭ قۇدايى» دەپ جازىپ قويدىم. ويتكەنى سەن ماتەماتيكسىڭ بە, قاراپايىم قۇرىلىسشىسىنىڭ با, ساۋلەتشىسىڭ بە – ءبارىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە عاجاپ نارسەنى تۋدىرۋعا, اسەمدىككە ۇمتىلدىراتىن وي تەرەڭدىگىندەگى يىرىمدەر جاتىر. ال بۇل – پوەزياعا ءتان قۇبىلىس.
جۋرناليستيكا دا – تەرەڭ عىلىم. ەگەر جۋرناليستيكاعا, وسى سالاداعى عىلىمعا قىزىقپاسام, بۇل سالادا جۇمىس ىستەي الماس ەدىم. ءالى ەسىمدە, 2003 جىلى ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ 200 جىلدىعىنا وراي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بايقاۋ جاريالادى. بايقاۋعا قاتىسۋ ءۇشىن ەمەس, ماحامبەت پوەزياسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىممەن بار نيەتىم, ەرەكشە ءبىر ىقىلاسپەن ماقالا جازۋعا وتىردىم.
گازەتتىڭ ءۇش سانىنا جاريالانعان 20 بەتتىك ماقالامدى سول كەزدە ادەبيەت كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان اكادەميك رىمعالي اعا نۇرعالي وقىپ شىعىپتى. كەيىن مەنى شاقىرىپ الدى دا: «سەن قىز مىنانداي مۇمكىندىگىڭ بار ەكەنىن نەگە ايتپاعانسىڭ؟ ءارى قاراي جازا بەر. كانديداتتىق جۇمىس جازاسىڭ. تاقىرىبىڭ «ماحامبەتتىڭ پوەتيكاسى» بولادى. مىنا ءۇش ماقالاڭنىڭ وزىمەن سەن كوپ جاڭالىق اشىپ تاستاعانسىڭ», دەدى. شىنىمدى ايتسام, ماقالا جازعاندا ءبىر جاڭالىق اشايىن دەگەن ويىم بولعان جوق. تاقىرىپقا قىزىققانىم سونشالىق, بارىمدى سالىپ جازعانىم عانا ەسىمدە. كەيدە سول ماقالانى قالاي جازىپ شىققانىمدى ءوزىم دە تۇسىنبەيمىن.
– دەمەك ءسىزدىڭ جۋرناليستيكاداعى ىزدەنىمپازدىعىڭىز عىلىمعا جول اشتى دەۋگە بولادى عوي؟
– راس, عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم جۋرناليستيكادا جۇرگەن جىلدارىمنان باستالدى. قاراعاندىدا «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە 1987 جىلى سىراش بيتەنوۆ دەگەن كىسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋدارىپ, رەداكتسياعا الىپ كەلدى. بۇل – ءدىن تاقىرىبى پارتيالىق گازەتكە مۇلدە جاريالانبايتىن كەز. نۇرماحان ورازبەك دەگەن رەداكتورىمىز «كەيبىر ويقى-شويقى تۇستارىن تۇزەتىپ, گازەتكە جاريالايمىز», دەدى. وسى اۋدارمانى وقىپ, وڭدەپ جۇرگەندە اقىر اياعى ءوزىم ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىن زەرتتەپ كەتتىم. ياساۋي حيكمەتتەرى تۋرالى سىراش اعادان سۇحبات الدىم.
مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆ رەكتور بولىپ تۇرعاندا شاقىرىپ الىپ قوعاممەن بايلانىس, ياعني PR ماماندىعى اشىلىپ جاتقانىن ايتتى. «وسى سالانى زەرتتەپ, دامىتۋ قاجەت. سەن وسى ءپاندى زەرتتەۋدى قولعا ال, وسىعان ماماندان, وعان قابىلەتىڭ جەتەدى», دەدى. PR-دى زەرتتەپ باستاعاندا كوزىم جەتكەنى بۇل دا ءبىر كەرەمەت عىلىمنىڭ سالاسى ەكەن. كەيىن وسى ءپان بويىنشا ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ايدەمير وكايمەن بىرىگىپ «PR تەورياسى مەن پراكتيكاسى» دەگەن وقۋلىق جازدىق. كەيىن «يميدجەلوگيا» دەگەن تاعى ءبىر وقۋلىقتىڭ اۆتورى اتاندىم. ويتكەنى بۇل ماماندىق بويىنشا قازاق تىلىندە وقۋلىق بولعان جوق. قازىر ستۋدەنتتەر قوعاممەن بايلانىس پانىندە وسى ەكى وقۋلىقتى نەگىزگە الادى.
