كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ول ۇلى ابايدىڭ «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» دەگەن وسيەتىنە سۇيەنە وتىرىپ, قوعامدا بار مىنانداي كەسەلدەردى اتاپ كورسەتەدى: ەسىرتكى ساۋداسى, ناشاقورلىق, ۆەيپتەردىڭ تارالۋى, ناسىباي اتۋ, لۋدومانيا, ياعني قۇمارپازدىق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ پەن اگرەسسيا, ۆانداليزم, ىسىراپشىلدىق. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى وسىلارعا قارسى تۇرىپ, ولاردان ارىلۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن جانە قازىرگى كەزەڭگە ساي كەلەتىن نەگىزگى قۇندىلىقتاردى ايقىندادى. ولار: تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق.
ولاي بولسا, مەملەكەت باسشىسى كوتەرىپ وتىرعان ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن قوعامدا بار كەسەلدەردى ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالاساعۇن مەن ابايدان باستاپ شاكارىم, ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپ, مۇستافا, مۇحتار, باۋىرجان, دىنمۇحامەد, مۇزافار, ءابىش سىندى حالقىمىزدىڭ دانا تۇلعالارىنىڭ ناقىل سوزدەرى ارقىلى وي ەلەگىمىزدەن وتكىزىپ, ولاردىڭ بىزگە نە ايتىپ, نەنى وسيەت ەتىپ قالدىرعىلارى كەلگەندەرىن تۇسىنۋگە تىرىسىپ كورەلىك. ماسەلەن, الەمگە ايگىلى ويشىل ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە, قوعامنىڭ كەسەلى دە, ونىڭ قۇندىلىقتارى دا مىنەز-ق ۇلىققا تىكەلەي بايلانىستى. وعان ۇلى ابايدىڭ ادامعا اقىل كەرەك, ءىس كەرەك, مىنەز كەرەك دەگەنى دە دالەل بولا الادى. ويتكەنى ادام الاسى ىشىندە بولعاندىقتان مىنەزدىڭ ءمىنى رۋحاني كەسەلگە جاتاتىنى دا بەلگىلى. رۋح ازسا, نامىس توزادى. اڭگۇدىك داۋرەن الەۋمەتتىك دەلق ۇلىلىققا, رۋحاني ناقۇرىستىققا بوي الدىرۋعا اكەلەدى. پيعىلى لاس ادام تۋرانى قيسىق بۇرمالايدى.
مىنەز بەن اقىل جاراسسا, ادامگەرشىلىك ۇتادى. ادالدىق پەن ابزالدىقتى توت باسا المايدى. ادالدىق دەگەنىمىز – بارىنە قاناعات قىلىپ, تازا ەڭبەكپەن كۇن كورۋ. ەندەشە, ادامعا قيانات قىلماي, زامانعا كەرەك تازا ەڭبەكپەن اينالىسۋ كەرەك. ويتكەنى ادامنىڭ ەڭ ارتىعى – ەرىنبەيتىن, ەڭبەكشىل, شىدامدىسى. جۇرەگى تازا ادام قياناتقا بارمايدى. وندا وزىمشىلدىك پەن ءىشى تارلىق تا بولمايدى. سوندا عانا ول بويىندا يمانى بار, اقىلى تازا جانە رۋحى بار ادام بولادى. يمان جيامىن دەسەڭ, پيعىلىڭ تازا بولۋ قاجەت. سەنىمسىز يمان بولمايدى. بۇگىنگى كۇننىڭ باستى ماقساتى – كۇيرەگەن رۋحتى قايتا كوتەرۋ. ويتكەنى رۋحى مەن نامىسى سونگەن ەل – ولگەن ەل. ادامى ءادىل جەردە, جۇرتى دا ءادىل بولىپ, قوعامنىڭ ءىسى وڭعا باسادى. ازاماتتار دۇرىس-بۇرىستىڭ نە ەكەنىن بىلمەي جاتسا قوعام ازادى. ادىلدىكتى مويىنداۋ – ادال كىسىنىڭ ءىسى. جالعاندى اقيقات قانا جەڭەدى. ادىلدىك بار جەردە عانا ەلدىك بار.