شىنى كەرەك, عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىم ءاۋ باستان بويىمدا بار ەدى. بىراق ولەڭ جازۋ جاعى باسىم تۇر. سول سەبەپتى جۋرناليستيكا – مەنىڭ ءبىر قاناتىم. بىراق پوەزيا ءبارىبىر بارىنەن جوعارى تۇرادى. ويتكەنى ول – ويىمنان, بويىمنان كەتپەيتىن ءبىر تىلسىم كۇش.
– 80-جىلدارى ايتىس ۇيىمداستىرۋ ىسىنە دە اتسالىسقان ەكەنسىز. وسى جايىندا كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– جۇبايىم قاراعاندى وڭىرىنەن بولعاندىقتان, ءومىرىمنىڭ ءبىراز بولىگى وسى ايماقتا ءوتتى. ول كەزدە وبلىستا ورىستار كوپ تۇراتىن, قالا دا ورىستانىپ كەتكەن. 1984 جىلى الماتىدا كەنەن ازىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي رەسپۋبليكالىق ايتىس وتەتىن بولدى. وعان ايماق اتىنان جىبەرەتىن بىردە-ءبىر ايتىسكەر تابىلمادى. ول كەزدە مادەنيەت باسقارماسىنا قاراستى وبلىستىق عىلىمي ورتالىقتا مەتوديست بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. ورتالىق ديرەكتورى كلارا قارعاباەۆا دەگەن كىسى ءبىر كۇنى كەلىپ «رەسپۋبليكالىق ايتىس بولايىن دەپ جاتىر, دوداعا ءوڭىردىڭ اتىنان ءبىر اقىندى جىبەرۋىمىز كەرەك. ايتىسقا سەن باراسىڭ, سەنەن باسقا ەشكىم جوق», دەدى. «مەن ايتىسكەر ەمەسپىن», دەپ ات-تونىمدى الا قاشتىم. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماقات رىمجانوۆ وتە كەرەمەت ۇلت جاناشىرى ەدى. ماقات اعا «سەنىڭ قاراماعىڭداعى انا اقىنجاندى قىز بارسىن», دەپتى. سودان امال جوق, ايتاتىن ولەڭىمدى الدىن الا جازىپ الىپ, ايتىسقا قاتىسقانىم بار (كۇلدى).
ايتىسقا بارىپ كەلگەننەن كەيىن «ونەر سايىسىن ورىسى قالىڭ وبلىستا نەگە جاڭعىرتپاسقا؟» دەگەن وي كەلدى. ۇسىنىسىمدى كلارا قارعاباەۆاعا ايتىپ ەدىم, بىردەن كەلىستى. سودان ايتىس وتكىزدىك. ءسوز قادىرىن تۇسىنەدى-اۋ دەگەن اقىنداردى, ءتىپتى جۋرناليستەردى دە قاتىستىردىق. بار ماقساتىمىز تۇمشالانىپ قالعان قازاق ونەرىن دارىپتەۋ ارقىلى حالىقتى وياتۋ, ابدەن باسىلىپ قالعان ەل ەڭسەسىن تىكتەپ, ساناسىن سەرپىلتۋ ەدى. سول جىلى وبلىسقا يدەولوگيالىق حاتشى بولىپ قۋانىش سۇلتانوۆ كەلدى. اعاعا ارقا سۇيەپ, باتىلدانىپ 1-2 رەت ايتىس ۇيىمداستىردىق. شىنى كەرەك, باستاپقىدا قاراعاندى حالقى ايتىسقا سەلك ەتپەيتىن بولار, كورەرمەن جينالمايتىن شىعار دەگەن كۇدىگىمىز باسىم بولدى. بىراق وپىر-توپىر جينالعان جۇرت كەنشىلەر سارايىنا سىيماي, دالىزدە تۇرىپ ايتىستى تاماشالاعاندا حالىقتىڭ شىنايى ونەرگە ابدەن شولدەگەنىن تۇسىندىك.
ول كەزدە قىزىمىز دا كىشكەنتاي. قالادا بالاباقشا تۇرماق بىردە-ءبىر قازاق توبى جوق. قالىڭ ورىستىڭ اراسىندا بالام دا ورىستانىپ كەتە مە دەگەن قورقىنىش بولدى. «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ سول كەزدەگى باس رەداكتورى تىلەۋحان جۇسىپوۆكە «قازاق بالاباقشاسىن اشۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرسەك قالاي بولادى؟» دەگەن ويىمدى ايتتىم. رەداكتورىم بىردەن قولداۋ ءبىلدىردى. وسى ماسەلە تۋرالى ماقالا جازدىم. بالاباقشا اشۋ ءۇشىن قازاق توبىنا بالاسىن جىبەرگىسى كەلەتىن اتا-انا ىزدەدىك. تانىس-تامىر, اعايىن-تۋىس, دوستارعا قوزعاۋ سالىپ, گازەتكە حابارلاندىرۋ بەرگىزدىك. ايتەۋىر ايقاي-سۇرگىنمەن جارتى جىلدا ون بالانى ارەڭ جيناپ, «الەنكي تسۆەتوچەك» دەگەن ورىس بالاباقشاسىنىڭ جانىنان شاعىن توپ اشقىزدىق. قىزىمىز سول توپقا باردى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ءارى قاراي دا جالعاستىرا بەردىك. ۇگىت-ناسيحات تەتىگىن قوستىق. ون بالانى ساحناعا شىعارىپ, جۇرتتى شاقىرىپ, قازاقشا كونتسەرت كورسەتىپ, اتا-انالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا تىرىستىق. تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن «بالاپان» دەگەن ءوز الدىنا بولەك قازاقشا بالاباقشا اشىلدى. ايتىس ۇيىمداستىرۋدىڭ ارتى وسىلاي بالاباقشا اشۋعا ۇلاسقانى بار.
– قالامگەر تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «وڭايگۇلدىڭ قارتايمايتىنىنىڭ ءبىر قۇپياسى بار. ول – كۇيمەن ۇيىقتاپ, كۇيمەن ويانادى» دەگەن ءسوزى بار ەكەن. ال روزا مۇقانوۆا جۇبايىڭىز رىمحان اعا قايتىس بولعاندا «توگىلتە تارتقان كۇي شەرىندە تۇنىپ تۇراتىن, شەرتىلگەن سىر, ايتىلعان مۇڭ كۇيمەن جاراتىلدى, كۇيمەن بىرگە كەتتى», دەپتى. كۇي مەن جىر ەگىز ۇعىم با؟ كۇيشى مەن اقىندى نە بايلانىستىرادى؟
– جۇبايىم رىمحان كۇيشى, مەن اقىن بولعاننان ءبىر-بىرىمىزبەن تابىستىق دەۋگە كەلە قويماس. تاعدىردىڭ قوسۋى عوي. ەكەۋمىز دە ونەردىڭ ادامى بولعاندىقتان تۇسىنىستىك بولدى. ول ەشقاشان ماعان «مەن كەلدىم, شاي بەر, جازعانىڭدى تاستا» دەگەن ەمەس. كەرىسىنشە ەگەر جازۋ جازىپ وتىرسام, كەدەرگى كەلتىرمەۋ ءۇشىن ەسىكتى جاۋىپ قوياتىن. ول شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى ەدى. ال مەن – باتىستىڭ قىزىمىن. باستاپقىدا شەرتپە كۇيلەردى ونشا تۇسىنبەيتىنمىن, قابىلداي المادىم. ويتكەنى باتىستىڭ كۇيى دە, ءانى دە تەز, شاپشاڭ, شيراق, توگىلىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ جاقتىڭ ادامدارى سويلەگەندە دە ەكپىندەپ, تەز-تەز سويلەيدى. سىرت كوزگە بۇيىرىپ سويلەپ تۇرعانداي ينتوناتسيا دا بايقالادى. بۇل – تابيعاتىمىزدان قالىپتاسقان, گەنىمىزدە ورنىققان ەرەكشەلىك.
بىراق جۇبايىمنىڭ ورىنداۋىندا مەنى باۋراپ العان ەكى كۇي بار. ولار – تولەگەن مومبەكوۆتىڭ «سالتاناتى» مەن ابىكەن قاسەنوۆتىڭ «قوڭىرى». وسى قوس كۇيدى ەستىگەندە باسقا ءبىر تىلسىم الەمگە تاپ بولعانداي كۇي كەشەمىن. كۇيدىڭ قۇدىرەتى ءبارىبىر ادامدى وياتپاي قويمايدى ەكەن. كۇيدىڭ قاسيەتى مەن اقىندىق ەكەۋمىزدى ودان سايىن جاقىنداتا تۇسكەنى راس. مەنىڭشە, كۇيشىلىك, اقىندىق, جازۋشىلىق – ءبارىنىڭ ءتۇبى ءبىر, تەك جەتكىزۋ فورماسى ءارتۇرلى. ءبىرى – كۇي, ەكىنشىسى – ولەڭ, ءۇشىنشىسى پروزا, دراماتۋرگيامەن جەتكىزەدى.
رىمحان كۇي تارتقان كەزدە ءار پەرنەنى قالاي ءدال باسۋ كەرەك, دىبىستى تۇنشىقتىرماي قالاي شىعارۋ كەرەك, سوعان وتە قاتتى ءمان بەرەتىن. «كەيدە ءبىر دىبىس ءبىر كۇيدى ۇستاپ تۇرادى», دەيتىن. اسىرەسە «سالتاناتتى» ورىنداعاندا ءار دىبىستىڭ دۇرىس شىعۋىنا ەرەكشە ءمان قوياتىن ەدى. وعان ءبىر دىبىستىڭ مىڭ ءتۇرلى قۇبىلعانىنىڭ ىشىنەن بىرەۋىن تاۋىپ الۋ وتە ماڭىزدى بولدى. بۇكىل كۇيدىڭ ءون بويىندا ءار دىبىس ءدال تۇسكەن كەزدە عانا كۇي شىعادى. رىمحان دا ولەڭ جازدى. ول ولەڭدى ارعى جاعىن قوپارىپ, تەرەڭىنەن تۇسىنەتىن. بىردە ولەڭدەرىمدى وقىپ وتىرىپ: «وسى سەن ادامسىڭ با؟» دەدى. مەن «بۇل نە دەگەن ءسوزىڭ؟» دەدىم تۇسىنبەي. «جوووق, مىنانى سەن ءوزىڭ ويلاپ شىعاردىڭ با, الدە بىرەۋ ايتتى ما؟» دەپ تاڭىرقاپ سۇراعانى بار ەدى. مەن اشۋلانىپ قالدىم دا: «نە, مەن بىرەۋدى كوشىرىپ وتىر دەگەنىڭ بە؟» دەدىم. ول: «جوق, ساعان تاڭعالىپ وتىرعانىم عوي», دەدى.
– ولەڭدەرىڭىزدىڭ دەنى تۋعان جەر, اۋىل تۋرالى. ءتىپتى ءبىر سوزىڭىزدە «اۋىلدىڭ وتى سۋىسا, ەل ءىشى تۇگەل سۋيدى» دەيسىز...
– ءومىرىمنىڭ 40 جىلى قالادا ءوتىپ جاتىر. بىراق قالا تۋرالى ولەڭ جازعانىم ەسىمدە جوق. ويتكەنى كوزىمدى اشقاننان كورگەنىمىز – دالا, تاۋ-تاس, كيىز ءۇي, مال, ەشكى, قوي جىلقى, تۇيە, وسكەن ورتامىز – ادىراسپان, جۋسان, الابوتا, جانتاق, تەمىر تىكەن, اجىرىق, شىرماۋىق, ەبەلەك. ەستىگەن داۋسىمىز – ىزىڭداعان جەل, تۇيەنىڭ بوزداعانى, قويدىڭ ماڭىراعانى, جىلقىنىڭ كىسىنەگەنى, تۇياقتىڭ ءدۇبىرى, بوتانىڭ جۇگىرگەنى, ق ۇلىننىڭ شاپقانى, يت-قۇستىڭ داۋسى. كورگەنىمىز – جىلان, كەسىرتكە, تىشقان, قوڭىز, قارا قۇرت, ورمەكشى. ءبىز وسىنداي ورتادا وستىك, ەس جيدىق. ال گەنەتيكتەر ادام بۇكىل ومىرىنە قاجەتتى اقپاراتتىڭ 50 پايىزىن 4 جاسقا كەلگەنشە جيناقتاپ بولادى دەيدى. ءبىز ەستىپ, كورىپ-بىلگەننىڭ بارلىعىن تازا كەزىندە سانامىزعا قۇيىپ الدىق, ونىڭ بارلىعى سۇيەگىمىزگە ءسىڭىپ كەتكەن. ال سۇيەككە سىڭگەندى قانشا ۋاقىت وتسە دە, قالانىڭ ۋ-شۋى جۋىپ-شايىپ كەتە المايدى ەكەن.
تۋعان توپىراققا ءجيى بارامىن. ءبىزدىڭ جاقتىڭ تاۋلارى قىزىق. ادەتتە تاۋلار سىلەمدەنىپ, ۇزىن-سونار بولىپ جاتسا, ماڭعىستاۋدىڭ تاۋلارى بولەك-بولەك, انانداي جەردەن ساعان ودىرايىپ-ودىرايىپ قاراپ تۇرادى. سىرتتان قاراعاندا ءار جەردە ءتۇس كورىپ وتىرعان اۋليەلەر سياقتى. كەي تاۋلاردان قورقاسىڭ, كەيبىرىنە قىزىعىپ قارايسىڭ. ءبىز وسىنداي تاۋلاردىڭ ورتاسىندا وستىك. ەسىمىزدى جيعان كەزدەن تانىعانىمىز وسى. سودان دا بولۋى كەرەك ولەڭ جازعاندا قالامنىڭ ۇشىنا الدىمەن سول كورىنىستەر كەلەدى. بارلىق وقيعانى, جاعدايدى سول ارقىلى كورەسىڭ, اۋىلعا اكەپ تىرەيسىڭ. ولەڭدەرىمنىڭ دەنىندە اۋىلدىڭ سۋرەتى جۇرەتىنى – ءار جىر تابيعي تۋادى. سول سەبەپتى تابيعاتىڭدا نە بار, سول ولەڭ بولىپ شىعادى. ونى جاساندى جولمەن جاساي المايسىڭ.
– 25 جىل جانىندا جۇرگەن اقىن فاريزا تۋرالى سۇراماي كەتە المايمىز. «پوەزيا پاديشاسى» اتانعان اقىن تۋرالى ايتقاندا ويىڭىزعا الدىمەن نە ورالادى؟
– «تۇمار» جۋرنالىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى ءبىر اۆتور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن قويشىعارا سالعاريننىڭ تاريحي ەڭبەكتەرى تۋرالى «مىنانىڭ ءبارى وتىرىك, ءار جەردەن كوشىرىلگەن» دەگەن سىڭايدا ماقالا الىپ كەلدى. الگىنى فاريزا اپايعا الىپ باردىم. ول كىسى ماقالانى وقىپ شىقتى دا, جىرتىپ-جىرتىپ, لاقتىرىپ جىبەردى. سوسىن ماعان قاراپ: «مىنا جۋرنالدىڭ بەتىنە ەشقاشان بىرەۋدى جامانداپ جازبايسىڭ جانە وندايدى شىعارمايسىڭ. بۇل – ءبىر. ەكىنشى, ءوزىڭ دە بىرەۋمەن ەرەگەسىپ, ايتىسىپ, گازەت-جۋرنالدىڭ بەتىن بىلعاۋشى بولما. ەلدىڭ الدىنا شىعىپ, ءبىر-بىرىمەن ەرەگەسىپ, كەرىسكەن ادامداردىڭ ەشقايسىسى ەشقاشان ابىروي تاپقان ەمەس, تاپپايدى دا. ونداي جەردە «اناۋ جەڭدى, مىناۋ جەڭىلدى» دەگەن اڭگىمە دە بولمايدى. ەكەۋى دە – جەڭىلگەن ادام. ەسىڭدە بولسىن, سەنەن جوعارى تۇرعان ادام سەنىمەن ەشقاشان ايتىسپايدى. ال سەنىمەن ەرەگەسكىسى كەلگەن ادام – ول سەنەن تومەن تۇرعانىن ىشتەي بىلەتىن ادام. وندايلار ادەتتە سەنى دە سول تومەنگە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ايتىسادى. وندايلارمەن ءسوز تالاستىرساڭ, بىرىنشىدەن, سونىڭ دەڭگەيىنە تۇسەسىڭ. ەكىنشىدەن, ەشقاشان سەن سول دەڭگەيدەن كوتەرىلمەيسىڭ. ويتكەنى حالىق سەنى سونىڭ «بيىگىندە» عانا كورەدى دە وتىرادى. مەنىڭ سىرتىمنان دا تالاي ءسوز ايتىلدى. سونىڭ بىرەۋىنە جاۋاپ قايتارعان جوقپىن. ءابىش اعاڭنىڭ سىرتىنان نە ايتىلمادى؟ كىسى ولتىرەتىن سوزدەر ايتىلدى. سوندا ءابىش سولاردىڭ بىرەۋىنە بىردەڭە دەدى مە؟ جوق! ەسەسىنە ءابىش ءوز دەڭگەيىندە قالدى. ەگەر سول كەزدە سولارمەن ايتىسىپ كەتسە, نە بولار ەدى؟», دەدى. اقىننىڭ وسى سوزدەرى سانامدا ماڭگى قالىپ قويدى.
– استانادا اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆانىڭ «مەنىڭ فاريزام» اتتى ەستەلىك كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. وسى ءىس-شاراعا ءسىز سپيكەر رەتىندە قاتىستىڭىز. اقىننىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەتىن تۋىندىنىڭ كەي تۇستارىمەن كەلىسپەيتىنىڭىزدى سول جەردە اشىق ايتتىڭىز...
– سەبەبى بۇل كىتاپتا فاريزا اقىندى سىيلايتىن, كوزكورگەن ادامدار دا, وقىرمان دا, ونىڭ ىشىندە مەن دە كەلىسپەيتىن جەرلەر بار. وتىرىك سوزدەر دە بار. مىسالى, «تۇمار» جۋرنالىنا دا مارۋسيا كومەك بەرىپ تۇردى» دەيدى. مارۋسيا مارالقىزى كەرەمەت جان ەدى. فاريزا اپايدىڭ ءسىڭلىسى ءارى دوسى بولدى. سونداي-اق ول – اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆانىڭ تۋعان قايىن ءسىڭلىسى. بىراق ول كىسى «تۇمارعا» ەشقانداي قارجى بەرگەن ەمەس. بۇل – جاڭساق ءسوز. مۇنى جۋرنالدىڭ بار شارۋاسىن جاساپ جۇرگەن مەن جاقسى بىلەمىن. كەي تۇستارىندا فاريزا اقىننىڭ بويىنا سىيمايتىن, ء«سويتتى» دەپ باسقا ءبىر ادامنىڭ ايتقانى دا دەرەك رەتىندە كەلتىرىلگەن. فاريزاعا دەگەن وكپەسى شىعار. تۋىندىنىڭ تانىستىرىلىمىندا مەن سولاردى ايتتىم.
ادەبيەت تەورياسىنا سالىپ ايتساق, ەستەلىك كىتاپ كەيىپكەردىڭ وقىرمان بۇرىن بىلمەگەن قىرلارىن اشا تۇسەدى. ەكىنشى جاعىنان, اۆتوردىڭ مەنتاليتەتتىك قاسيەتىن, دەڭگەيىن, ىشكى مادەنيەتىن, كەيىپكەرىنە دەگەن ادالدىعىن, ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن كورسەتەدى. ەگەر كەيىپكەرىڭە ادال بولساڭ, ادالدىعىڭ كورىنىپ تۇرادى, كەرىسىنشە بولسا, سول كەرىسىنشەسى كوزگە ۇرادى. وقىرماندى الداي المايسىڭ. نە ايتىلسا دا, ولگەندەر ءوزىن-ءوزى اقتاپ, ءسوز تالاستىرا المايدى. البەرت ەينشتەيننىڭ « ۇلى تۇلعا ومىردەن ءوتىپ كەتكەننەن كەيىن, ول تۋرالى جاقسى ءسوز جازىلسا دا, جامان ءسوز جازىلسا دا, ءتىپتى وسەك ايتىلسا دا, ول سول تۇلعانى ودان سايىن اسقاقتاتا بەرەدى» دەگەن ءسوزى بار. راس, كىتاپتا فاريزا اقىنعا جوعارى باعا دا بەرىلگەن. شىندىقتى بەتكە ايتاتىن قايسارلىعىن, سول ءۇشىن دە وقىرمان ونى جاقسى كورگەندىگىن, قىزداردان شىققان ۇلى اقىن ەكەندىگىنە دە, تەك شىعارماشىلىقتا ەمەس, ساياسي ومىرگە ارالاسقان ەڭبەگىنە دە لايىقتى باعا بەرىلگەن.
فاريزا – جۇمباق ادام. ۇلى جۇمباق. ول تۋرالى اڭىز ءالى دە ايتىلادى. بىراق ەشقايسىسى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ اقىن دەگەن اتىنا قىلداي كەرى اسەرىن تيگىزە المايدى. كەرىسىنشە, اڭىز ادام رەتىندەگى دەڭگەيىن وسىرە تۇسەدى.
– ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزدا كيىكتەر تاقىرىبى ءجيى كورىنەتىن سياقتى. «كيىكتەر» دەگەن ولەڭىڭىزدە «دالاعا سىيماعان مىڭ كيىك, ءبىر اۋىز ولەڭگە سىيىپ تۇر», تاعى ءبىر ولەڭىڭىزدەگى «قارا جەرمەن جارىسقان كيىكتەرگە, قۇيىندار جالت قارادى توقتاي قالىپ» دەگەن جولدار اسەرلى.
– جالپى, مەن كيىكتەر تۋرالى ءجيى جازادى ەكەنمىن. وسى ايدىڭ 18-19 جۇلدىزىندا «قالامقاس» اتتى پەسام بويىنشا تۇركىستان تەاترىندا سپەكتاكل قويىلادى. ونداعى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى دە – كيىكتەر. كيىك دەگەندە كوز الدىمىزعا دالا ەلەستەيدى. دالاعا, كەڭدىككە, تابيعي تازالىققا دەگەن ىشكى بولمىسىمىزدىڭ قۇشتارلىعىنان بولار.
– ءابىش اعانىڭ باتاسىن الدىڭىز, ىرىلىگىن كوردىڭىز, فاريزا اقىننىڭ بيىكتىگىن دە ءبىر كىسىدەي بىلەسىز. قازىرگى زيالى قاۋىمنىڭ ورتاسىندا ءسىز دە ءجۇرسىز. وسىنداي ورتاعا بارعاندا نەنى تاپپايسىز؟ نە جەتىسپەيدى؟
– راس, ول كىسىلەردىڭ ورنى ۇڭىرەيىپ تۇر. بۇرىن بىزگە قالقان, ۇلگى, ونەگە بولىپ جۇرگەن اعا-اپكەلەرىمىزدىڭ كوبى اقىرىنداپ كەتىپ جاتىر. ولار باردا ءوزىمىزدى ەركىن سەزىنەتىن ەدىك. ۇلكەن ءبىر جيىن, باسقوسۋلارعا كەلگەندە تاۋداي بولىپ توردە وتىرۋشى ەدى. قازىر جان-جاعىما قاراسام, اقىرىنداپ سول تورگە ءبىز دە جاقىنداپ قالىپپىز. تورگە شىققاندا دا ءبارىبىر ءبىرتۇرلى قوڭىلتاقسىپ, جەتىمسىرەپ وتىراسىڭ. ۇلى ادامدار ومىردەن كەتكەن كەزدە رۋحاني قوعام دا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن داعدارىسقا ۇشىراپ قالادى ەكەن. جۇرت ونى دابىرا قىلىپ ايتپاۋى دا مۇمكىن. بىراق ىشتەي وسىنىڭ ءبارىن قاتتى سەزىنەسىڭ. شۇكىر, مۇلدە جوق ەمەس, بار عوي. تولەن اعا ابدىك, اكىم اعا تارازي بار. بىراق ول كىسىلەر دەنساۋلىقتارىنا بايلانىستى كوپ جيىندا توبە كورسەتە بەرمەيدى. ابىشتەي اسقار تاۋلاردىڭ, فاريزاداي اقىنداردىڭ كوزىن كورىپ, ەنەرگياسىن سەزىنگەندىكتەن بولار, قازىر ءبىر جەتىمسىرەۋ بار.
ءبىر جاعىنان وزىمىزگە تۇسكەن جاۋاپكەرشىلىكتى دە ءون-بويىڭمەن سەزىنە باستايدى ەكەنسىڭ. سول اعا بۋىننىڭ ورنىن باسا الامىز با, جوق پا دەگەن قورقىنىش تا بار. ولارداي بولا المايتىنىڭدى تۇسىنگەندە ءوز-ءوزىڭدى قويارعا جەر تاپپاي كەتەسىڭ. «كەلىڭىز, جوعارى شىعىڭىز» دەگەندە تورگە ءوز-ءوزىمدى سۇيرەپ زورعا شىعامىن. قازىر سونداي جيىندارعا بارعاندا بيىكتىكتى, ىرىلىكتى ىزدەيمىن. كەيدە جۇتاڭدىق تا بايقالىپ قالادى.
– ءسىزدى قازىر نە مازالايدى؟ قاراپايىم ادام, اقىن, ايەل رەتىندە قانداي سۇراققا جاۋاپ تابا الماي ءجۇرسىز؟
– ءبىز – كىتاپ وقىپ وسكەن ۇرپاقپىز. كەيىنگى 30 جىل بويى انتيكىتاپ ءداۋىرىن باستان كەشتىك. بۇل كەزدە ءبىز وقىرماننان ايىرىلىپ قالدىق, جىرعا اۋەس جۇرت جوعالىپ كەتتى. وسى كەزدە قالامگەرلەر دە ءوز-وزدەرىن جوعالتا باستادى. الما اعاشىنىڭ جەمىسى ونىڭ وزىنە كەرەك ەمەس. ءدال سول سياقتى ارقىراپ اعىپ جاتقان وزەنگە دە ءوز سۋى قاجەت ەمەس. ونىڭ ءبارى حالىققا كەرەك. قالامگەر جازعان دۇنيە دە وزىنە ەمەس, وقىرمانعا كەرەك. ال وقىرمان قاجەت ەتپەسە, ول – ۇلكەن قاسىرەت. وندا قۋراپ قالعان الما اعاشى سەكىلدى قالامگەرلىك شەبەرلىك تە كەرى كەتە باستايدى. رۋحاني جۇتاڭدىقتان ءبىز قالاي قورعانا الامىز؟ ءبىز كىتاپ وقىماي قورعانسىز قالدىق. كىتاپتىڭ ورنىن جاعىمسىز شابۋىلدار, ماردىمسىز اقپاراتتار باستى. اعا بۋىننىڭ تۋىندىلارى, اقىل-كەڭەسى ءبىزدىڭ قورعانىمىز بولاتىن. ولاردىڭ ارتىندا مول دۇنيە – كىتاپتارى قالدى. كەلەر ۇرپاققا ءبىز سول كىتاپتاردى وقىتا الامىز با؟ ۇعىندىرا الامىز با؟ قازىرگى ۋاقىتتىڭ باستى سۇراعى – وسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»