ۇلى اباي ادام بويىنداعى جاعىمسىز مىنەز-ق ۇلىققا جاتاتىن پايدا, ماقتان, اۋەسقويلىقتى شايتان ءىسى دەپ قاراستىرىپ, پايدا ويلاما ار ويلا, ماقتان قۋماي, كەرەك قۋعا شاقىرادى. سەبەبى نادان ادامنىڭ كوزى بولعانىمەن, ويى بولمايدى. ول راسپەنەن تالاسىپ, قاساقانا قيانات جاساپ, جارىم ادامعا اينالادى. ونداي پەندە سوزگە سەنىپ, تۇزەلگىسى دە كەلمەيدى. ويى جوق, ىنساپسىز ادام ءىستىڭ اق-قاراسىنا قاراماي, شىندىقتى مويىنداماي, قيسىنعا سەنۋ ارقىلى رۋحاني مۇگەدەكتىككە ۇرىنادى. پەيىلى كەتىپ, انت ۇرعاندار سوزگە توقتامايدى, شىندىققا بويسۇنبايدى. سوندىقتان ولار ۋايىمسىزدىق, سالعىرتتىق, ويىنشى-كۇلكىشىلدىك, قايعىعا سالىنۋ, قۇمارعا بەرىلۋ سياقتى وي كەسەلدەرىنە ۇرىنۋدان بولەك ىشپەك, جەمەك, كيمەك, كۇلمەك, كوڭىل كوتەرمەك, مانساپ ىزدەمەك, ايلالى بولماق, الدانباستىق دەگەن كەسەلگە ۇشىرايدى. ەندەشە, تالاپسىزدىق, جىگەرسىزدىك, ۇياتسىزدىق, كەدەيلىك ەرىنشەكتىكتەن شىعادى. سوندىقتان ابايدىڭ ادام بالاسىنىڭ ەڭ جامانى – تالاپسىز, تاۋەكەلسىز, تالاپسىز مال تابىلماس دەيتىنى وسىدان. ادىلەت جوق جەردە اسىلىڭ جاسىق, التىنىڭ تاس بولىپ كورىنەدى.
سوزشەڭدىككە بەرىلىپ كەتكەن جەردە ناداندىق ورناپ, قاراڭعى تۇنەك باسادى. ۋاقىتى مەن ورنىنا ساي كەلمەيتىن جالعان قيمىل كوبەيەدى. پاڭدىق, ناداندىق, تاكاپپارلىق, وپاسىزدىق پەن ويسىزدىق, اسقاقتىق نە ايتقىزىپ, نەنى ىستەتپەيدى؟! دۇنيەقۇمارلىق, اشكوزدىك, پەندەشىلىك جانە جامان ىستەر ادامدى ءتۇرلى پالەكەتكە ۇرىندىرادى, اللانى ۇمىتتىرادى.
ياعني ونىڭ باعى دا, سورى دا مىنەزدە. سوندىقتان جاڭانىڭ تامىرىنىڭ كونەدە جاتقاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, وتكەندى وگەيسىرەتپەي, ونىڭ جاقسىسىن دا, جامانىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك. بىراق باياعىنى ءجونسىز كوكسەي بەرىپ, بۇگىنگى ومىرگە ۇيلەسە الماي قالماس ءۇشىن ونىڭ قۇرمەتتىسىن قادىرلەي بىلگەن ءجون. ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى. باستىسى, زاماننان نەشە ءتۇرلى زامان تۋىپ, زامانا جىلدان-جىلعا سۇم بولىپ بارا جاتقاندا ەل بولىپ الۋ كەرەك. ول ءۇشىن مىنەزدى قولعا الىپ, ونى تۇزەتۋ قاجەت. ايتپەسە, ەشكىمنىڭ دە جۇلدىزى جانبايدى. ەڭ الدىمەن, ىنتىماققا ۇيرەنۋ قاجەت. سوندا عانا ازاتتىقا ۇيرەنەمىز. ويتكەنى ۇلتتىق رۋحسىز, ونىڭ اسىل قۇندىلىعىنسىز ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگى بولمايدى. باسقاشا بولعاندا رۋحاني بەدەرسىزدىك ساياسي تاۋەلسىزدىكتى دە تارك ەتەدى. ءبىز كەشە عانا «كۇيرەۋ كەزەڭىن» باستان كەشتىك, جاڭا جاعدايداعى «وتپەلى كەزەڭدى» دە كوردىك, «قايتا ورلەۋ نەمەسە قايتا تۇزەلۋ كەزەڭىندە» ىزدەندىك, اداستىق, ولگەنىمىزدى تىرىلتۋگە كۇش سالىپ باقتىق. ال ەندى بۇگىنگى جاڭا ۇرپاق ءۇشىن بۇل شىن مانىندەگى «داۋرەندەۋ كەزەڭى» بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ونىڭ بويىندا اتا سوزگە توقتايتىن, جاقسى بولۋدىڭ جاقسىلىق جاساۋدان باسقا جولىنىڭ جوق ەكەندىگىن بىلەتىن جانە اتاسىزدىق – وتانسىزدىق, وتانسىزدىق – وپاسىزدىق, وپاسىزدىق – يمانسىزدىق دەگەندى تۇسىنەتىن رۋحتىڭ بولۋى شارت. ولار ار ءبىلىمىن يگەرىپ, تىلەگى اقتىڭ – ءىسى حاق دەگەندى ۇعىنۋى قاجەت.
وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ ۇيىتقىسى – ادەت-عۇرپىمىز, ال حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى ءبىزدىڭ اسىل مۇرامىز ەكەندىگىن ەسكەرۋگە كوڭىل اۋدارۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالعان دۇرىس سياقتى. ول تۇپتەپ كەلگەندە بۇگىنگە عانا ەمەس, ەرتەڭگە دە كەرەك حالىقتىق تاجىريبە. ەرەجەدەن ونەگە ارتىق دەگەن وسى. قازاقتاردىڭ مورالدىق كودەكسىن ولاردىڭ ماقال-ماتەلدەرى مەن اڭىز-ءاپسانالارىنان ىزدەگەن ءجون. اتا-بابالارىمىزدىڭ قالدىرىپ كەتكەن تالاپ-تىلەكتەرى مەن اقىل-كەڭەستەرى بۇل ومىردەن تۇيگەن ۇلاعاتتى سوزدەرى, اماناتتارى وسيەت رەتىندە قازاقى ورتادا مىندەتتى تۇردە ورىندالىپ وتىرعان. بۇل وسيەتتەر ادامگەرشىلىك, ار-نامىس, ۇيات, مەيىرىمدىلىك, جىگەرلىلىك, باتىرلىق سىندى ادامنىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەرمەن قاتار ماقسات, مۇرات, ەلدىك ماسەلەلەرى سياقتى ۇعىمدارى قامتىلىپ, اقىل-كەڭەس رەتىندە ەل ورتاسىنا تارالىپ وتىرعان. قازاقتا «ادامنىڭ باسشىسى – اقىل, بولجامشىسى – وي, جەتەكشىسى – تالاپ, جولداسى – كاسىپ, قورعانى – سابىر, قورعاۋشىسى مىنەز بولسا, ادام ءوزىن دۇرىس ۇستاي الماق» دەگەن ءسوزدىڭ ايتىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. ناقىل ءسوز – اقىل ءسوز دەگەن وسىدان شىعادى. اقىلناما – قازاق ماقال-ماتەلدەرى مەن قاراسوزدەرىنىڭ, اقىلمان وي-ناقىلدارىنىڭ قازىناسى. ول – وسيەت جانە اقىل ءسوز, ءومىردىڭ ءوز تابيعاتىنان, تۇرمىس تولعامدارىنان تۋعان دانالىق ءسوز, تاعىلىمدى تولعام.
ادامگەرشىلىك قۇندىلىعىندا ءومىردىڭ ءمان-ماعىناسى تالدانىپ, ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر قوعامداعى اتقاراتىن مىندەتى مەن مىنەز-ق ۇلىق نورمالارى قاراستىرىلادى. بۇل جەردە مادەنيەتتىڭ الار ورنى ەرەكشە. ول – ادام بولۋ ونەرى. مۇندا شىندىقتىڭ جولى, ادىلەت, قۇت پەن ىرىس, داۋلەت جانە اقىل, پاراسات, ۇستامدىلىق, قاناعات كورىنىس تابادى. نيەتى دۇرىس, ادامگەرشىلىگى مول ادام عانا قوعامدا سەنىمدى ورنىعا الادى. دەمەك بۇگىن سەن تۇزەلسەڭ, ەرتەڭ ەل تۇزەلەدى.
ادام, تابيعات, رۋح, قوعام ءوزارا ۇيلەسىمدىلىكپەن جاراتىلعان. سوندىقتان ولاردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ – ادام بالاسىنىڭ پارىزى. ۇلىلاردىڭ سوزدەرى مەن ناسيحاتتىق ۋاعىزدىق ماتەلدەرى ويدان شىعارىلماعان, ناقتى ومىردەن الىنعان شىنايى بەينەلەرىن بەرەدى. ولار ادامداردى ەڭبەكقورلىققا, ادامگەرشىلىككە, وتانسۇيگىشتىككە, بىرلىك پەن ىنتىماققا, جاۋاپكەرشىلىك پەن جاسامپازدىققا, ادىلدىك پەن يماندىلىققا شاقىرادى. بۇل – مەملەكەت باسشىسى تاڭداعان ادىلەتتى قوعامعا اپاراتىن توتە جول.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى
